MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
33
SHAHRISABZ HUNARMANDCHILIK ASOSLARI VA TARIXI
Dusmetova Rayxon Shuhrat qizi
Shahrisabz Davlat Muzeyi Qoʻriqxonasi Katta ilmiy xodim
+998957789294
Annotatsiya: Ushbu maqolada Shahrisabz shahrining hunarmandchilik
an’analari, ularning tarixiy rivojlanishi, asosiy turlari va zamonaviy davrda tutgan
o‘rni muhokama qilinadi. Shahrisabz – O‘zbekistonning qadimiy shaharlaridan biri
bo‘lib, bu yerda gilamchilik, kashtachilik, metall va yog‘och o‘ymakorligi kabi ko‘plab
an’anaviy hunarlar rivoj topgan. Maqolada shu hunarmandchilik turlarining
xususiyatlari, ijodiy usullari va mahalliy ustalarning yutuqlari haqida batafsil
yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Shahrisabz, hunarmandchilik, gilamchilik, kashtachilik, yog‘och
o‘ymakorligi, an’ana, tarix, Amir Temur davri, qo‘lda ishlangan buyumlar.
Аннотация: В данной статье рассматриваются ремесленные традиции
города Шахрисабз, их историческое развитие, основные виды и роль в
современную эпоху. Шахрисабз — один из древнейших городов Узбекистана, где
получили развитие такие традиционные ремёсла, как ковроткачество,
вышивка, художественная обработка металла и резьба по дереву. В статье
подробно освещаются особенности этих ремёсел, творческие методы и
достижения местных мастеров.
Ключевые слова: Шахрисабз, ремёсла, ковроткачество, вышивка, резьба
по дереву, традиция, история, эпоха Амира Темура, изделия ручной работы.
Annotation: This article discusses the handicraft traditions of the city of
Shahrisabz, their historical development, main types, and their significance in the
modern era. Shahrisabz, one of the ancient cities of Uzbekistan, is known for the
flourishing of traditional crafts such as carpet weaving, embroidery, metalwork, and
wood carving. The article provides a detailed overview of the characteristics of these
crafts, creative techniques, and the achievements of local artisans.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
34
Keywords: Shahrisabz, handicrafts, carpet weaving, embroidery, wood
carving, tradition, history, Amir Temur era, handmade items.
Kirish
Shahrisabz – O‘zbekistonning eng qadimiy va madaniy jihatdan boy
shaharlaridan biri bo‘lib, u nafaqat tarixiy obidalari, balki hunarmandchilik an’analari
bilan ham mashhur. Shahar Amir Temur davrida muhim madaniyat va san’at markazi
bo‘lgan. Shahrisabzda asrlar davomida gilamchilik, kashtachilik, yog‘och va metallga
ishlov
berish
kabi
hunarlar
rivojlangan.
Ushbu
maqolada
Shahrisabz
hunarmandchiligining kelib chiqishi, taraqqiyoti va zamonaviy sharoitda saqlanib
qolish masalalari yoritiladi.
Tahlil va muhokama
Shahrisabz shahri O‘zbekistonning eng qadimiy va badiiy jihatdan boy
shaharlaridan biri hisoblanadi. Bu yerda hunarmandchilik an’analari asrlar davomida
rivojlangan va zamonaviy davrgacha yetib kelgan. Shahrisabz hunarmandchiligining
o‘ziga xos jihatlari, ijodiy usullari va mahalliy ustalarning yutuqlarini chuqurroq tahlil
qilish orqali bu san’atning ahamiyatini yaxshiroq tushunish mumkin.
Shahrisabz hunarmandchiligining tarixiy ildizlari
Shahrisabz (qadimgi nomi Kesh) Markaziy Osiyoning eng qadimiy madaniyat
markazlaridan biri bo‘lib, uning hunarmandchilik an’analari miloddan avvalgi
davrlardan boshlangan. Arxeologik topilmalar shuni ko‘rsatadiki, shaharda
metallurgiya, kulolchilik va to‘qimachilik qadimdan rivojlangan. Amir Temur davrida
Shahrisabz madaniy va badiiy jihatdan yanada rivoj topdi, chunki Temur bu shaharni
o‘zining vatani deb bilgan va uning obodligiga alohida e’tibor bergan.
