MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
59
IJTIMOIY TARMOQDAGI YOZISHMALARDA UCHRAYDIGAN
IMLOVIY XATOLAR
Noiba To’xtaboyeva
ToshDO‘TAU ona tili va adabiyoti ta’limi yo‘nalishi
3-bosqich talabasi
Annotatsiya : Mazkur maqola ijtimoiy tarmoqdagi yozishmalarda uchraydigan
imloviy xatolar va ularning oldini olish usullari haqida batafsil ma’lumot beradi.
Yozishmalarda yuzaga keladigan imloviy xatolar, ko‘pincha tez yozish, noto‘g‘ri so‘z
va iboralardan foydalanish, avtomatik to‘g‘rilash tizimlarining cheklovlari kabi
omillar bilan bog‘liqdir. Maqolada imloviy xatolarni kamaytirish uchun tizimli
metodik tavsiyalar, jumladan, imloviy qoidalarni o‘rganish, avtomatik to‘g‘rilash
vositalaridan foydalanish, matnni qayta tekshirish va yozish madaniyatini yaxshilash
kabi amaliy usullar taqdim etilgan. Ushbu maqola ijtimoiy tarmoqda xatosiz va aniq
yozish uchun foydalanuvchilarga yordam beradi.
Kalit so‘zlar: imloviy xatolar, ijtimoiy tarmoq, yozishmalar, imlo qoidalari,
avtomatik to‘g‘rilash, yozish madaniyati, metodik tavsiyalar, grammatik xatoliklar,
matnni tekshirish, tilni o‘rganish.
Annotatsion: This article provides detailed information about spelling errors
encountered in social media messages and ways to prevent them. Spelling errors are
often related to fast writing, incorrect use of words and expressions, and the limitations
of automatic correction systems. The article presents systematic methodological
recommendations for reducing spelling errors, including learning spelling rules, using
automatic correction tools, proofreading, and improving writing culture. This article
offers practical advice for social media users seeking to write effectively and
accurately.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
60
Keywords: spelling errors, social media, messages, spelling rules, automatic
correction, writing culture, methodological recommendations, grammatical errors,
proofreading, language learning.
Аннотация: Статья подробно рассматривает орфографические
ошибки, встречающиеся в сообщениях в социальных сетях, и способы их
предотвращения. Орфографические ошибки часто связаны с быстрым
написанием, неправильным использованием слов и выражений, а также
ограничениями автоматических систем исправления. В статье представлены
методические рекомендации для снижения орфографических ошибок, включая
изучение орфографических правил, использование автоматических средств
исправления, повторную проверку текста и улучшение культуры письма. Эта
статья предоставляет практические рекомендации для пользователей
социальных сетей, стремящихся к эффективному и точному письму.
Ключевые слова: oрфографические ошибки, социальные сети,
сообщения, орфографические правила, автоматическое исправление, культура
письма, методические рекомендации, грамматические ошибки, проверка
текста, изучение языка.
Ijtimoiy tarmoqning rivojlanishi va uning zamonaviy jamiyatdagi o‘rni
beqiyosdir. Hozirgi kunda
Facebook, Instagram, Twitter
kabi platformalar orqali
odamlar bir-biriga o‘z fikrlarini tezda va osongina yetkazish imkoniyatiga ega. Ijtimoiy
tarmoqda matnli yozishmalar hamda xabarlar orqali fikr almashish, yangiliklar
tarqatish va hamkorlik qilish kundalik hayotimizning ajralmas qismiga aylangan. Shu
bilan birga, ijtimoiy tarmoqlarda yuzaga keladigan imloviy xatolar ham muhim
muammolardan biridir. Imloviy xatolar nafaqat tilni bilish darajasini aks ettiradi, balki
odamlarning muloqotdagi samaradorligiga ham ta'sir qiladi. Ayniqsa, ijtimoiy
tarmoqlarda tez-tez yuzaga keladigan imloviy xatoliklar, qisqacha va tez yozish
jarayonlari natijasida sodir bo‘ladi. Ijtimoiy tarmoqda yozishmalar o‘ziga xos tezlik,
qisqartirilgan so‘zlar va noaniq grammatik qurilmalar bilan ajralib turadi. Odamlar
ko‘pincha boshqa muloqotlarni o‘z vaqtida o‘qib chiqish va tez javob berish uchun
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
61
qisqa va aniq xabarlar yuborishga harakat qilishadi. Shu bilan birga, matnning qisqaroq
bo‘lishi imloviy xatolar qilish ehtimolini oshiradi.
