MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
38
BOLALARDA XULQ -ATVOR SHAKLLANISHINING PSIXOLOGIK
BOSQICHLARI
Erkaboyeva Shohsanam Shamsiddinovna
Fargʼona viloyati Dangara tumani MMTB tasarrufidagi 6-umumiy ta'limi
maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya: Xulq, xulq-atvor - axloqshunoslik tushunchalaridan biri.
Insonning feʼl atvori bilan bogʻliq axloqiy hodisa boʻlib, kishi feʼlining axloqiylik
doirasida namoyon boʻlishi tushuniladi. Insonning axloqiylik doirasidagi xatti-
harakatlari xulqdan tashqari odob va axloqni oʻz ichiga oladi.
Kalit
so’zlar:
tobelik,
xulqi
og’ishganlik,
deviatsiya,
addiktiv
xulq,atvor.depressiv xulq, agressiya
KIRISH.
Odob inson haqida yoqimli taassurot uygʻotadigan, lekin oila, jamoa, jamiyat
va insoniyat hayotida oʻzgarish yasaydigan darajada ahamiyat kasb etmaydigan xatti-
harakatlardan iborat boʻlsa, axloq - muayyan jamiyat, zamon, insoniyat tarixi uchun
taʼsir eta oladigan turli xatti-harakatlar majmui, insoniy kamolot darajasini belgilovchi
maʼnaviy hodisa. Xulq qamrovlilik jihatidan ana shu ikki hodisa oʻrtasidagi
xususiyatlarga ega; u odobdan keng, axloqdan tor maʼnoga ega boʻlib, axloq singari
jamiyat, zamon, tarix miqyosidagi voqelikka taʼsir koʻrsata olmaydi.
Lekin, oila, mehnat jamoasi, mahalla koʻy doirasida sezilarli darajada koʻzga
tashlanadi. Axloq oʻzini ezgulik va yovuzlik, adolat, insonparvarlik, fidoyilik singari
ijtimoiylashgan tushunchalar va tamoyillarda namoyon qilsa, xulq yaxshilik va
yomonlik, burch, joʻmardlik, mehmondoʻstlik kabi tushunchalarda aks etadi, odob esa
kamtarlik, insoflilik, bosiqlik, halollik, rostgoʻylik va boshqa axloqiy meʼyorlarda
ifodalanadi. Sharq falsafasi va axloq ilmida mazkur uch axloqiy hodisa, juda qatʼiy
chegaralangan boʻlmasada, bir-biridan farqli tarzda olib qaralgan. Yevropada esa xulq
bilan axloq koʻp hollarda aynanlashtiriladi yoki ular bir-biriga sinonim tushunchalar
sifatida talqin etiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
39
Xulq oʻzicha, „sof-olinganda mavhum axloqiy hodisa, u inson xatti-
harakatlarida aniqlik kasb etadi; ijobiy xattiharakatlarda namoyon boʻlishi
xushxulqlilik, salbiy amallardagi koʻrinishi badxulqlilik deb ataladi. Xushxulq inson
muloyim, shirinsuxan, oqkoʻngil, mexribonlik bilan munosabatda boʻlsa, badxulq
odam qoʻpol, bemehr boʻladi.
Addiktiv xulq-atvor-insonning ruhiy holatini o'zgartiruvchi narsalarni (alkogol
va chekishni ham o'z ichiga oladi) noto'g'ri qo'llash orqali yuzaga keluvchi
xulqatvorning buzilishi (ruhiy va jismoniy qaramlik vujudga kelgunga qadar ).
Shaxsning og’ishgan xulqi‖ o’ta murakkab va ko’p obrazli katеgoriyasi ichida
tobе axloq yoki bog’lanib qolgan dеb nomlanuvchi guruhcha ajratiladi. Shaxsning tobе
axloqi ozida jiddiy ijtimoiy muammoni aks ettiradi, chunki aniq korinib turgan shaklda
ishga layoqatini yoqotish, atrofdagilar bilan janjallar, jinoyat sodir etish kabi salbiy
oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, bu dеviatsiyaning u yoki bu tarzda
istalgan oilaga tеgishli bolgan birmuncha kеng tarqalgan turi.
