MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
13
BOLANING MAKTAB TA’LIMIGA PSIXOLOGIK
TAYYORGARLIGI
SHDPI Maktabgacha ta’lim
yo’nalishi 1-kurs talabasi
Raxmatova Nilufar Siroj qizi
Umirova Muxlisa Yuldosh qizi
Annotatsiya:
Maktab
taʼlimiga psixologik tayyorgarlik bolaning
muvaffaqiyatli oʻqish jarayonini boshlashida muhim rol oʻynaydi. Ushbu maqolada
bolaning maktab taʼlimiga psixologik tayyorgarligining asosiy jihatlari, shuningdek,
kognitiv, hissiy, ijtimoiy va motivatsion tayyorgarlik masalalari keng yoritilgan.
Maqolada, shuningdek, oila, maktabgacha taʼlim muassasalari va atrof-muhitning
bolaning maktabga tayyorgarligiga taʼsiri tahlil qilingan. Bolaning maktab taʼlimiga
psixologik tayyorgarligini toʻgʻri tashkil etish uning kelajakdagi taʼlim
muvaffaqiyatini taʼminlashga yordam beradi.
Kalit so‘zlar: maktabga tayyorgarlik, psixologik tayyorgarlik, kognitiv
tayyorgarlik, hissiy tayyorgarlik, ijtimoiy tayyorgarlik, motivatsion tayyorgarlik, oila
taʼsiri, maktabgacha taʼlim.
Аннотация: Психологическая подготовка к школьному обучению играет
важную роль в успешном начале процесса обучения ребенка. В данной статье
освещены основные аспекты психологической подготовки ребенка к школьному
обучению, а также вопросы познавательной, эмоциональной, социальной и
мотивационной подготовки. Также в статье анализируется влияние семьи,
дошкольных образовательных учреждений и окружающей среды на готовность
ребенка к школе. Правильная организация психологической подготовки ребенка
к школьному обучению помогает обеспечить его будущие учебные успехи.
Ключевые слова: подготовка к школе, психологическая подготовка,
познавательная
подготовка,
эмоциональная
подготовка,
социальная
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
14
подготовка, мотивационная подготовка, влияние семьи, дошкольное
образование.
Abstract: Psychological preparation for school education plays an important
role in the successful start of the child's learning process. This article covers the main
aspects of a child's psychological preparation for school education, as well as issues
of cognitive, emotional, social and motivational preparation. The article also analyzes
the influence of the family, preschool educational institutions and the environment on
the child's readiness for school. Proper organization of the child's psychological
preparation for school education helps to ensure his future educational success.
Key words: school preparation, psychological preparation, cognitive
preparation, emotional preparation, social preparation, motivational preparation,
family influence, preschool education.
KIRISH.
Maktab taʼlimiga psixologik tayyorgarlik deganda, bolaning
obʼyektiv va subʼyektiv jihatdan munosibligi, bilish jarayonlari bilan shaxs
xususiyatlarining o‘zaro mutanosibligi nazarda tutiladi. O‘quvchi maktab taʼlimiga
keng maʼnoda psixologik jihatdan obʼyektiv tayyor bo‘ladi. Binobarin, uning psixikasi
bilim olishga yetarli darajada taraqqiyot bosqichiga erishadi. Ushbu yoshdagi bola o‘z
idrokining o‘tkirligi, ravshanligi, sofligi, aniqligi, uning qiziquvchanligi, dilkashligi,
xayrixohligi, ishonuvchanligi, xayolining yorqinligi, xotirasining kuchliligi bilan
boshqa yoshdagi o‘quvchilardan (jumladan, o‘smirlardan) ajralib turadi.
Maktab taʼlimiga tayyorgarlik ko‘rayotgan bolada diqqat nisbatan uzoq
muddatli va shartli ravishda barqaror ko‘rinishga ega, deb hisoblash mumkin.
