MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
405
KOMPYUTER TARMOQLARI KLASSIFIKATSIYASI USULLARI
Kazakbayeva Vazira Murotovna
Ohangaron tuman 1-son politexnikumi
Fan: Kompyuter tarmoqlarini adminstratorlash
Annotatsiya: Kompyuter tarmoqlari zamonaviy axborot texnologiyalari
sohasining
ajralmas
qismi
hisoblanadi.
Ular turli mezonlarga ko‘ra
klassifikatsiyalanadi, bu esa tarmoqning tuzilishi, ishlash tamoyillari, maqsadi va
qo‘llanilish sohalariga qarab farqlanishiga imkon beradi. Tarmoqlarni to‘g‘ri
tasniflash ularni loyihalash, boshqarish, xavfsizlikni ta'minlash va samarali
foydalanish uchun juda muhimdir. Ushbu maqolada kompyuter tarmoqlarining
klassifikatsiya usullari haqida ma'lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar: kompyuter tarmoqlari, axborot texnologiyalari, ma'lumotlar,
resurslar, klassifikatsiya, loyiha, mijozlar, server.
Kompyuter tarmoqlarini birinchi navbatda geografik joylashuvga ko‘ra
tasniflash mumkin. Bu tasniflashda tarmoqlar kichik hududiy tarmoqlardan boshlab,
butun dunyoni qamrab oluvchi global tarmoqlargacha bo‘linadi. Mahalliy tarmoqlar,
ya'ni LAN (Local Area Network), odatda bitta bino yoki yaqin hudud ichida joylashgan
kompyuterlarni bog‘laydi. Ularning asosiy vazifasi tez va ishonchli ma'lumot
almashishni ta'minlashdir. Mahalliy tarmoqlar odatda yuqori tezlikda ishlaydi va
foydalanuvchilarga resurslarni birgalikda ishlatish imkonini beradi. Shaharlararo
tarmoqlar, ya'ni MAN (Metropolitan Area Network), ko‘proq kengroq hududni qamrab
oladi, masalan, bir shahar yoki uning atrofidagi hududlarni. MAN tarmoqlari ko‘pincha
bir nechta mahalliy tarmoqlarni bog‘lash uchun ishlatiladi. Global tarmoqlar, ya'ni
WAN (Wide Area Network), esa butun dunyo bo‘ylab tarqalgan tarmoqlarni anglatadi.
Internet eng mashhur WAN misolidir. WAN tarmoqlari uzoq masofalardagi
kompyuterlarni bog‘lash imkonini beradi, ammo tezligi mahalliy tarmoqlarga nisbatan
pastroq bo‘lishi mumkin.[1]
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
406
Tarmoqlarni maqsadiga ko‘ra ham tasniflash mumkin. Bu tasniflash
tarmoqning kimlar uchun va qanday maqsadlarda yaratilganligini aniqlashga yordam
beradi. Ishchi guruh tarmoqlari kichik guruhlar yoki bo‘limlar uchun mo‘ljallangan
bo‘lib, ular o‘zaro tezkor ma'lumot almashish va resurslarni birgalikda ishlatish
imkonini beradi. Korporativ tarmoqlar katta kompaniyalar va tashkilotlar uchun
yaratiladi, ular ko‘plab filiallar va bo‘limlarni bog‘laydi, shuningdek,
markazlashtirilgan boshqaruv va xavfsizlikni ta'minlaydi. Ommaviy tarmoqlar esa
keng jamoatchilik uchun mo‘ljallangan bo‘lib, ular internet yoki boshqa ommaviy
xizmat ko‘rsatuvchi tarmoqlarni o‘z ichiga oladi. Arxitektura nuqtai nazaridan
tarmoqlar mijoz-server va tengdoshlararo (peer-to-peer) tarmoqlar sifatida ajratiladi.
Mijoz-server arxitekturasi markaziy serverga asoslanadi, unda ma'lumotlar va
xizmatlar serverda saqlanadi, mijozlar esa ularga murojaat qiladi. Bu model
tarmoqlarni boshqarishni osonlashtiradi va xavfsizlikni ta'minlaydi. Tengdoshlararo
arxitekturada esa har bir kompyuter ham mijoz, ham server vazifasini bajaradi.
