MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
245
ZAMONAVIY KONTRATSEPTSIYA USULLARI: AFZALLIKLARI
VA KAMCHILIKLARI
Iskandarova Bahora Bektosh qizi
Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti,
Samarqand sh, O`zbekiston
Annotatsiya:
Mazkur maqolada zamonaviy kontratseptsiya usullari, ularning
tasnifi, samaradorligi, afzalliklari va mumkin bo‘lgan nojo‘ya ta’sirlari tahlil
qilinadi. Reproduktiv salomatlikni saqlashda kontratseptsiya vositalarining
ahamiyati, shuningdek, O‘zbekiston va xalqaro tajriba asosida ularning qo‘llanilish
holatlari muhokama qilinadi. Maqolada shaxsiy tanlov, sog‘liq holati va ijtimoiy
madaniyatning kontratseptsiya usulini tanlashdagi o‘rni ham yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
kontratseptsiya, gormonal vositalar, spiral, prezervativ,
rejalashtirish, reproduktiv salomatlik, zamonaviy tibbiyot, nojo‘ya ta’sirlar
Kirish:
Kontratseptsiya — bu istalmagan homiladorlikni oldini olishga qaratilgan
tibbiy va psixologik usullar majmuidir. XXI asrga kelib kontratseptsiya usullari katta
rivojlanishga erishdi. Ular inson organizmiga minimal ta’sir ko‘rsatadigan, yuqori
samaradorlikka ega vositalar shaklida takomillashtirildi.
Reproduktiv salomatlikning asosiy yo‘nalishlaridan biri bu — shaxsning o‘z
farzand ko‘rish qobiliyatini boshqarish huquqini ta’minlashdir. Kontratseptsiya — bu
tanlov erkinligi, sog‘lom turmush tarzi va ongli oilaviy qarorlarning asosi
hisoblanadi.
Asosiy qism:
1. Kontratseptsiya usullarining umumiy tasnifi
Kontratseptsiya vositalari tasnifi ularning ta’sir mexanizmi va qo‘llanilish
shakliga ko‘ra quyidagilarga bo‘linadi:
Gormonal kontratseptsiya:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
246
o
Og‘iz orqali qabul qilinadigan tabletkalar (kombinatsiyalangan va faqat
progestinli)
o
Inyektsiyalar (3 oylik, 1 oylik)
o
Implantlar (teriga joylashtiriladi)
o
Vaginal halqalar
Intrauterin vositalar (spiral):
o
Misli spiral
o
Gormonal spiral (levonorgestrel asosida)
Barrier (to‘siqli) usullar:
o
Prezervativ (erkaklar va ayollar uchun)
o
Diafragma va servikal qopqoqlar
Tabiiy usullar:
o
Ovulyatsiya kuzatuvi
o
Bazal harorat usuli
o
Kalendarcha usuli
Doimiy usullar:
o
Vazektomiya (erkaklar uchun)
o
Tuba ligatsiyasi (ayollar uchun)
2. Gormonal vositalar: afzalliklari va kamchiliklari
Gormonal kontratseptsiya vositalari ovulyatsiyani bostirish yoki servikal
shilliqni o‘zgartirish orqali ta’sir ko‘rsatadi.
Afzalliklari:
Yuqori samaradorlik (99% gacha)
Hayz siklini tartibga soladi
Akne va og‘riqli hayzlarni kamaytiradi
Homiladorlikdan keyin tezda tugatiladi
Kamchiliklari:
Qon bosimini oshirishi mumkin
Qo‘l-oyoqlarda shishlar
Ovqat hazm qilish buzilishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
247
Ko‘krak sezuvchanligi
Yurak-qon tomir kasalligi xavfi ortadi (chekuvchilar va 35 yoshdan
yuqorilar uchun)
3. Intrauterin vositalar (spiral): samaradorlik va xavfsizlik
Spirallar uzoq muddatli kontratseptsiya vositasi sifatida tan olinadi.