Tezlik va qisqa matnlar xatolar ko‘p ko‘zga tashlanadi. Ijtimoiy tarmoqlarda
odamlar tez-tez qisqa, ko‘p hollarda to‘liq grammatik jihatdan noto‘g‘ri bo‘lgan
xabarlar yozadilar. Bu holat matnning tez yozilishi bilan bog‘liq bo‘lib, ba'zan
yozishmalarda imloviy xatolar yuzaga keladi.
Nutq va yozuv uslubidagi xatolar matn mazmunini tushunishga xalaqit beradi.
Har bir shaxs ijtimoiy tarmoqda o‘ziga xos uslubda yozadi, ba’zan esa bu uslub
grammatik jihatdan noto‘g‘ri yoki noaniq bo‘lishi mumkin. Shu sababli, yozilgan
xabarlar ko‘pincha noto‘g‘ri bo‘ladi, lekin bu holat yozuvchi tomonidan shunchaki tez
yozish istagi yoki muloqotning noformal xarakteri bilan izohlanadi.
Imloviy xatolar va ularning turlari
ga quyidagilar kiradi:
1)
Harfdagi xatolar: “
sh
” harfining “
w
” ko‘rinishida yozilishi, “
ch
” harfining
“
4
” yozilishi, “
x
” va “
h
” harflarining almashtirib qo‘llanilishi xatolar.
2)
So‘z vca grammatik xatolar: Bular eng oddiy va tez-tez uchraydigan
xatolardir. Masalan, “
bitta
” o‘rniga “
bita
”, “
yaxshi
” o‘rniga “
yaxi
” yoki “
yahshi
” kabi
holatlar kuzatiladi.
3)
Imlo belgilari: Apostrof, vergul, nuqta kabi imlo belgilari noto‘g‘ri
qo‘llanilishi ham xatoliklarga olib keladi. Misol uchun, bir nechta fikrni ajratishda
vergul yoki nuqta ishlatilmaydi, bu esa matnni tushunishni qiyinlashtiradi.
Tahlil qiladigan bo‘lsak, bu yozishuvda:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
62
1.
“Lekin”
so‘zining
“lk
” tarzida qo‘llanilishi,
“o‘xshagan edingiz”
so‘zi
o‘rnida
“oxwodz”
so‘zining qo‘llanilishi (uslubiy xato);
2.
“qizga”
so‘zining
“qzga”
tarzida,
“oxshodz”
hamda
“adawbmanda”
so‘zida
“sh”
o‘rniga
“w”
ning qo‘llanilishi, bundan tashqari
“adawbmanda”
so‘zida
“i”
harfining tushib qoldirishi (imloviy xato);
3.
“adawbmanda”
so‘zida
-da
yuklamasining qo‘shilib yozilishi (ishoraviy
xato) kabi xatolar uchraydi.
Ijtimoiy tarmoqda imloviy xatolarga uchrashish asosiy sabablari qanday
yuzaga keladi?
Imloviy xatoliklar bir qancha sabablarga ko‘ra yuzaga keladi. Ularning
asosiylari quyidagilardir:
1. O‘zgaruvchan tezlikda muloqot: Ijtimoiy tarmoqlarda tez-tez xabarlar
almashiladi va bu holat yozishmalarning sifatini yomonlashtirishi mumkin.
2. Ta’lim va madaniyat farqlari: Turli hududlardan yoki turli ijtimoiy
guruhlardan bo‘lgan foydalanuvchilar o‘zlariga xos yozish uslublarini qo‘llashadi, bu
esa imloviy xatolarga olib kelishi mumkin.
Imloviy xatolar faqat matnni tushunish qiyinchiliklarini keltirib chiqarish bilan
qolmay, balki odamning ijtimoiy obro‘siga ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Xatolar shuningdek, professional va rasmiy muloqotda noxush taassurot qoldirishi
mumkin. Imloviy xatolarni tuzatish va oldini olishda turli metodik tavsiyalar mavjud.
Bu usullarni qo‘llash, ijtimoiy tarmoqda yozishmalarni yanada samarali va tushunarli
qilishga yordam beradi. Imloviy xatolarni oldini olish uchun tilni o‘rganish, avtomatik
to‘g‘rilash vositalaridan foydalanish, matnni tekshirish va yozish madaniyatini
rivojlantirish zarurdir.
Imloviy qoidalarni o‘rganish va muntazam ravishda takrorlash xatolarga yo‘
qo‘ymaslikka yordam beradimi?