Ma'lumotlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri kompyuterlardan bir-biriga uzatiladi, bu esa kichik va
o‘rta hajmdagi tarmoqlar uchun qulaydir. Boshqaruv shakliga ko‘ra tarmoqlar
markazlashtirilgan va markazlashmagan bo‘linadi. Markazlashtirilgan tarmoqlarda
boshqaruv yagona markaziy nuqtada amalga oshiriladi, odatda bu server yoki markaziy
boshqaruv qurilmasi hisoblanadi. Bu tarmoqlarda xavfsizlik va boshqaruv osonroq
bo‘ladi, ammo markaziy nuqtaning nosozligi butun tarmoqning ishlashiga ta'sir qilishi
mumkin. Markazlashmagan tarmoqlarda esa boshqaruv bir nechta nuqtalar orasida
taqsimlangan bo‘ladi. Bu holatda tarmoqning barqarorligi oshadi, chunki bitta
nuqtaning nosozligi butun tizimga ta'sir qilmaydi. Ma'lumotlarni uzatish
texnologiyalariga ko‘ra tarmoqlar simli va simsiz tarmoqlarga bo‘linadi. Simli
tarmoqlarda ma'lumotlar kabel yoki optik tolalar orqali uzatiladi. Bu turdagi tarmoqlar
yuqori tezlik va barqarorlikni ta'minlaydi, shuningdek, xavfsizlik jihatidan ham
afzalliklarga ega. Simgsiz tarmoqlarda esa ma'lumotlar radio to‘lqinlari, infraqizil
nurlar yoki boshqa simsiz texnologiyalar yordamida uzatiladi. Bu tarmoqlar mobil va
qulay foydalanish imkonini beradi, ammo xavfsizlik va tezlik jihatidan ba'zan
cheklovlarga duch keladi. Protokollarga ko‘ra tarmoqlarni tasniflash ham muhimdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
407
Protokollar tarmoqdagi qurilmalar o‘rtasida ma'lumot almashish qoidalarini belgilaydi.
Eng keng tarqalgan protokollar qatoriga TCP/IP, Ethernet, Wi-Fi kiradi. TCP/IP
protokoli internet va ko‘plab tarmoqlarda asosiy aloqa protokoli hisoblanadi, u
ma'lumotlarni paketlarga bo‘lib uzatishni ta'minlaydi. Ethernet protokoli mahalliy
tarmoqlarda keng qo‘llaniladi va yuqori tezlikda ma'lumot uzatishni ta'minlaydi. Wi-
Fi esa simsiz tarmoqlarda ishlatiladi va mobil qurilmalar uchun qulaylik yaratadi.
Xizmat ko‘rsatish turiga qarab tarmoqlar faqat ma'lumot uzatish uchun yoki ovoz,
video va boshqa multimediya xizmatlarini ham qo‘llab-quvvatlaydigan tarmoqlarga
ajratiladi. Oddiy ma'lumot uzatuvchi tarmoqlar faqat fayllar, hujjatlar va boshqa
ma'lumotlarni uzatadi. Zamonaviy tarmoqlar esa ovozli qo‘ng‘iroqlar,
videokonferensiyalar, real vaqt rejimidagi o‘yinlar va boshqa multimedia xizmatlarini
ham taqdim etadi. Bu turdagi tarmoqlar yuqori tezlik va kam kechikishni talab qiladi.
Foydalanish doirasiga ko‘ra tarmoqlar shaxsiy, korporativ va jamoat tarmoqlariga
bo‘linadi. Shaxsiy tarmoqlar odatda bir foydalanuvchi yoki kichik guruh uchun
yaratiladi. Ular uy tarmoqlari yoki kichik ofis tarmoqlari bo‘lishi mumkin. Korporativ
tarmoqlar yirik tashkilotlar va kompaniyalar uchun mo‘ljallangan bo‘lib, ularning
xavfsizligi va boshqaruvi yuqori darajada ta'minlanadi. Jamoat tarmoqlari esa keng
jamoatchilik tomonidan foydalaniladi, masalan, internet kafelar, kutubxonalar yoki
ommaviy Wi-Fi tarmoqlari. Tarmoqlarni ularning topologiyasiga qarab tasniflash ham
keng tarqalgan. Topologiya tarmoq qurilmalari qanday tartibda joylashganini va ular
o‘rtasida qanday aloqa o‘rnatilganini ko‘rsatadi. Zanjir topologiyasida qurilmalar
ketma-ket bog‘langan bo‘lib, ma'lumotlar bir qurilmadan ikkinchisiga uzatiladi. Bu
topologiya oddiy va arzon, ammo bitta qurilmaning nosozligi butun tarmoqni ishdan
chiqarishi mumkin. Yulduz topologiyasida barcha qurilmalar markaziy boshqaruv
qurilmasiga ulanadi. Bu topologiyada nosozliklarni aniqlash oson va tarmoq
ishonchliligi yuqori. Halqa topologiyasida qurilmalar doira shaklida bog‘langan bo‘lib,
ma'lumotlar bir yo‘nalishda uzatiladi. Daraxt topologiyasi esa yulduz va zanjir
topologiyalarining kombinatsiyasi bo‘lib, kengaytirilishi va boshqarilishi qulay.