Diqqatning xususiyatlari (taqsimlanishi, ko‘chishi, kuchi, barqarorligi, bo‘linishi,
tebranishi va boshqalar) uning roli va syujetli o‘yin faoliyatlarida, rasm chizish va
ko‘rish, yasash mashg‘ulotlarida, loy hamda plastilindan narsa yasashda, katta
yoshdagilar va tengqurlari nutqini idrok qilish va tushunishda, matematik amallarni
bajarishda, hikoya tinglash hamda shaxsan o‘zi ham tuzishda bevosita namoyon
bo‘ladi. Bu davrga kelib, bola o‘z diqqatini muayyan obʼyektga, narsa va hodisalarga
yo‘naltirishga, to‘plashda va uni mustahkamlashda hamda taqsimlashda maʼlum
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
15
darajada ko‘nikmani egallagan bo‘lib, o‘z diqqatini boshqarish, zarur paytda, uni
shaxsan tashkil qilishga intiladi. Uning xotirasi qiziqarli ajoyibotlarga, g‘aroyibotlarga
boy, voyaga yetgan kishini tajubga soladigan maʼlumotlar va hodisalarni puxta esda
olib qolish, esda saqlash, esga tushirish imkoniyatiga egadir. Shu davrgacha bevosita
kattalar rahbarligida u yoki bu axborotlarni egallab kelgan bo‘lsa, endi u o‘z xohish
irodasi bilan, muayyan motivatsiyaga asoslangan holda zarur maʼlumotlar olishga, o‘z
oldiga yaqqol maqsad va aniq vazifa qo‘yishga harakat qiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Bolaning muayyan taraqqiyot darajasiga erishganligini uning xotirasi faolligi
namoyish qiladi. U o‘zining uncha boy bo‘lmagan shaxsiy tajribasiga asoslanib, sheʼr,
hikoya, ertaklarni esda qoldirish uchun ularning takrorlanganligi, yod olishning qulay
yo‘l va usullaridan foydalanganligi taʼlim jarayonida unga juda qo‘l keladi. Demak, u
o‘qish, idrok qilish, o‘zlashtirish texnikasi bilan yaqindan tanishishga erishadi.
Yuqorida yoritilgan mulohazalarga asoslangan holda shunday xulosaga kelish
mumkinki, bolalarning psixologik tayyorgarlik darajasi taʼlimni muvaffaqqiyatli
uddalash, amalga oshirish uchun mutlaqo kafolot bera oladi. Bu o‘rinda uning shaxsiy
xususiyatlari shakllanganligi yuzasidan ham maʼlumot berish maqsadga muvofiqdir.
Bolada shaxsning bir qator fazilatlari va xususiyatlari yaqqol ko‘zga tashlanadi;
qatʼiylik, nisbiy mustaqillik, o‘z oldiga maqsad qo‘ya olishlik, xulqatvorni ijtimoiy
jamoatchilik nuqtai-nazardan baholashga intilishlik, ahd- paymonga sodiqdik,
kattalarni hurmat qilishlik, vaʼdaga vafo qilishlik, burch va javobgarlik hislari kabilar
Shuning bilan birga maktab taʼlimiga tayyorgarlik ko‘rayotgan bola o‘z
histuygʼusi va ichki kechinmalarini boshqarish uquviga egadir, hatto u o‘z-o‘ziga, o‘z
qilmishlari, nojo‘ya xatti-harakatlari, o‘rinsiz luqma tashlaganligi, ixtiyorsiz
o‘xshayganligi uchun baholi qudrat o‘z munosabatini bildirishi mumkin. Taʼkidlab
o‘tilgan barcha mulohazalar, sharhlar, tavsiflar maktab taʼlimiga psixologik
tayyorlikning asosiy omillari, shuningdek, eng muhim shart-sharoitlari bo‘lib
hisoblanadi.
Olti yoshli bolaning taʼlimga psixologik tayyorgarligi to‘g‘risida fikr
yuritganimizda, biz muayyan reja asosida tartibli, ko‘p qirrali, maqsadga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
16
yo‘naltirilgan, o‘zaro bog‘liq va mantiqiy ketma-ketlikka ega bo‘lgan boshlang‘ich
taʼlim uchun zamin vazifasini o‘tuvchi ruhiy taraqqiyotning zarur ko‘rsatkichi va
darajasini nazarda tutamiz. Bu borada yana shu narsani qo‘shimcha qilish o‘rinliki,
taʼlim uchun ruhiy taraqqiyot darajasidan tashqari, bolaning turmush sharoiti va
faoliyati tafovutlari o‘ziga xosligi uning sihat-salomatligi, metodik jihatdan
tayyorgarligi, sodda ko‘nikmalarni egallaganligi kabi omillarni hisobga olish
maqsadga muvofiq. Bildirilgan mulohazalarning barchasi bolaning maktab taʼlimiga
psixologik jihatdan tayyorgarligining obʼyektiv tomonlarini o‘zida aks ettiradi, xolos.