Imloviy xatolarni oldini olish uchun,
birinchi
navbatda
, tilning imloviy qoidalarini yaxshi bilish zarur. Ijtimoiy tarmoqda doimiy
ravishda yozish bilan bog‘liq xatolar ko‘pincha bu qoidalarga e’tibor bermaslikdan
kelib chiqadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
63
Grammatikani o‘rganishning qaqnchalik ahamiyati bor?
O‘zbek tilining
grammatikasi va imlosi haqida chuqurroq bilim olish imloviy xatolarni kamaytiradi.
Kitoblar, maqolalar, ilmiy va jurnalistik matnlar yordamida tilning imloviy qoidalarini
o‘rganish mumkin.
Onlayn resurslar qanchalik yordami bor?
Internetda o‘zbek tilidagi imloviy
qoidalarni o‘rganishga yordam beradigan turli onlayn kurslar, darsliklar va video
darsliklar mavjud. Bu resurslardan foydalanish imloviy xatolarni aniqlashda va
tuzatishda samarali hisoblanadi.
Qisqartmalarni ehtiyotkorlik bilan ishlatishning ahamiyati bormi?
Har bir
qisqartma yoki so‘zning to‘liq shaklini yozishga harakat qilish kerak. Misol uchun,
“kerak”
o‘rniga
“kk”
ni yozish, yoki
“salom”
o‘rniga
“salam”
kabi oddiy xatolardan
saqlanish lozim.
Sinonimlar va iboralarni to‘g‘ri tanlashning ahamiyati bormi?
Ba’zan
noto‘g‘ri sinonim ishlatish yoki so‘zning ma’nosini noto‘g‘ri talqin qilish ham
xatoliklarga olib keladi. Shuning uchun so‘zlarning to‘g‘ri ma’nosini va kontekstini
bilish muhimdir.
Avtomatik to‘g‘rilash vositalaridan foydalanishning ahamiyati-chi?
Ba’zi
platformalar
(masalan, Instagram, Facebook, Telegram)
foydalanuvchining yozgan
matnini avtomatik ravishda tekshiradi. Bu tizimlar yordamida matndagi imloviy
xatolar ko‘rib chiqilib, to‘g‘rilanishi mumkin.
To‘g‘ri yozishni o‘rgatuvchi ilovalardan foydalanish-chi?
Yozish tili va
imloviy xatolarni tahlil qiluvchi ilovalar
(masalan, Grammarly yoki boshqa onlayn
dasturlar)
yozishda yordam beradi. Bunday vositalar ijtimoiy tarmoqda tez va samarali
yozish uchun foydalidir.
Matnni qayta tekshirish-chi?
Yozish jarayonida yuzaga kelgan imloviy
xatoliklarni tuzatishning eng oddiy va samarali usullaridan biri – yozgan matnni qayta
tekshirishdir. Yozishdan so‘ng matnni yana bir bor o‘qib chiqish, hatto bir necha marta.
Bu usul, eng oddiy xatolarni aniqlashga yordam beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
64
Yozgan matnni ovoz chiqarib o‘qishning foydasi bormi?
Ovoz chiqarib o‘qish
ham matndagi grammatik va imloviy xatolarni aniqlashga yordam beradi. Ba’zan biron
bir xato matnni ovoz chiqarib o‘qiganda aniq seziladi.
Tez yozishning oldini olishning foydasi bormi?
Ijtimoiy tarmoqda odamlar
tezda javob yozishga odatlangan bo‘lishi mumkin, bu esa imloviy xatolarni keltirib
chiqaradi. Yozishdan oldin bir necha soniya to‘xtash, matnni yaxshi o‘ylab yozish
xatolarning oldini olishga yordam beradi.
Vaqt ajratishning o‘rnining ahamiyati qanday?
Yozishdan avval bir necha
soniya yoki daqiqa vaqt ajratish va matnni o‘ylab yozish xatolarni kamaytiradi.
Kompaniya va korporativ muloqotda to‘g‘ri yozish kerakmi?
Agar siz ijtimoiy
tarmoqda kompaniya nomidan yoki professional muhitda yozayotgan bo‘lsangiz, tez
yozishdan ko‘ra matnni yaxshilab tekshirish va tayyorlash kerak.
Tillarni o‘rganish va boshqa tillarni tushunishning ahamiyati qancha?
Ijtimoiy
tarmoqda yozishmalarda ba’zan boshqa tillardan olingan so‘zlar yoki ifodalar
ishlatiladi. Bu esa ba’zan imloviy xatolarga olib kelishi mumkin.
