MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
326
RUSTILI MAKTABLARIDA DAVLAT TILING O`QITILISHI
Eshmanova Sultonposhsha Zaribbayevna
Toshkent shahar Yashnobod tumani 307-DIU ta'lim maktabi O'zbek tili
o'qituvchisi
Annotatsiya: Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasidagi rus tili ta’lim
tilida faoliyat yurituvchi umumta’lim maktablarida davlat tili — o‘zbek tilini
o‘qitishning zamonaviy yondashuvlari, muammolari va ularni hal etish yo‘llari tahlil
qilinadi. Davlat tilining ijtimoiy-madaniy rolini oshirishda ta’lim muassasalari,
xususan, rus tili maktablaridagi o‘zbek tili darslarining o‘rni va ahamiyati yoritiladi.
Tadqiqotda interfaol metodlar, CLIL yondashuvi, lingvokulturologik yondashuvlar va
raqamli texnologiyalar asosida dars samaradorligini oshirishga oid tajribalarga
tayaniladi.
Kalit so‘zlar: Davlat tili, rus tili maktablari, o‘zbek tili ta’limi, interfaol metod,
lingvistik kompetensiya, CLIL, integratsiya, kommunikativ yondashuv, o‘zlashtirish
samaradorligi.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va “Davlat tili haqida”gi qonun
asosida o‘zbek tili davlat tili sifatida jamiyatning barcha sohalarida, shu jumladan,
ta’lim sohasida ham faol qo‘llanishi belgilangan. Biroq respublika hududida faoliyat
yuritayotgan rus tili ta’lim tilidagi maktablarda o‘zbek tilini o‘qitish jarayoni ba’zida
murakkabliklarga duch kelmoqda. Ushbu maqolada aynan rus tili maktablarida davlat
tilining o‘qitilishiga oid didaktik, metodik va lingvistik muammolar, shuningdek, bu
boradagi ilg‘or tajribalar ko‘rib chiqiladi.
O‘zbekiston Respublikasida rus tili maktablarida davlat tili, ya’ni o‘zbek tili
o‘qitilishi masalasi ta’lim tizimining muhim jihatlaridan biridir. Bu jarayon qonuniy
asoslar, ta’lim siyosati, amaliy yondashuvlar va ijtimoiy-madaniy omillar asosida
tashkil qilinadi. Quyida ushbu mavzu bo‘yicha batafsil ma’lumot keltiraman.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 4-moddasiga ko‘ra, o‘zbek tili
davlat tili sifatida belgilangan. Bu barcha ta’lim muassasalarida, shu jumladan rus tili
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
327
maktablarida ham o‘zbek tilini o‘qitishni majburiy qiladi. Quyidagi qonunlar va
me’yoriy hujjatlar bu jarayonni tartibga soladi:
- “Davlat tili to‘g‘risida”gi qonun (1989-yil, 1995-yilda qayta tahrirlangan):
Ushbu qonun davlat tili sifatida o‘zbek tilining qo‘llanilishi va o‘qitilishini belgilaydi.
Unda davlat tili bilish fuqarolar uchun muhim ekanligi ta’kidlanadi.
- “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonun (2020-yil): Ushbu qonun umumiy o‘rta ta’lim
muassasalarida davlat tilini o‘qitishni majburiy deb hisoblaydi va o‘quv dasturlarini
standartlashtirishni ko‘zda tutadi.
- O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari va Xalq ta’limi
vazirligining yo‘riqnomalar: Ular o‘zbek tili darslarining soatlari, metodikasi va
o‘qituvchilar malakasiga qo‘yiladigan talablarni belgilaydi.
Rus tili maktablarida o‘zbek tili o‘qitish tizimi
Rus tili maktablarida ta’lim asosan rus tilida olib boriladi, ammo o‘zbek tili
majburiy fan sifatida o‘quv dasturiga kiritilgan. Quyida bu jarayonning asosiy jihatlari
keltiriladi:
O‘quv dasturi va darslar tuzilishi
- O‘zbek tili darslari: O‘zbek tili 1-sinfdan boshlab o‘qitiladi. Darslar haftasiga
2-4 soat atrofida bo‘lib, o‘quvchilarning yoshiga va til bilish darajasiga qarab tashkil
qilinadi.
