MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
27
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARGA EKOLOGIK TARBIYA
BERISH XALQARO TAJRIBA VA O’ZBEKISTON AMALIYOTI
G’afurova Turg’unoy Baxtiyor qizi
–
Shofirkon tuman maktabgacha va
maktab ta’limi bo’limi maktabgacha ta’lim tashkilotlari faoliyatini
muvofiqlashtirish metodisti (Buxoro, O’zbekiston).
Anotatsiya.
Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik ong
va mas’uliyatni shakllantirishning dolzarbligi, xalqaro tajribalarning asosiy
yo‘nalishlari hamda O‘zbekistonda olib borilayotgan amaliy ishlar tahlil qilinadi.
Ekologik tarbiyaning metodik asoslari, ilg‘or yondashuvlar, barqaror rivojlanish
maqsadlariga muvofiqlik darajasi o‘rganiladi. Xalqaro tajriba sifatida Skandinaviya,
Yaponiya, Germaniya va AQShdagi ekologik maktabgacha ta’lim tizimlari,
O‘zbekiston misolida esa “Yashil maktab”, “Ekologik kun” loyihalari, davlat
dasturlarining ijrosi ko‘rib chiqiladi. Ekopedagogik yondashuvlarning afzalliklari,
ularni O‘zbekiston sharoitida qo‘llash istiqbollari ilmiy asosda tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
ekologik tarbiya, maktabgacha yosh, barqaror rivojlanish,
ekopedagogika, xalqaro tajriba, O‘zbekiston amaliyoti, ekologik madaniyat, bolalar
bog‘chasi, tabiatga hurmat.
Kirish.
XXI asrda insoniyat ekologik muammolarning global darajada
keskinlashganiga guvoh bo‘lmoqda. Iqlim o‘zgarishi, bioxilma-xillikning yo‘qolishi,
suv va havo ifloslanishi – bular insoniyat hayoti uchun bevosita tahdiddir. Bunday
muammolarning oldini olishda ekologik ta’lim va tarbiyaning o‘rni beqiyosdir.
Ayniqsa, ekologik dunyoqarashning bolalikdan shakllanishi, insonda tabiatga
nisbatan mas’uliyatli munosabatni rivojlantiradi.
Maktabgacha yosh – bu shaxsning axloqiy, estetik, hissiy va kognitiv asoslari
shakllanadigan eng muhim davridir. Shu sababli ekologik tarbiya aynan shu
bosqichda boshlanishi lozim. Ilg‘or xorijiy tajriba va O‘zbekiston amaliyoti bu
yo‘nalishda muhim ijobiy tajribalarni to‘plagan bo‘lib, ularni tizimli o‘rganish va
amaliyotga tatbiq etish zarur.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
28
Ekologik tarbiyaning mazmuni va maktabgacha yoshda uning ahamiyati
Ekologik tarbiya — bu bolalarning tabiatga ongli, e’tiborli va ehtiyotkor
munosabatini shakllantirish, ekologik madaniyat va mas’uliyatni tarbiyalash
jarayonidir. Maktabgacha yoshdagi bolalar o‘z atrofini his qilish, kuzatish, taqqoslash
orqali o‘rganadilar. Shu bois ekologik tarbiya faoliyat orqali, amaliy ko‘nikmalar
asosida berilishi samaralidir.
Ekologik tarbiyaning maktabgacha yoshdagi asosiy vazifalari:
Tabiatdagi hodisalarni kuzatish va o‘rganishga o‘rgatish;
Tirik organizmlarga nisbatan g‘amxo‘rlikni shakllantirish;
Ekologik xavfsizlik tushunchasini bosqichma-bosqich singdirish;
Tabiiy resurslardan oqilona foydalanishga o‘rgatish.
Xalqaro tajriba: ilg‘or yondashuvlar va natijalar
Skandinaviya mamlakatlari (Shvetsiya, Norvegiya, Daniya)
Skandinaviya tajribasi ekologik tarbiyaning tabiat bilan bevosita aloqada olib
borilishini ta’minlaydi. U yerda "forest schools" (o‘rmon maktablari) konsepsiyasi
asosida bolalar ertalabdan kechgacha ochiq havoda, o‘rmon zonalarida mashg‘ulot
olib boradilar. Bu yondashuv:
Bolalarning ekologik sezuvchanligini oshiradi;
Tabiiy muhit bilan do‘stona aloqani kuchaytiradi;
Immunitet va psixologik muvozanatni mustahkamlaydi.
Yaponiya.
Yaponiyada “ekosadolar” deb ataluvchi bog‘chalar mavjud. U
yerda ekologik ta’lim bolalarning kundalik hayot tarziga singdiriladi:
Har kuni tabiat hodisalari bo‘yicha suhbatlar;
Kompost tayyorlash, chiqindilarni ajratish;
Yapon estetikasi asosida go‘zallikni qadrlash.