Biroq bolaning maktab taʼlimiga psixologik jihatdan tayyorlikning subʼyektiv
tomoni ham mavjuddir. Bola maktabda o‘qish xohishi, intilishi, predmetlarga qiziqishi,
ishtiyoqi katta yoshdagi odamlar bilan muloqotga kirishishning istagi mazkur tayyorlik
bilan uzviy bog‘liqdir.
Unda bu davrga kelib o‘qish, bilim olish yuzasidan turli tasavvurlar
shakllanadi. Shuning uchun u maktab jamoasining barcha aʼzolarining masʼuliyatli
vazifalarini eʼtirof etadi va ularga itoatkorlik tuyg‘usi, ularning ko‘rsatmalarini
bajarishga moyillik tug‘iladi. Lekin bolalarning barchasi bu narsaga bir tekis
munosabatda bo‘ladi, deb bo‘lmaydi, shu boisdan ular o‘rtasida individual farq
vujudga keladi.
Baʼzi bir bolalar maktabga vujudi bilan talpinadilar, go‘yoki qush kabi
uchishga tayyordirlar, o‘qish boshlanishiga qancha vaqt qolganligini sabrsizlik bilan
sanaydilar, o‘quv ashyolarini oldinroq taxt qilib qo‘yishga kattalarni daʼvat etadilar
(o‘quvchilik formasini kiyishni, sumkani yelkasiga osishni yoqtiradilar). Boshqa bir
toifadagi bolalar esa bu to‘g‘rida ehtiyotkorlik va vazminlik bilan munosabatda
bo‘ladilar
Biroq bu toifadagilarda shijoat, faollik, kuyunchaklik bilan intilish
yetishmaganga o‘xshab ketadi. Uchinchi bir turkumga, guruhga taluqli o‘quvchilar
bo‘lsa, maktabdan qatʼiy ravishda voz kechish darajasigacha borib yetadilar.
O‘qishga nisbatan bunday salbiy munosabat kattalarning (jazo berish, majbur
qilish, erkinlikni yo‘qotish kabilar bilan) qo‘rqitishlari oqibatida vujudga keladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
17
Masalan: "Maktabga borsang, taʼziringni yeysan", "Qilt etsang - kaltak yeysan", "Dars
tayyorlayverib, tinkang quriydi" va boshqalar
TADQIQOT NATIJALARI
Kognitiv tayyorgarlik bolaning maktabda oʻqish uchun zarur boʻlgan bilim va
koʻnikmalarga ega boʻlishini anglatadi. Bu jihatdan quyidagi omillar muhim
ahamiyatga ega:
Asosiy bilimlar: Bolalar maktabga kirishdan oldin alifbo, raqamlar, ranglar va
shakllar kabi asosiy bilimlarga ega boʻlishi kerak. Bu bilimlar bolaning maktabda
oʻqish jarayonini osonlashtiradi. Mantiqiy fikrlash: Bolalar mantiqiy fikrlash
qobiliyatini rivojlantirishlari kerak. Masalan, ular ob’yektlarni tasniflash, ularni
oʻlchamiga qarab taqqoslash kabi koʻnikmalarga ega boʻlishlari kerak. Diqqat va
xotira: Bolalarning diqqatini jamlash va xotirasini rivojlantirish maktabda
muvaffaqiyatli oʻqish uchun muhim hisoblanadi. Masalan, ular qisqa muddatli
xotirasini va diqqatini jamlash qobiliyatini rivojlantirishlari kerak
Hissiy tayyorgarlik bolaning maktab muhitiga moslashish va yangi sharoitlarda
hissiy jihatdan barqaror boʻlishini anglatadi. Bu jihatdan quyidagi omillar muhim
ahamiyatga ega:
Hissiy barqarorlik: Bolalar yangi muhitda hissiy jihatdan barqaror boʻlishlari
kerak. Masalan, ular maktabda oʻqituvchi va sinfdoshlari bilan munosabatlarda hissiy