Afzalliklari:
5–10 yilgacha davom etadi
Har kuni eslab qabul qilish talab qilinmaydi
Misli spiral gormonsiz bo‘lib, gormonal yuklama bermaydi
Kamchiliklari:
Joylashtirish jarayoni og‘riqli bo‘lishi mumkin
Dastlabki oylar qon ketishi va hayz og‘rig‘i ortadi
Gormonal spiral ba’zida og‘irlik ortishiga olib keladi
Ektopik homiladorlik xavfi (kam hollarda)
4. Barrier usullar: imkoniyatlari va cheklovlari
Prezervativlar eng ommaviy kontratseptsiya vositalaridan biri bo‘lib, ular
jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalarni oldini olishda ham muhimdir.
Afzalliklari:
Qo‘llash oson
Qulay narx
Infeksiyalardan himoya qiladi
Gormonal yuklama yo‘q
Kamchiliklari:
To‘g‘ri qo‘llanmasa, samaradorlik kamayadi
Allergik reaksiyalar (lateksga)
Jinsiy aloqani rejalashtirishga to‘sqinlik qiladi
5. Tabiiy va doimiy usullar: nazorat va qaror
Tabiiy usullar organizm biologik sikllariga asoslanadi. Samaradorlik darajasi
pastroq, lekin diniy e’tiqodga ega yoki sog‘lig‘i cheklanganlar uchun muqobil
hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
248
Doimiy usullar esa reproduktiv hayotni yakunlashni istagan shaxslar uchun
mo‘ljallangan.
Materiallar va usullar:
Ushbu maqola quyidagi materiallar asosida tayyorlandi:
2020–2024 yillarda JSST tomonidan e’lon qilingan kontratseptsiya
bo‘yicha tavsiyalar
O‘zbekiston Respublikasi SSV statistikasi
Ginekologlar bilan intervyular (15 nafar, Toshkent, Samarqand,
Farg‘ona viloyatlari)
The Lancet, Reproductive Health va BMC Women’s Health
jurnallaridan 10 ta maqola tahlili
Muhokama:
Kontratseptsiya vositasini tanlash — shaxsiy va tibbiy qaror. Har bir usulning
samaradorligi va xavfsizligi ayrim insonlarga nisbatan o‘zgarishi mumkin. Bu
tanlovda ginekolog maslahatining o‘rni beqiyos. Rivojlangan mamlakatlarda yuqori
texnologiyali vositalar keng qo‘llanilsa, rivojlanayotgan hududlarda asosiy muammo
— axborot yetishmovchiligi va kontratseptsiya vositalarining iqtisodiy qulayligi
masalasidir.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda aholi o‘rtasida sog‘lom reproduktiv xulq-
atvorni shakllantirish bo‘yicha targ‘ibot ishlari kuchaymoqda. Ammo, ayrim
viloyatlarda hali ham an’anaviy yondashuv ustun. Shu sababli, ta’lim va sog‘liqni
saqlash tizimi orqali kontratseptsiya madaniyatini kengaytirish zarur.
Xulosa:
Zamonaviy kontratseptsiya vositalari inson reproduktiv salomatligini
muhofaza qilishda muhim rol o‘ynaydi. Har bir usulning afzallik va kamchiliklarini
bilish, shaxsiy sog‘liq holatini inobatga olib tanlash, homiladorlikning rejalashtirilgan
bo‘lishini ta’minlaydi. Kontratseptsiya vositalari to‘g‘risida aholining xabardorligini
oshirish, bepul maslahat markazlari tashkil etish, tibbiyot xodimlarining bu boradagi
salohiyatini kuchaytirish sog‘lom jamiyat qurish yo‘lida muhim bosqichdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
249
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
World Health Organization. Contraceptive options for women. Geneva, 2022.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi hisobotlari, 2023.
3.
BMC Women’s Health, Vol. 23, 2023.
4.
The Lancet. “Modern contraception in developing countries”, 2022.
5.
Guttmacher Institute. Contraceptive Use Worldwide, 2021.
6.
Trussell J. "Contraceptive technology", 21st ed., 2020.
7.
WHO Medical Eligibility Criteria for Contraceptive Use, 2023.
8.
Reproductive Health Journal, Issue 19, 2024.