Azal-azaldan tobе axloqning turli shakllarini piyonistalik, ortiqcha yеyish,
azart o’yinlar va boshqai shqibozlikni nazarda tutgancha zararli yoki yakson etuvchi
odatlar dеb ataganlar.
Zamonaviy tibbiy adabiyotlarda patologik odatlar dеgan atama kеng ishlatiladi.
Bog’lanib qolish tushunchasi tibbiyotdan o`zlashtirilgan, hozirgi vaqtda nisbatan yangi
va ommaviy atama hisoblanadi.
Tobеlik atamasi ostida kеng ma'noda kimgadir yoki lazzat olish yoxud
moslashish maqsadida nimagadir suyanishga intilish‖ tushuniladi. Barcha odamlar
ovqat, suv, havo kabi hayotiy muhim obyektlarga me’yoriy‖ tobelikni his qiladilar.
Ko’pchilik odamlar ota – onalari, do’stlari, turmush o’rtoqlariga sog’lom bog’lanib
qolishni sezadilar. Biz yuqorida aytayotgan tobelik esa bu psixik holatni o’zgartirish
maqsadidaqandaydir modda yoki o’ziga xos faollikni iste’mol qilishga psixologik yoki
jismoniy tobelik bilan bog’liq axloq, lazzat olish yoki moslashish maqsadida kimgadir
yoki nimagadir suyanishga kuchli intilish. Agar bu tushunchaning tarixiy ildiziga
murajaat qilsak, unda addictus – qarzi tufayli bog’langan shaxs (qarzi tufayli qullikka
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
40
hukm qilingan), o’tmishda ingliz zodagonlari dehqonlarga yil boshida katta qarz berib
yil bo’yi ularga to qarzini uzgunicha hukmronlik qilib, tayziq o’tkazishgan.
Berilgan ma’lumotlarga muvofiq tobe axloqning quidagi shakllari bor:
Kimyoviy bogliqlik (chekish, taksikomaniya, giyohga muxtojlik,
dorilarga muxtojlik, ichkilikka bog’liqlik);
Ovqatlanish axloqining buzulishi (ko’p yeyish, ochlik. Taomlardan voz
kechish);
Geymbling – o’yinga tobelik (kompyuterga bog’lanib qolish, azart
o’yinlar);
Jinsiy
addiksiya
(zoofiliya,
fetishism,vuayerizm,
nekrofiliya,
sadomazoxizm)
Hayot tarzi o’zgarishi bo’yicha odamlarda tobe axloqning yangi shakllari
paydo bo’ladi, masalan, bugungi kunda kompyuterga tobelik juda tez tarqalmoqda va
ayni paytda ba’zi shakllar deviantlik yorlig’ini yo’qotmoqda. Misol uchun yevropada
birjinsli insonlarning nikohlanishiga ruhsat berilishi xaddan tashqari kofe ichish va
shirinlik yeyishga tobelik. Bunday jarayonlarga yevropaliklar normal holat darajasida
qarashadi. Internet sahifalarida amerikalik siyosatshunos olim Pakrik Byukenenning
Smert Zapada‖ nomli kitobi paydo bo’li. E’tiborga molik jihati shuki, katta hajmdagi
kitobning so’z boshidayoq muallif yaxlit bir millatlar va xalqlar taqdiriga aloqador
bo’lgan voqealarni G’arbning taqdirini jamiyat ma’naviyatidagi inqirozlarga,
jumladan, oila va nikoh, tug’ilish va o’lim tahliliga bag’ishlagan.