jihatdan barqaror boʻlishlari kerak. Mustaqillik: Bolalar oʻz ehtiyojlarini qondirish va
mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatini rivojlantirishlari kerak. Masalan, ular
oʻzlarining shaxsiy buyumlarini tartibga solish va oʻz vazifalarini bajarishni
oʻrganishlari kerak. Stressga chidamlilik: Bolalar yangi muhitda stressga chidamlilik
koʻrsatishlari kerak. Masalan, ular maktabda yangi sharoitlarda oʻzini qulay his
qilishlari kerak
Itimoiy tayyorgarlik bolaning maktab muhitida ijtimoiy munosabatlarni
oʻrnatish va boshqalarga moslashish qobiliyatini anglatadi. Bu jihatdan quyidagi
omillar muhim ahamiyatga ega:
Ijtimoiy koʻnikmalar: Bolalar boshqa bolalar
bilan hamkorlik qilish, bahamjihatlik qilish va munosabatlarni boshqarishni
oʻrganishlari kerak. Masalan, ular guruh oʻyinlarida ishtirok etish orqali ijtimoiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
18
koʻnikmalarini rivojlantirishlari kerak. Muloqot qobiliyatlari: Bolalar muloqot
qobiliyatlarini rivojlantirishlari kerak. Masalan, ular oʻz fikrlarini aniq ifodalash va
boshqalarning fikrlarini tinglashni oʻrganishlari kerak. Ijtimoiy moslashuvchanlik:
Bolalar yangi muhitda ijtimoiy jihatdan moslashuvchan boʻlishlari kerak. Masalan,
ular yangi sinfdoshlari va oʻqituvchilari bilan tezda munosabat oʻrnatishlari kerak.
Motivatsion tayyorgarlik bolaning maktabda oʻqishga boʻlgan qiziqishi va
intilishini anglatadi. Bu jihatdan quyidagi omillar muhim ahamiyatga ega:
Oʻqishga qiziqish: Bolalar maktabda oʻqishga qiziqish bildirishlari kerak.
Masalan, ular yangi bilimlarni oʻrganishga intilishlari kerak. Maqsadli boʻlish: Bolalar
oʻzlarining maqsadlarini aniqlash va ularga erishish uchun harakat qilishlari kerak.
Masalan, ular maktabda yaxshi baholar olishni maqsad qilib qoʻyishlari kerak.
Ishchanlik: Bolalar oʻz vazifalarini bajarishda ishchan boʻlishlari kerak. Masalan, ular
uy vazifalarini vaqtida bajarishlari kerak. Oila va maktabgacha taʼlim muassasalari
bolaning maktabga tayyorgarligida muhim rol oʻynaydi. Quyidagi jihatlar muhim
ahamiyatga ega:
Oila taʼsiri: Oila bolaning maktabga tayyorgarligida asosiy rol oʻynaydi.
Otaonalar bolalarni maktabga tayyorlashda ularga yordam berishlari kerak. Masalan,
ular bolalarga maktab haqida maʼlumot berishlari va ularni yangi muhitga
tayyorlashlari kerak. Maktabgacha taʼlim muassasalari: Bogʻcha va boshqa
maktabgacha taʼlim muassasalari bolalarning maktabga tayyorgarligida muhim rol
oʻynaydi. Bu muassasalarda bolalar maktabda oʻqish uchun zarur boʻlgan bilim va
koʻnikmalarni oʻrganishadi. Atrof-muhitning taʼsiri: Bolaning atrof-muhit bilan
aloqasi uning maktabga tayyorgarligiga taʼsir koʻrsatadi. Masalan, bolalar oʻz
atrofidagi odamlar bilan muloqot qilish orqali ijtimoiy koʻnikmalarini rivojlantirishadi.