O‘zbek tilining normativ qoidalariga e’tibor qaratishni lozim deb o‘ylaysizmi?
Boshqa tillardan keltirilgan so‘zlar, iboralar yoki terminlar o‘zbek tilining imloviy
qoidalariga mos bo‘lishi kerak. Bu yozishmalarda aniq va to‘g‘ri tilni ishlatishga
yordam beradi.
Xalqaro so‘zlarni to‘g‘ri ishlatishni bilish zarurmi?
Global ijtimoiy tarmoqlar
orqali boshqa tillarda ishlatiladigan so‘zlar yoki iboralarning o‘zbek tiliga to‘g‘ri
tarjimasi va ishlatilishini o‘rganish zarur.
Sotsial tarmoqda yozish madaniyatini shakllantirishni amalga oshirish lozim
deb o‘ylaysizmi?
Ijtimoiy tarmoqda yozish madaniyati muhim omil hisoblanadi.
Yozishmadagi xatolarni kamaytirish uchun foydalanuvchilarni to‘g‘ri yozishga
o‘rgatish va ularni yozish madaniyatiga qo‘shish kerak.
Yozish madaniyatini
shakllantirish, imloviy xatoliklarni kamaytirishga yordam beradi. Foydalanuvchilarni
to‘g‘ri va madaniy yozishga o‘rgatish, bu jarayonning asosiy bosqichlaridan biridir.
Ijtimoiy tarmoq platformalarining imkoniyatlaridan foydalanish zarurmi?
Ijtimoiy tarmoq platformalarida, ko‘pincha matnni yaxshilash va imloviy xatolarni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
65
tuzatish uchun mo‘ljallangan vositalar mavjud. Ularni doimiy ravishda ishlatish
foydalidir.
Imloviy xatolarni tuzatish va oldini olish bo‘yicha metodik tavsiyalarni amalga
oshirish, ijtimoiy tarmoqda yozishmalarni aniq, tushunarli va samarali qilishga yordam
beradi. Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlar hayotimizning ajralmas qismiga aylangan va
unda fikr almashish, muloqot qilish, o‘zgarishlarga moslashish juda muhim
ahamiyatga ega. Shunday ekan, har bir yozishmada til qoidalariga rioya qilish, nutq
madaniyatini yuqori darajada saqlash lozimdir. Birinchi navbatda, tilni o‘rganish va
imloviy qoidalarni bilish, xatolarni kamaytirishning asosiy vositasidir. O‘zbek tilining
grammatikasi va imlosi bo‘yicha bilimlarni mustahkamlash, yurtimizda va xorijda
nashr etilgan ilmiy va badiiy asarlar, maqolalar, darsliklar yordamida amalga
oshiriladi. Til o‘rganishning onlayn platformalar orqali kengaytirilishi,
texnologiyalarning foydalanuvchilar uchun yanada samarali xizmatlar taqdim etishi,
imloviy xatolarni aniqlash va tuzatishga imkon yaratadi. Xulosa qilib aytganda,
imloviy xatolarni tuzatish va oldini olish uchun o‘rganish, qayta tekshirish, to‘g‘ri so‘z
tanlash, yozish madaniyatini rivojlantirish va texnologiyalarni samarali qo‘llash juda
muhimdir. Bu metodik tavsiyalarni amaliyotga tatbiq qilish orqali, ijtimoiy tarmoqda
yozishmalar yanada aniq va tushunarli bo‘lib, foydalanuvchilar o‘rtasida samarali
muloqot va fikr almashish imkoniyatini yaratadi. Bu esa, o‘z navbatida, ijtimoiy
tarmoqdagi axborot oqimining sifatini yaxshilashga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Abduazizov A. Tilimizga loqayd bo’lmaylik. “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati”
gazetasi. 2013-yil 4-son.
2. To‘rayeva D. “Tilshunoslikda shaxsiy yozishmalarning lingvistik tadqiqi”.
“Lingvodidaktikaning dolzarb masalalari” xalqaro konferensiya to‘plami. Toshkent.
2022, 305-310-b.
3. To‘rayeva D. “Shaxsiy yozishmalarda vulgar so’zlar va lingvistik ekspertiza”.
Respublika ilmiy-texnikaviy konferensiya. 01.2021. 212-215-b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
66
4. Dilnoza Axatova. “Ijtimoiy tarmoqlarda yo‘l qo‘yiladigan imlo xatolari ustida
ishlash”. “Lingvodidaktikaning dolzarb masalalari” xalqaro konferensiya to‘plami.
Toshkent. 2022, 134-137-b.
