MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
3
XALQ OG’ZAKI IJODIDA USTA –HUNARMANDLARNING O’RNI
Akbar Malikov
Respublika baxshichilik san’ati markazi xodimi
Kalit so’zlar:
Usta, xalq hunarmandchiligi, cholg’u asbobi, baxshichilik,
doston, usta
Annotatsiya:
Ushbu maqolada xalq og’zaki ijodining asosiy qismi bo’lgan
baxshichilik san’ati va bu san’atda ishlatiladigan cholg’u asboblari va ularni
yasovchi usta-hunarmandlarning faoliyati haqida fikr
yuritilgan.
O‘tmishda
baxshi xalqona usullarda bilan bemorni davlovchi tabib, ayrim
hududlarda ustoz maʼnolarini anglatgan.
Olimlarning eʼtirof etishicha, “baxshi” so‘zi
ustoz, maʼrifatchi
degan
maʼnolarni anglatadi. Mutafakkir shoirimiz Alisher Navoiyning “Munshaot” asarida
bu so‘z kotib, mirzo maʼnolarida qo‘llanilgan. O‘zbeklarda baxshi deb atalgan xalq
ijodkorlari boshqa turkiy xalqlarda ham mavjud bo‘lib, qoraqalpoqlarda jirov,
qozoqlarda oqin, qirg‘izlarda manaschi, mo‘g‘ullarda to‘lchi, o‘g‘uzlarda uzan
deyiladi.
Maʼnaviyat o‘tmish zamonlardan inson dunyoqarashini, xatti-harakatini,
jamiyatda tutgan o‘rnini, el - yurtga, vatanga, insonlarga ularga bo‘lgan o‘zaro
munosabatini, asosiy omili hisoblanadi. Mustaqillik, umuman, xalq qadriyatlariga,
xususan, xalq og‘zaki ijodiga bo‘lgan munosabatda keskin ijobiy o‘zgarish yasadi.
Xalq og‘zaki ijodi, ajdodlarimizning bizga qoldirgan maʼnaviy boyligi – pand,
o‘gitlari, el-yurt qadrini eʼzozlash, millatimiz g‘ururini himoya qilishdek oliy
tuyg‘ular bilan bog‘lanadi. Haqiqatan ham, umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlik,
avvalo, milliy qadriyatlarga sadoqat mezoni bilan o‘lchanadi. Zero o‘z qadrini
bilmagan farzand o‘zganing qadriga yetmaydi. Xalqimiz og‘zaki ijodidagi asarlarda
esa aynan ana shu g‘oya o‘z ifodasini topgan.Xalqimizning haqiqiy farzandlari saʼy-
harakati bilan “Xalq og‘zaki ijodi” turkumida “Alpomish” dostoni, Ergash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
4
Jumanbulbul, Fozil shoir, Po‘lkan, Islom shoir, Bola baxshi ijro etgan epos
namunalari,
xalq
dostonlari,
xalq qo‘shiqlari, ertaklari, askiya, latifa,
topishmoqlarning nashr qilinishi nur ustiga nur bo‘lib, ayni kunlarda ham, baxshilar
yonib–kuylab doston, terma kabilarni ijro etar ekan, baxshichilik asboblari yasovchi
usta–hunarmandlar cholg‘u asbobini yasash mashaqqat - qiyinchiliklarga bas kelib
cholg‘ularni yasar ekanlar, ular xalq oldida o‘zlarini burchlarini bajarishni lozim
bilib, yosh avlodning maʼnaviy dunyoqarashlarini boyitib borish, uni haqiqiy inson
darajasiga yetishishi maqsadida tinimsiz mehnat qilib kelishayotganliklarini alohida
aytib o‘tish kerak
.
Baxshi
– so‘zi lug‘atlarda turkiy so‘z bo‘lib, murabbiy va muallim
maʼnolarini anglatadi, umuman, tarbiyachi, yetakchi, yo‘lboshchi kabi talqinlar ham,
tarbiyalanuvchi baxshi nomini olgan va mustaqil faoliyat boshlagan soz
ijrochisi,
voqea rivojini sheʼrga joylab, so‘ng uni kuyga solib, do‘mbirasidan yangrayotgan
ohang, baxshining ohangrabo ovozi, jo‘shqinlik ila berilib doston ijro etganida,
tinglovchi qalbi torini beixtiyor chertib o‘tadi, hayot chig‘iriqlarini yengib o‘tishda
doston, ertak eng yaqindo‘st, beminnat maslahatchi, maslakdoshdir.
Yurtimizda doston kuylash anʼanasi qadimda uch yo‘nalishda rivojlangan:
Birinchi yo‘nalish — Bulung‘ur, Narpay, Nurota, Qo‘rg‘on, Shahrisabz,
Qamay, Sherobod, Janubiy Tojikistonda yashovchi o‘zbek-laqay dostonchilik
maktablarida do‘mbira chertib yakka holda, bo‘g‘iz ovoz bilan ijro etilgan.