To‘lqin (mesh) topologiyasida esa har bir qurilma boshqa qurilmalarga to‘g‘ridan-
to‘g‘ri ulanadi, bu esa tarmoqning juda yuqori ishonchliligini ta'minlaydi.[2]
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
408
Tarmoq klassifikatsiyasining yana bir muhim jihati tarmoqning xavfsizlik
darajasi va boshqaruv usullaridir. Ba'zi tarmoqlar yuqori darajada xavfsizlik talab
qiladi, masalan, banklar yoki hukumat tashkilotlari tarmoqlari. Bunday tarmoqlarda
maxsus xavfsizlik protokollari, shifrlash usullari va kirishni boshqarish mexanizmlari
qo‘llaniladi. Boshqa tarmoqlar esa ochiq va keng jamoatchilik uchun mo‘ljallangan
bo‘lib, ularning xavfsizlik talablari nisbatan pastroq bo‘lishi mumkin. Tarmoqlarni
klassifikatsiya qilishda ularning texnologik asoslari ham hisobga olinadi. Masalan,
Ethernet asosidagi tarmoqlar, token ring tarmoqlari, ATM (Asynchronous Transfer
Mode) tarmoqlari va boshqalar. Har bir texnologiya o‘zining afzalliklari va
kamchiliklariga ega bo‘lib, tarmoqning ishlash samaradorligini belgilaydi.[3]
Xulosa:
Shuningdek, tarmoqlarni ularning o‘zaro bog‘lanish usullari, ya'ni tarmoq
qurilmalarining o‘zaro aloqa shakllari bo‘yicha ham tasniflash mumkin. Bu usulda
tarmoqlar zanjir, yulduz, halqa, daraxt va to‘lqin shaklida bo‘linadi. Har bir
topologiyaning o‘ziga xos xususiyatlari tarmoqning tezligi, ishonchliligi va
kengaytirilish imkoniyatlariga ta'sir ko‘rsatadi. Kompyuter tarmoqlarining
klassifikatsiyasi ko‘p qirrali va murakkab jarayon bo‘lib, ularni to‘g‘ri tushunish va
qo‘llash uchun yuqorida ta'riflangan mezonlarni chuqur o‘rganish zarur. Har bir mezon
tarmoqning maqsadi, hajmi, texnologiyasi va foydalanuvchilarning ehtiyojlariga mos
kelishini ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu tariqa, kompyuter tarmoqlari
klassifikatsiyasi nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliyotda ham katta ahamiyatga ega.
U tarmoq muhandislari, administratorlari va foydalanuvchilarga tarmoqni samarali
boshqarish, xavfsizligini ta'minlash va uni optimallashtirishda yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Axmedov, S. "Kompyuter tarmoqlari asoslari". Toshkent: "Fan va texnologiya",
2021.
2. Yo‘ldoshev, M. "Axborot texnologiyalari va tarmoqlar". Toshkent: "O‘zbekiston",
2020.
3. Islomov, R. "Zamonaviy kompyuter tarmoqlari". Toshkent: "Ilm-Ziyo", 2022.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
409
4. Karimova, L. "Kompyuter tarmoqlari va ularning turlari". Samarqand: "Samarqand
universiteti nashriyoti", 2019.
5. Tursunov, D. "Tarmoq texnologiyalari". Toshkent: "Texnologiya", 2023.
6. Rustamova, N. "Axborot xavfsizligi va tarmoqlar". Toshkent: "Axborot", 2021.
7. Qodirov, A. "Kompyuter tarmoqlari: nazariya va amaliyot". Buxoro: "Buxoro
nashriyoti", 2020.
8. Mirzaev, F. "Internet va kompyuter tarmoqlari". Toshkent: "Ilm-fan", 2022.