Germaniya
Germaniyada "Umwelterziehung" (ekologik tarbiya) davlat dasturiga
aylangan. Maktabgacha yoshdagi bolalar maxsus tabiat bog‘larida kuzatuv olib
boradilar, miniproektlar bajaradilar. O‘qituvchilar uchun maxsus ekopedagogika
kurslari ishlab chiqilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
29
AQSh.
AQShda "Project Learning Tree", "Eco-Schools USA" kabi milliy ekologik
dasturlar mavjud. Bolalar kichik yoshdan bog‘lar yaratish, energiya tejash,
ifloslanishga qarshi kurash mavzularida interfaol faoliyat olib boradilar. STEM
yondashuvi asosida ekologiya fan bilan uyg‘unlashtirilgan.
O‘zbekiston amaliyoti: milliy model va yondashuvlar
Normativ-huquqiy asoslar.
O‘zbekiston Respublikasida ekologik ta’limga
katta e’tibor berilmoqda. Quyidagi hujjatlar muhim asos bo‘lmoqda:
“Ekologik ta’lim va tarbiyani rivojlantirish konsepsiyasi” (2020–2030);
“Atrof-muhitni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonun (2021);
Prezidentning PF–5863-son Farmoni (2019-yil): ekologik madaniyatni
rivojlantirish haqida.
Maktabgacha ta’lim tizimida amaliy ishlar
So‘nggi yillarda Maktabgacha ta’lim agentligi tomonidan ekologik tarbiyani
joriy qilish bo‘yicha quyidagi ishlar amalga oshirilmoqda:
“Yashil bog‘cha” loyihasi asosida bog‘cha hovlilarida bog‘dorchilik;
“Ekologik haftaliklar”, “Tabiatni asraylik!” aksiyalari;
Ekologik ertaklar, teatr sahnalari va rasm chizish tanlovlari.
Maktabgacha ta’lim muassasalarida kuzatuvlar
Qator maktabgacha ta’lim muassasalarida o‘tkazilgan kuzatuvlar shuni
ko‘rsatdiki:
Bolalar tabiatni sevishadi, lekin ekologik tushunchalar hali yuzaki;
O‘qituvchilar metodik jihatdan tayyor emas;
Ko‘rgazmali qurollar va uslubiy qo‘llanmalar yetarli emas.
Takliflar va istiqbollar
O‘zbekiston sharoitida xalqaro tajribalardan foydalangan holda quyidagi
takliflar ilgari suriladi:
Ekologik pedagogika asoslarini tayyorlov kollej va universitetlar
dasturiga kiritish;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
30
Maktabgacha ta’lim muassasalarini maxsus ekologik guvohnomalar
bilan sertifikatlash;
Viloyatlarda ochiq osmon ostidagi “ekologik bog‘chalar” tashkil etish;
Interfaol metodlar (ekosarguzashtlar, ekospektakllar) asosida yangi dars
ishlanmalari yaratish;
Ota-onalar bilan ekologik targ‘ibot ishlarini kuchaytirish.
Xulosa.
Maktabgacha yosh – bu insonda tabiatga nisbatan mehr va hurmat
shakllanadigan eng muhim bosqichdir. Ekologik tarbiyani aynan shu yoshdan boshlab
rivojlantirish, O‘zbekistonning ekologik xavfsizligi va barqaror rivojlanishiga hissa
qo‘shadi. Xalqaro tajribalarda amalda isbotlanganidek, bolalarda ekologik ongni
mustahkamlash uchun ularni faqat nazariy bilimlar bilan emas, balki amaliy, faol va
his-tuyg‘uga asoslangan metodlar orqali tarbiyalash zarur. O‘zbekiston amaliyotidagi
ijobiy tajribalarni takomillashtirish, xalqaro tajribalar bilan uyg‘unlashtirish – zamon
talabi bo‘lib qolmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Atrof-muhitni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonuni.
– Toshkent, 2021.
2.
“Ekologik ta’lim va tarbiyani rivojlantirish konsepsiyasi” (2020–2030). – T.:
Vazirlar Mahkamasi qarori, 2020.
3.
UNESCO.
Education for Sustainable Development Goals: Learning Objectives
.
– Paris, 2017.
4.
Froydental K.
Kindergarten and Nature: Early Environmental Education in
Germany
. – Berlin, 2019.
5.
Nilsen T.
Forest Schools in Scandinavia: Ecological Education through Practice
.
– Oslo, 2020.
6.
Maktabgacha ta’lim agentligi.
O‘zbekiston bog‘chalarida ekologik ta’lim
tajribalari
. – Toshkent, 2022.
7.
Shamsiyeva N.
Ekologik tarbiya va uning metodik asoslari
. – T.: O‘qituvchi,
2021.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
31
8.
USA Project Learning Tree.
Environmental Education Curriculum
. – Washington
D.C., 2018.
9.
Махмудова З.М.
Мактaбгaчa ёшдa экологик онгни ривожлaнтириш
мeтoдик ёндaшувлaри
. – Т.: Илм, 2023.
10.
Ministry of Education, Japan.
Eco-Kindergarten Practices
. – Tokyo, 2020.