Ikkinchi yo‘nalish — Xorazmda tor, dutor, g‘ijjak, garmon, bulamon, qo‘shnay, doira
jo‘rligida baʼzan yakka, baʼzan juft holda, ochiq ovoz bilan ijro etilgan.
Uchinchi yo‘nalish — Farg‘ona vodiysida dutor jo‘rligida ochiq ovozda aytilgan.
Albatta biz dostonlarning shoirlar hamda baxshilar tomonidan og‘zaki shaklda kuylab
kelingan ikki xil turi bilan tanishmiz. Baxshilar tomonidan kuylangan dostonlarda
ham nasr, ham kuyga solib aytiladigan sheʼriy misralardan iborat bo‘lgan, baxshi
doston parchalarni bir zumda to‘qib ketadigan shoir, dostondagi nasriy parchalarni
yoddan o‘qiyotganda badiiy so‘z ustasidir (baxshilar orasida tez-tez savol – javob
tarzida aytishuvlar amalda ijro etilib, bu xildagi tortishuv – musobaqalashib
kuylangan terma, aytimlar xalqni yanada qiziqtirib, zavqlantirgan, baxshilarning
tezda topqirlik bilan javoban qoyillatib kuylashlari xalq orasida ko‘p yillar bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
5
holatlarni xotirlab eslab yurganlar). Baxshilar tomonidan ijrochilik yo‘nalishi
baxshichilik sanʼati deyiladi.
Xalq – omma orasida, “yaratgandan yuqtirgan” degan
iborani ko‘p marotaba eshitganmiz, bu ibora aynan soz, cholg‘u asboblari yasovchi
usta – hunarmandlarga ham mos bo‘lib, xalqga manzur bo‘ladigan cholg‘u asboblari
yasash jarayonidagi nihoyatda mashaqqatli mehnatiga qaramasdan usta hunarmandlar
o‘z ishini sidqidildan avloddan – avlodga o‘z kasblariga fidoyi qolgan xolda asbob
yasashda davom etib kelmoqdalar. Tarbiyachi, o‘qituvchi, shifokor va ko‘plab xalq
farovonligi yo‘lida beminnat xizmat qilib kelayotgan soha vakillari qatoriga hech
ikkilanmasdan cholg‘u asbobi yasovchi usta – xunarmandlarni ham kiritsak bo‘ladi,
chunki cholg‘u asbobi yasash uchun avvalo xomashyoni o‘zini tayyorlashning
o‘zigagina 2 yil vaqt ketishini,
O‘tgan asrgacha bugungidek matbuot, o‘quv
dargohlari, madaniyat markazlari, radio, televideniye, internet kabi taʼlim, yoshlarga
yaratilgan shart-sharoitlar bo‘lmagan. Bu vazifalarni bajarish, asosan, xalq og‘zaki
ijodi zimmasiga yuklatilgan. Bu yo‘lda
hamma birdek faoliyat yuritgan, boshqa soha
vakillarini ham taʼkidlash lozim, masalan: do‘ppido‘z do‘ppi tiksa, temirchi
temirchiligi va kabilar orqali yosh avlodni baxoliqudrat o‘z kasbkori orqali
tarbiyalashgan, kasb–hunari sirlari bilan o‘rtoqlashib borganlar.
Natijada, xalq
og‘zaki ijodi, xalq kasb-hunarmandchiligi xalq pedagogikasi zaminini tashkil etgan.
Bugungi kunda ham eʼtiqodi, kasb – hunariga sodiq qolgan holda, xududlarda faoliyat
yuritishda davom ettirib kelishmoqda.
Baxshichilik musiqa cholg‘u asbobi yasovchi usta – hunarmandlar;
Jo‘rayev
Tog‘aynazar Eshboyevich, Shaydilov Normurod,
Jabborov Mustafakul Xusan o‘g‘li,
Daniyev
Elmurat,
Jurayev
Axmat
Shaturayevich,
Ashurov
Abdurashid
Abdullayevichlarning faoliyatini alohida e’tirof etish kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
:
1. Mirziyoyev Sh. M. “Xalqaro baxshichilik san'ati festivalini o‘tkazish to‘g‘risida”gi
prizident qarori // Xalq so‘zi. ‒ Toshkent, 2018 yil 2 noyabr.
2. Abdullayev H. So‘z sehri. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2005.–B. 4-11.
Matyoqubov B. Doston navolari. Toshkent, 2009 y.
3.
Matyaqubov B. Doston ijrochilarini o‘qitish uslubiyati. Toshkent, 2021 y.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
6
4.
Matyoqubov B. Dostonlarni musiqiy xususiyatlarini oʻrganish. I- kitob
Toshkent, 2024 y.
5.
Matyoqubov B. Dostonlarni musiqiy xususiyatlarini oʻrganish. II-
kitobToshkent, 2024 y.