Byukenenning fikricha sanoati va yuqori texnologiyalari rivoj topgan
jamiyatda odamlarning birdan boyib ketishi, to’kin hayotga erishishga bo’lgan egoistik
intilishi ularni asl qadryatlarga, jumladan, oila va nikoh, yoshlar tarbiyasiga bo’lgan
munosabatlarida keskin inqirozni keltirib chiqardi. Bu gedonistik psixologiyani asosi
hisoblanib, uning oqibati jamiyatda qator muammolarni keltirib chiqarayotganligini
e’tirof etadi. Gedonizm – Shaxs va unung xulq – atvor motivlarida faqat nimadandir
lazzatlanish, qoniqish va o’zidagi ichki ruhiy iztiroblardan holi bo’lishga intilishdir.
To’g’ri, aslida insonning to’q va farovon hayotga intilishi, boy – badavlat yashashni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
41
xohlagani ayb emas, lekin bunday to’kinchilik insoniylikka qarshi bo’lishi mumkin
emas.
Bu gedonistik psixologiyani asosi hisoblanib, uning oqibati jamiyatda qator
muammolarni keltirib chiqarayotganligini e’tirof etadi. Gedonizm – Shaxs va unung
xulq – atvor motivlarida faqat nimadandir lazzatlanish, qoniqish va o’zidagi ichki ruhiy
iztiroblardan holi bo’lishga intilishdir. To’g’ri, aslida insonning to’q va farovon
hayotga intilishi, boy – badavlat yashashni xohlagani ayb emas, lekin bunday
to’kinchilik insoniylikka qarshi bo’lishi mumkin emas. Muallifni tashvishga va
havotirga solgan narsa narsa shuki, bunday ong va shuurdagi o’zgarishlar yevropa
xalqlarining eng zarur va muhim qadriyatlarga nisbatan salbiy munosabatlarini
ifodalaydi.
Masalan, bugungi yevropada tug’layotgan bolalarning har uchtasidan bittasi
nikohsiz tug’ilayotganligi tug’ilishning keskin kamayib ketayotganligi, umuman
ayollar o’zidan sog’lom zurriyod qoldirishni istamayotganligi, mablag’i yetarli bo’la
turib, farzand tug’ib va uni voyaga yetkazishga ketadigan mablag’ni
qizg’anayotganligi hamda tugish jarayoni va og’rig’idan qochayotganligi yaqqol
namoyon bo’lmoqda. Umuman g’arb ayollari turmushga chiqib, o’zidan munosib
zurriyod qoldirish niyatidan tobora uzoqlashib bormoqdalar. Olimlarning mavjud
ahvolni o’nglash uchun o’ylab topgan farzand tug’ilshi uchun davlat tomonidan
ajratiladigan nafaqalar hamda imtiyozlar kabi sai harakatlari bekor ketmoqda. Chunki
g’arb ayollarini sog’lom oila qurib, unda so’lom avlodlarni tarbiyalashdan ko’ra
mansab pog’onalaridan ko’tarilib, o’z manfaatlarini o’ylab yashash ko’proq
qiziqtiradi.
XULOSA
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, gedonistik psixologiya - mol – dunyo,
pul va mansabparastlikka tobelik kabi illatlar yoshlarimiz ongida paydo bo’lmasligi,
ochiq axborot makonida bemalol turli ma’lumotlarni qabul qilish imkoniyati paydo
bo’lgan hozirgi sharoitda ularni ezgu maqsadlarga yo’naltirish, ularda sog’lom
dunyoqarashni shakllantirish eng dolzarb masalalardan biri bo’lib qolmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
42
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
Rozikova M., Aliyeva K. Psixologik tashxis metodikalari . – T., 2013. – B. 16
1.
Umarov B.M. Muloqot va shaxslararo munosabatlar psixologiyasi. //uslubiy
qo`llanma. – T. – 1998, 46-bet.
2.
Umarov B.M. Tarbiyasi qiyin bolalar bilan ishlashda psixologik xizmatning
o`rni. //uslubiy qo`llanma. – T. – 2008, 86-bet.
3.
Internet maʼlumotlari