- O‘quv maqsadlari: O‘zbek tili darslari o‘quvchilarga quyidagi ko‘nikmalarni
berishga qaratilgan:
- O‘zbek tilida so‘zlashuv va muloqot qilish;
- Grammatika va imlo qoidalarini o‘rganish;
- O‘zbek adabiyoti va madaniyati bilan tanishish;
- Yozma va og‘zaki nutqni rivojlantirish.
- Fanlar integratsiyasi: Ba’zi fanlar, masalan, O‘zbekiston tarixi, geografiyasi
yoki adabiyoti, o‘zbek tilida o‘qitilishi mumkin, bu o‘quvchilarning tilni amaliy
qo‘llash imkoniyatini oshiradi.
O‘qitish metodikasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
328
- O‘zbek tili xorijiy til sifatida (O‘TXO): Ko‘plab rus tilidagi maktablarda
o‘quvchilar o‘zbek tilini ona tili sifatida emas, balki ikkinchi yoki xorijiy til sifatida
o‘rganishadi. Shu sababli, o‘qituvchilar zamonaviy metodikalardan, masalan,
kommunikativ yondashuvdan foydalanadilar.
- Interaktiv usullar: So‘nggi yillarda o‘zbek tili darslarida multimedia
vositalari, o‘yinlar va guruh ishlari kabi interaktiv usullar qo‘llanilmoqda.
- Daraja bo‘yicha o‘qitish: Ba’zi maktablarda o‘quvchilarning til bilish
darajasiga qarab guruhlarga bo‘linadi, bu o‘qitish samaradorligini oshiradi.
Darsliklar va resurslar
- O‘zbek tili darsliklari Xalq ta’limi vazirligi tomonidan tasdiqlanadi. Ular rus
tilidagi maktab o‘quvchilarining ehtiyojlariga moslashtirilgan bo‘lib, o‘zbek tilini oson
va qiziqarli tarzda o‘rganishga yordam beradi.
- Qo‘shimcha resurslar sifatida audiomateriallar, videodarslar va onlayn
platformalar (masalan, “Ziyonet” tizimi) ishlatiladi.
Amaliyotdagi holat
Rus tili maktablarida o‘zbek tili o‘qitilishi amaliyotda bir qator muvaffaqiyatlar
va qiyinchiliklar bilan kechmoqda:
Muvaffaqiyatlar
- Til bilish darajasining oshishi: Ko‘plab o‘quvchilar o‘zbek tilida asosiy
muloqot ko‘nikmalariga ega bo‘lmoqda, bu ularning kundalik hayotda va kelajakdagi
kasbiy faoliyatida foydali.
- Madaniy integratsiya: O‘zbek tili va adabiyoti orqali o‘quvchilar
O‘zbekistonning boy madaniyati va tarixi bilan yaqindan tanishadi.
- Davlat imtihonlari: Oliy ta’lim muassasalariga kirish imtihonlarida o‘zbek tili
bilish talab qilinadi, shuning uchun rus tilidagi maktab o‘quvchilari bu imtihonlarga
tayyorlanish imkoniyatiga ega.
Qiyinchiliklar
- Til muhiti: Rus tilidagi maktab o‘quvchilarining ko‘pchiligi o‘zbek tilida kam
muloqot qiladi, chunki ularning kundalik hayotida rus tili dominant. Bu tilni amaliy
o‘zlashtirishni qiyinlashtiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
329
- O‘qituvchilar malakasi: Ba’zi maktablarda o‘zbek tili o‘qituvchilarining
malakasi yoki metodik tayyorgarligi yetarli bo‘lmasligi mumkin. Bu darslarning
samaradorligiga ta’sir qiladi.
- O‘quvchilarning motivatsiyasi: Ba’zi o‘quvchilar va ularning ota-onalari
o‘zbek tilini o‘rganishning amaliy foydasiga shubha qilishlari mumkin, ayniqsa, agar
ular rus tilida ishlash yoki xorijda yashashni rejalashtirsa.
- Resurslar yetishmasligi: Ayrim maktablarda zamonaviy darsliklar, interaktiv
vositalar yoki malakali o‘qituvchilar yetishmasligi qayd etiladi.
Ijtimoiy va madaniy kontekst
Rus tili maktablarida o‘zbek tili o‘qitilishi nafaqat ta’lim masalasi, balki
ijtimoiy integratsiya va milliy o‘zlikni mustahkamlashning muhim qismidir.
O‘zbekiston ko‘p millatli davlat bo‘lib, rus tilidagi maktablar asosan rus tilida
so‘zlashuvchi yoki rus madaniyatiga yaqin oilalar farzandlari uchun mo‘ljallangan.