XIV–XV asrlarda Shahrisabzda ko‘plab saroylar, masjidlar va madrasalar
qurilgan, ularning bezaklarida mahalliy ustalarning ishlari qo‘llangan. Ayniqsa, Ak-
Saroy saroyi devorlaridagi naqshlar, yog‘och va g‘isht o‘ymakorligi shu davr
hunarmandchiligining yuksak darajasidan dalolat beradi. Shahrisabz ustalari nafaqat
mahalliy, balki xorijiy me’morlar bilan hamkorlikda ishlagan, bu esa ularning
mahoratini yanada oshirgan.
Gilamchilik – Shahrisabzning noyob san’ati
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
35
Shahrisabz gilamlari o‘zining nozik naqshlari, bardoshliligi va rang-barangligi
bilan ajralib turadi. Bu yerda asosan qo‘lda to‘qiladigan gilamlar ishlab chiqariladi,
ularda geometrik shakllar, gulli naqshlar va hayvonot motiflari ustunlik qiladi.
Shahrisabz gilamlarining eng muhim xususiyati shundaki, ular tabiiy bo‘yoqlar bilan
bo‘yaladi, bu esa ularning uzoq yillar saqlanishini ta’minlaydi.
Gilamchilik an’analari avloddan avlodga o‘tib kelgan, har bir oilada alohida
naqshlar va to‘qish usullari mavjud. Masalan, "Shohi" va "Bahor" kabi gilam turlari
Shahrisabzda eng mashhur hisoblanadi. Hozirgi kunda Shahrisabz gilamlari nafaqat
O‘zbekiston bo‘ylab, balki xorijiy mamlakatlarda ham qadrlanadi. Turizm rivojlanishi
bilan bu gilamlar chet ellik sayyohlar uchun qimmatbaho sovg‘a sifatida sotilmoqda.
Kashtachilik – ipak va jun gazlamalarga gullar solish
Kashtachilik – bu ipak, jun va boshqa matolarga qo‘lda gul solish san’ati.
Shahrisabz kashtachiligi o‘zining nozikligi va badiiy qadriyatlari bilan ajralib turadi.
Bu san’atda asosan "Zardozi" (oltin va kumush ip bilan kashta tikish) va "Shohi" (rang-
barang ipak iplar bilan ishlov berish) uslublari keng tarqalgan.
Shahrisabz kashtachiligida ishlatiladigan naqshlar ko‘pincha tabiatdan olingan
– gullar, barglar, mevalar va hayvonlar shakllari keng qo‘llaniladi. Ayniqsa, "Bodom
guli" naqshi Shahrisabz kashtachiligining ramziga aylangan. Ustalar bu naqshlarni
ko‘ylaklar, jiyaklar, ro‘molg‘alar va boshqa milliy kiyim-kechaklarga ishlaydilar.
Zamonaviy davrda kashtachilik an’analarini saqlab qolish uchun Shahrisabzda
maxsus ustaxonalar va hunarmandchilik maktablari tashkil etilgan. Bu yerda yosh
avlodga qadimiy kashta usullari o‘rgatiladi, shu bilan birga zamonaviy dizayn
elementlari ham qo‘shiladi.
Yog‘och o‘ymakorligi – me’morchilik va bezak san’ati
Shahrisabz yog‘och o‘ymakorligi nafaqat me’morchilikda, balki uy-ro‘zg‘or
buyumlarida ham keng qo‘llanilgan. Ustalar archa, tut va yong‘oq daraxtlari kabi qattiq
yog‘och turlaridan turli naqshli buyumlar yasashgan. Shahrisabz yog‘och
o‘ymakorligining eng yaxshi namunalarini Ak-Saroy saroyi, Kok-Gumbaz masjidi va
boshqa tarixiy binolarning devorlarida ko‘rish mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
36
Yog‘och o‘ymakorligida ishlatiladigan asosiy naqshlar geometrik shakllar,
gulchambar va arabesk uslublardan iborat. Ustalar bu naqshlarni eshiklar, derazalar,
ustunlar, sandiqlar va hattoki musiqa asboblariga ham ishlaydilar.
Bugungi kunda yog‘och o‘ymakorligi an’analari saqlanib qolgan bo‘lsa-da,
zamonaviy materiallar va texnologiyalar tufayli bu san’at biroz o‘zgargan. Biroq,
Shahrisabzda hali ham an’anaviy usullarda ishlovchi ustalar mavjud, ularning ishlari
san’atsevarlar tomonidan yuqori baholanadi.