MUHOKAMA Maktab taʼlimi uning turmush tarzi, tartibi, ijtimoiy holati,
sinf jamoasi, oila muhitdagi ahvolini o‘zgartiradi, bolaning asosiy vazifasi o‘qishdan
iborat bo‘lib qoladi. Yangi bilim, ko‘nikma, malakalar egallashdan tabiat va jamiyat
to‘gʼrisidagi qonuniyatlarni o‘zlashtira boshlaydi. Taʼlim o‘quvchidan muayyan
darajadagi uyushqoqlikni, intizomlikni, irodaviy zo‘r berishlikni, faollikni, maqsadga
yo‘naltirilgan faoliyatni talab qiladi. Ixtiyorsiz xatti-harakatlar o‘rnini anglashilgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
19
rejali, maqsadga muvofiq aqliy mehnat egallay boradi. O‘quvchi tengdoshlari bilan
birgalikda muayyan bir sinf jamoasiga birlashtiriladi. Modomiki shunday ekan, sinf
jamoasi va uning aʼzolari bola oldiga ko‘pchilik manfaatini himoya qilish, shaxsiy
istaklarini umumjamoa intilishlariga bo‘ysundirish, o‘zaro yordam, o‘zaro hurmat,
o‘zaro talabchanlik, ijtimoiy javobgarlik va burch hislarini egallash vazifasini qo‘yadi.
Taʼlim jarayonida o‘quvchi oldiga qo‘yiladigan talablar tobora ortib, murakkablashib
boraveradi.
Maktab taʼlimining dastlabki kunidan boshlaboq kichik maktab yoshidagi
bolaning taraqqiyotini harakatga keltiruvchi, kuch vazifasini o‘tuvchi turli xususiyatga
ega bo‘lgan ziddiyatlar, qarama-qarshiliklar, ichki ixtilof kabilar vujudga keladi.
Ushbu holat va vaziyat zamirida o‘quvchi shaxsiga, uning bilish jarayonlariga nisbatan
o‘quv faoliyati, o‘qituvchilar va sinf jamoasi tomonidan qo‘yilayotgan talablar bilan
bolaning psixik kamolot darajasi va undagi mavjud insoniy fazilatlari o‘rtasidagi
qarama-qarshilik yotadi. Talabning tobora ortishi bolaning psixik jihatdan to‘xtovsiv
o‘sishini taqozo etadi va bu narsa boshi berk zanjirnnng uzluksiz harakati natijasida
inson taraqqiyotida amalga oshadi. Zanjirnng uzluksiz harakati natijasida inson
taraqqiyotida amalga oshadi. Taʼlim mazmuniga, bilimni egallashga qiziqish
o‘quvchining o‘z aqliy mehnati natijasidan qanoatlanish hissi bilan uzviy aloqadordir.
Ushbu his o‘qituvchining ragʼbatlantirishi orqali namoyon bo‘ladi, yanada samaraliroq
ishlash mayli, xohishi, istagi, ishtiyoqi o‘quvchida shakllanadi. O‘quvchida paydo
bo‘layotgan faxrlanish, o‘z kuchiga ishonch hislari bilimlarni o‘zlashtirish va
malakalarni mustahkamlash ishiga xizmat qiladi. Shuning uchun ragʼbatlantirish
(jazolash) o‘z meʼyorida bo‘lgan taqdirdagina uning tarbiyaviy qiymati hamda
taʼsirchanligi ortadi.
XULOSA Bolaning maktab taʼlimiga psixologik tayyorgarligi uning
muvaffaqiyatli oʻqish jarayonini boshlashida muhim rol oʻynaydi. Bu jarayon bolaning
kognitiv, hissiy, ijtimoiy va motivatsion jihatdan maktab hayotiga tayyor boʻlishini oʻz
ichiga oladi. Oila, maktabgacha taʼlim muassasalari va atrof-muhit bolaning maktabga
tayyorgarligiga katta taʼsir koʻrsatadi. Bolaning maktab taʼlimiga psixologik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
20
tayyorgarligini toʻgʻri tashkil etish uning kelajakdagi taʼlim muvaffaqiyatini
taʼminlashga yordam beradi
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
:
1. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. Harvard University Press.
2. Piaget, J. (1952). The Origins of Intelligence in Children. New York: International
Universities Press.
3. Elkonin, D. B. (1978). Psychology of Play. Moscow: Pedagogika.
4.“Rivojlanish psixologiyasi.Pedagogik psixologiya” Z.T.Nishanova, N.G.Komilova,
D.U.Abdullayeva, M.X.Xolnazarova “O‘zbekiston faylasuflari miliy jamiyati”
nashriyoti.Toshkent-2018
5. “Rivojlanish psixologiyasi” fanidan ma’ruzalar matni Jo‘rayev O‘tkir
Toshpo‘latovich
6. “Umumiy psixologiya” G‘oziyev.E “O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati” 2010