Shu bilan birga, davlat tili sifatida o‘zbek tili bilish barcha fuqarolar uchun muhim
hisoblanadi, chunki u:
- Davlat idoralarida ishlash va hujjatlar bilan ishlashda talab qilinadi;
- Mamlakat ichidagi ijtimoiy muloqotni osonlashtiradi;
- Milliy madaniyat va tarix bilan bog‘liqlikni mustahkamlaydi.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston hukumati davlat tilini targ‘ib qilish va uni o‘qitish
sifatini oshirish bo‘yicha qator chora-tadbirlarni amalga oshirmoqda. Masalan, o‘zbek
tilini xorijiy til sifatida o‘qitish bo‘yicha maxsus metodikalar ishlab chiqilmoqda,
o‘qituvchilar uchun malaka oshirish kurslari tashkil etilmoqda.
Takliflar va kelajakdagi istiqbollar
O‘zbek tili o‘qitilishini yanada samarali qilish uchun quyidagi takliflar mavjud:
- O‘qituvchilar tayyorgarligini kuchaytirish: O‘zbek tili o‘qituvchilarini
zamonaviy metodikalar bo‘yicha o‘qitish va ularning malakasini doimiy ravishda
oshirish.
- Interaktiv resurslar: Onlayn platformalar, mobil ilovalar va interaktiv
darsliklar orqali o‘zbek tilini o‘rganishni qiziqarli qilish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
330
- Amaliy muhit yaratish: O‘quvchilar uchun o‘zbek tilida muloqot qilish
imkoniyatlarini ko‘paytirish, masalan, til klublari, madaniy tadbirlar yoki o‘zbek
tilidagi loyihalar orqali.
- Ota-onalar bilan ishlash: O‘zbek tilini o‘rganishning ahamiyatini ota-onalarga
tushuntirish va ularni bu jarayonga jalb qilish.
Xulosa
Rus tili maktablarida davlat tilini o‘qitish nafaqat til bilimi balki fuqarolik
ongini shakllantirish jarayonidir. Ushbu sohada amalga oshirilayotgan o‘zgarishlar til
siyosatining
muvaffaqiyati
uchun
muhim
omil
hisoblanadi.
Interfaol,
integratsiyalashgan va madaniyatga asoslangan metodikalar dars sifatini oshiradi.
Rus tili maktablari uchun maxsus ishlab chiqilgan, kontekstga asoslangan
darslik va qo‘llanmalarni yaratish;
O‘zbek tili o‘qituvchilari uchun CLIL, STEAM va lingvokulturologik
yondashuvlar bo‘yicha malaka oshirish kurslarini joriy etish;
Darslarda o‘yinli metodlar, multimediali topshiriqlar, mobil ilovalarni keng
qo‘llash;
Til o‘rganishga ijtimoiy tarmoqlar, chat-botlar va ovozli platformalar orqali
innovatsion yondashuvlarni integratsiyalash;
Ota-onalar va jamiyatning davlat tilini o‘rganishga bo‘lgan ijobiy munosabatini
mustahkamlash bo‘yicha targ‘ibot ishlari olib borish.
ADABIYOTLAR.
1.
Rus tili va nutq madaniyati / I. A. Dolbina, T. A. Karpinets, O.A. Saltakova;
Kuzbas davlat texnika universiteti, 2011 .-- 63s.
2.
XX asr oxiridagi rus tili. V.L. Vorontsova va boshqalar - M.: Rus
madaniyatining tillari, 2009. - 478 b.
3.
Zamonaviy rus tili. Darslik. Valgina N.S., Rosenthal D.E., Fomina M.I.,
2002.nashr, 528s. 6. М.Р.Львов. Словарик синонимов и антонимов русского
языка. 1-4 классы”. 2006.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
331
4.
М.Р.Львов “Учусь различать слова и их значения: Словарик многозначных
слов, тематических групп слов, омонимов, паронимов, синонимов, антонимов”.
2003
5.
Rus tili madaniyati. (Darslik) Maslov V.G., 2010 - 160 b.
6.
Rus tili va nutq madaniyati: Oliy o'quv yurtlari uchun darslik. L.A.
Vvedenskaya, L.G. Pavlova, E.Yu. Kashaeva, Rostov n / a: "Feniks" nashriyoti, 2001.
- 544 b.