Metallga ishlov berish – miskarlik va zargarlik
Shahrisabzda metallga ishlov berish san’ati ham qadimdan rivojlangan.
Miskarlik (mis bilan ishlash) va zargarlik (kumush va oltin bilan ishlash) bu yerda eng
mashhur hunarmandchilik turlaridan hisoblanadi. Ustalar mis va kumushdan turli
idishlar, bezaklar, qurol-asboblar va uy-ro‘zg‘or buyumlari yasashgan.
Shahrisabz miskarligining eng yaxshi namunalari – bu qadimiy kosa, lagan,
choynak va afsonaviy "Ko‘za" idishlari. Ular nafaqat foydalanish uchun, balki badiiy
jihatdan ham qimmatlidir. Zargarlik sohasida esa bilaguzuklar, taqinchoqlar va milliy
naqshli bezaklar ishlab chiqariladi.
Hozirgi kunda Shahrisabzda metallga ishlov berish an’analari yangi
texnologiyalar bilan uyg‘unlashmoqda. Biroq, qo‘lda yasalgan buyumlar hali ham
ko‘proq qadrlanadi, chunki ularga mahalliy ustalarning shaxsiy san’ati va mehnati
singgan.
Zamonaviy davrda Shahrisabz hunarmandchiligi: saqlanish va
rivojlanish muammolari
Zamonaviy sharoitda Shahrisabz hunarmandchiligi bir qator muammolarga
duch kelmoqda. Birinchidan, an’anaviy hunarlarni o‘rganish va davom ettirish uchun
yosh avlodning qiziqishi kamayib bormoqda. Ikkinchidan, ommaviy ishlab chiqarilgan
arzon mahsulotlar bilan raqobat qiyinlashmoqda.
Biroq, oxirgi yillarda turizm rivojlanishi, hunarmandchilikni qo‘llab-
quvvatlash dasturlari va xalqaro ko‘rgazmalar tufayli Shahrisabz hunarmandchiligi
yangi nafas oldi. Shaharda an’anaviy hunarlarni rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash
maqsadida bir qator loyihalar amalga oshirilmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
37
Xulosa
Shahrisabz – O‘zbekistonning noyob hunarmandchilik markazlaridan biri
bo‘lib, uning gilamchilik, kashtachilik, yog‘och o‘ymakorligi kabi an’analari asrlar
davomida saqlanib kelgan. Shahar hunarmandlari o‘zlarining badiiy mahorati bilan
nafaqat O‘zbekiston, balki butun dunyo miqyosida tanilgan. Zamonaviy sharoitda bu
an’analarni qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirish muhim vazifalardan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Abduraxmonov, G.
(2010).
O‘zbekiston hunarmandchiligi tarixi
. Toshkent:
"Sharq". – 45-67 betlar.
2.
Karimov, I.
(2005).
Shahrisabz – madaniyatlar chorrahasi
. Samarqand:
"Zarafshon". – 112-130 betlar.
3.
Qosimov,
M.
(2018).
O‘zbekiston
an’anaviy
hunarlari
.
Toshkent:
"Ma’naviyat". – 89-105 betlar.
4.
Toshmatov, A.
(2012).
Amir Temur va Shahrisabz me’morchiligi
. Buxoro:
"Buxoro nashriyoti". – 76-94 betlar.
5.
Xolmirzayev, B.
(2007).
Markaziy Osiyo gilamchiligi
. Toshkent: "Fan". – 134-
150 betlar.
6.
Yusupova, D.
(2019).
Kashtachilik san’ati
. Toshkent: "Yangi asr avlodi". – 55-
72 betlar.
7.
Zokirov, R.
(2016).
Shahrisabz tarixi
. Qarshi: "Nasaf". – 201-220 betlar.
8.
Sattorov,
P.
(2011).
O‘zbekiston
yog‘och
o‘ymakorligi
.
Toshkent:
"O‘qituvchi". – 33-50 betlar.
9.
Nazarov, J.
(2020).
Metallga ishlov berish san’ati
. Andijon: "Andijon
nashriyoti". – 67-85 betlar.
10.
Rahimov, S.
(2014).
Shahrisabz me’morchiligi va hunarmandchiligi
. Toshkent:
"G‘afur G‘ulom". – 98-115 betlar.
