MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
86
G‘AFUR G‘ULOM IJODIDAGI QARINDOSHLIKNI IFODALOVCHI
POETIZMLAR
N.A.Muminova
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti dotsenti
Sh.R.Hamroyeva
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti O‘zbek tili
va adabiyoti yo‘nalishi talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada G‘afur G‘ulom ijodida qarindoshlikni
ifodalovchi poetizmlarga doir so‘zlarning mohiyati haqida to‘xtalib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar: poetizm, leksika, nutq, poetik so‘zlar.
G‘afur G‘ulom poetik leksikasi tarkibida og‘a, ini, jondosh, qondosh, qarindosh,
tug‘ishqon, jeka, jekgay, singil kabi lug‘aviy birliklar yuqori poetiklik darajasi bilan
ajralib turadi.
Mazkur poetik so‘zlarni uchga bo‘lish mumkin:
1.Sof poetik so‘zlar: jondosh, qondosh, aka, tug‘ishqon;
2.Poetik nutq, jarayonida uslubiy qimmat kasb etuvchi umumnutqiy so‘zlar: ini,
qarindosh, singil.
3.She’riy nutq, jarayonida vujudga kelgan poetik iyeologizmlar: jeka:, jekgay
kabi.
So‘z she’riy nutq, jozibadorlik va musiqiyligini ta’minlashda asosiy vositalardan
biridir. Ayniqsa, G‘afur G‘ulomdek otashin so‘z san’atkorining tantanavor poetikasi.
viqorli she’riy nutqi, ulug‘vor ko‘tarinkiligi va teran falsafiylikni ta’minlashda so‘zlar
ayricha ohang, mohiyat va qolaversa, ko‘rinish kasb etadi. Shoir so‘zini o‘z fikr oqimida
erkin qo‘yadi. U bu oqim shiddatli va qudratiga mos ravishda yangi-yangi ma’no
bo‘yoqlar orttirib boradi, vazn talabiga muvofiq; turfa fonetik qiyofa egallaydi. Biz
quyida ulardan ayrimlari xususida to‘xtalamiz.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
87
Jondosh so‘zi sof poetizmdir. U umumnutqda passiv qo‘llanishi bilan
xarakterlanadi. Aslida bu so‘z bir jondan yoyilgan qarindoshlikni anglatuvchi so‘z
sifatida tilda paydo bo‘lgan bo‘lsa-da, to‘la poetiklik kasb etib, «bugun xayotiy
manfaatlari, fikri-zikri bir bo‘lgan, yaqdil hamnafas» emotsional mazmuniga ega bo‘ldi.
So‘z G‘afur G‘ulom nutqida esa tantanavor poetik aniqlovchi maqomini oldi:
Bir ulug‘vor yoshga kirgan
Ko‘rkam bo‘ying muborak,
Jondosh qozoq shon-sharafing,
Obro‘ying muborak.
Albatta, ifoda bir ulkan chinorning “o‘siq shoxlari” bo‘lmish o‘zbagu qozoqning
tub ildizi yagonaligiga ishora. Mazkur so‘zning epitet sifatida qo‘llanilishiga asos
bo‘lgan. Bu “semik poydevor” Siz so‘zni shoir nazarida tutgan poetik maqsadga
bo‘yso‘ndirish imkoni yo‘q.
Demak, jondosh so‘zidagi “joni bir” ma’nosi poetik metafora natijasi bo‘lsa-da,
shoir “hukmi” bilan undagi bu xossa ma’lum darajada kuchsizlantirilgan.
Qondosh so‘zida qarindoshlik, aniqrog‘i, “qoni bir”lik yaqqol seziladi. Shu
boisdan u qarindosh so‘zi bilan bo‘yoqdorligi darajalangan ma’nodoshlik qatorini hosil
qiladi. So‘zlar o‘z ma’nolarida ham, ko‘chma ma’nolarda ham ma’nodoshligini saqlab
qoladi, biroq har ikkala so‘z ham jondosh so‘ziga poetik ma’nodoshlik munosabatida
bo‘ladi.
Qondosh poetizmi umumnutqda “bir ota-onadan tug‘ilgan, bir avlodga mansub
(qoni bir)” ma’noviy mohiyati bilan yashaydi. Biroq, shoir nutqida poetizm sifatida
ushbu denotativ semalardan birortasini ham saqlamaydi. Balki u denotativ semalar
zamiridagi “ahillik”, “inoqlik”, “mehribonlik” kabi ifoda semalarini kuchaytirgan holda
yuzaga chiqadi:
Ming yillar bor tutqazmas,
Qondoshlik tariximiz.
Ikki boshga bir manglayday
Yarqiroq taqdirimiz
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
88
Ko‘rinadiki, baytda so‘z “jonajon, aziz, mehribon” poetik mohiyatiga ega. Shoir
she’riy matn silsilasida fikriy izchillik ifodasiga qat’iy rioya qiladi. Qarindoshlikni
anglatish-anglatmasligi belgisiga betaraf bo‘lgan jondosh so‘zi she’r avvalida
qo‘llanilgan bo‘lsa, silsilaning keyingi bo‘g‘inida qondosh so‘zi ixtiyor etiladi.
Ma’lumki, har qanday ibtido yakunni kutadi. Yakuni esa mukammallashgan
ibtidor. Shoir buning uchun “tuvisqon” (tug‘ilgan) so‘ziga ehtiyoj sezadi. Alaloqibat,
poetik jaranglik meyoriga yetadi. Bu so‘zda jondosh, sondosh ifodalangan ifodalaridan
tilangan murod bir necha qavat. Unda qarindoshlikning poetik ifodasi bir bahya
balanddir. Og‘a-inilik – jondosh-qondosh-tuvisqon gradual qatorida kuchayib boradi.
Poetizmlarning bu tarzdagi joylashuvi nafaqat lirik qahramon kechinmalari
tadrijiyotini, balki fikr kamolini, matn yaxlitligini ta’minlovchi omoch vazifasini ham
o‘tagan.
G‘afur G‘ulom she’riy nutqi erkin fikr oqimiga monand tantanavorlik va
jozibadorlikni poetizmlar) tanlanishi va qo‘llanishiga san’atkorona uyg‘unlashtirib
yuborish bilan alohida ajralib turadi. Buni biz uning birgina qarindoshlik poetizmlarni
qo‘llash mahorati asosida ko‘rsatishga urindik.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
G‘afur G‘ulom. Eng sara she’rlar to‘plami,
2.
Mamajonov S. Shoir va zamonaviylik. Toshkent, 1966.
3.
Nazarov B. G‘afur G‘ulom zamondoshlari xotirasida. Toshkent, 2003.
4.
Matyoqubova T. Gʻafur Gʻulom badiiyati. – T: Fan va texnologiya, 2006.
