MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–3_ Январь –2025
243
O'ZBEKISTONNING EKSPORT SALOHIYATI : MUAMMOLARI
VA IMKONIYATLARI
Sobirova Marhabo Haitovna
Toshkent kimyo-texnalogiya instituti Shahrisabz filiali, O`qituvchi
+998919498839(
Xolmatova Munisaxon Sayfiddin qizi
Toshkent kimyo-texnalogiya instituti Shahrisabz filiali, Talaba
+998932174479 (
munisaxonxolmatova3001@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekistonning eksport salohiyati tahlil
qilinib, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish imkoniyatlari o‘rganilgan.
Eksportning hozirgi holati, asosiy mahsulotlar va bozorlar, shuningdek,
diversifikatsiya darajasi ko‘rib chiqilgan. Eksportni rivojlantirishda xomashyo
mahsulotlarini qayta ishlash, yangi bozorlarni o‘zlashtirish va xalqaro standartlarga
mos mahsulotlar ishlab chiqarish zarurligi ta’kidlangan. Shuningdek, iqtisodiy
hamkorlikning ahamiyati yoritilgan. Maqolada keltirilgan tahlillar va tavsiyalar
O‘zbekiston eksportining raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi.
Kalit so`zlar: eksport, O`zbekiston, 2023-yil, hajm, avtomobil, kimyoviy
mahsulotlar, to`qimachilik, mamlakat, sektor, foiz, o`sish
O‘zbekistonning eksport salohiyatini tahlil qilish va rivojlantirish jarayonlari
ko‘plab iqtisodiy nazariyalar va modelga asoslanadi. Eksportni rivojlantirish
jarayonida iqtisodiyot nazariyalaridan va iqtisodiy model va kontseptsiyalardan
foydalanish muhimdir. Quyida eksport salohiyatini oshirishda qo‘llaniladigan asosiy
nazariy asoslar keltirib o`taman.
Miqyosdan foydalanuvchilik (economies of scale) nazariyasi shuni
ta’kidlaydiki, ishlab chiqarish hajmini oshirish orqali narxlarni pasaytirish va
rentabellikni oshirish mumkin. O‘zbekiston uchun bu nazariy asos eksportni
diversifikatsiya qilish va ishlab chiqarish hajmini oshirish orqali mamlakatning
raqobatbardoshligini oshirishga yordam beradi. Kichik hajmdagi ishlab chiqarishdagi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–3_ Январь –2025
244
narxlar yuqori bo‘lishi mumkin, ammo ishlab chiqarishni kengaytirish va
masshtabdagi foydalarni qo‘llash eksport salohiyatini kuchaytiradi. David Ricardo
tomonidan ishlab chiqilgan komparativ afzalliklar nazariyasi eksport va importni
tahlil qilishda keng qo‘llaniladi. Bu nazariyaga ko‘ra, har bir mamlakat o‘ziga xos
resurs va imkoniyatlarga ega bo‘lib, eksport qilishda yuqori samaradorlikka erishishi
mumkin. O‘zbekiston paxta, oltin, tabiiy gaz va boshqa xomashyo mahsulotlarini
ishlab chiqarish va eksport qilishda komparativ afzalliklarga ega. Biroq, qayta
ishlangan mahsulotlar va yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulotlarni ishlab chiqarishga
imkoniyatlar mavjud. Komparativ afzalliklar nazariyasi O‘zbekiston uchun qayta
ishlash sanoatiga investitsiyalarni jalb qilish, yangi texnologiyalarni joriy etish va
eksportni diversifikatsiya qilishda qo‘llanilishi mumkin. Xalqaro savdo
nazariyalaridan biri – Heckscher-Ohlin modeli bo‘lib, bu model mamlakatlarning
eksport va importini ularning ishlab chiqarish omillari (mehnat, kapital, tabiiy
resurslar) va ulardan qanday foydalanishiga asoslanadi. O‘zbekistonning eksport
salohiyatini baholashda bu modelni qo‘llash orqali mamlakatning resurslarini qanday
samarali taqsimlash va qayta ishlash orqali raqobatbardosh eksportni rivojlantirish
mumkinligini aniqlash mumkin. O‘zbekiston tabiiy resurslar (paxta, gaz, oltin)
boyligiga ega bo‘lsa-da, kapital va texnologiyalarga sarmoya kiritish orqali yuqori
qo‘shilgan qiymatli mahsulotlarni ishlab chiqarishga erishishi kerak.
O‘zbekiston Respublikasi xalqaro savdo munosabatlarini kengaytirish va
iqtisodiyotning ochiqligini oshirishga intilayotgan bir sharoitda, eksport salohiyatini
rivojlantirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Eksport mamlakat
iqtisodiyotini barqaror rivojlantirishning muhim omillaridan biri hisoblanadi, chunki
u milliy ishlab chiqaruvchilarni xalqaro bozorga olib chiqish, valyuta tushumlarini
oshirish va ish o‘rinlari yaratish imkonini beradi.
Biroq, O‘zbekiston eksportining asosan xomashyo mahsulotlariga tayanishi,
xalqaro standartlarga mos mahsulotlar ishlab chiqarishdagi qiyinchiliklar va logistika
infratuzilmasining yetarli darajada rivojlanmaganligi mamlakatning global savdo
maydonida raqobatbardoshligini cheklamoqda. Shu sababli eksportni diversifikatsiya
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–3_ Январь –2025
245
qilish, qayta ishlangan mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirish va yangi
bozorlarni o‘zlashtirish zarurati yuzaga kelmoqda.
Shuningdek, O‘zbekistonning Jahon Savdo Tashkilotiga a’zo bo‘lishga
intilayotgani va xalqaro savdo-sotiq shartnomalarida faol qatnashayotganligi bilan
ham bog‘liqdir. Ushbu maqolada eksport salohiyatini oshirish yo‘llarini o‘rganish,
iqtisodiyotning globallashuv jarayonlaridagi o‘rnini mustahkamlashda muhim hissa
qo‘shishi haqida batafsil o`rganamiz
O‘zbekistonning eksport qilinayotgan mahsulotlari asosan qishloq xo‘jaligi va
xomashyo sanoati mahsulotlariga asoslangan bo‘lib, so‘nggi yillarda sanoat
mahsulotlari va qayta ishlangan tovarlar eksporti ham o‘sishga yuz tutgan. Quyida
O‘zbekistonning eksport qilinayotgan asosiy mahsulotlari tahlil qilinadi:
O‘zbekistonning eksportida eng katta ulushni qishloq xo‘jaligi mahsulotlari
egallaydi. Bular quyidagilardan iborat:
Meva va sabzavotlar – O‘zbekiston tropik va subtropik mintaqalarda
joylashgani sababli, meva-sabzavotlar eksporti ham sezilarli. Quruq mevalar, olma,
anor, uzum, pomidor va boshqa mahsulotlar xalqaro bozorga chiqariladi. Umumiy
eksport ulushi 3,3foizni tashkil etadi.
G‘alla – Bug‘doy va makkajo‘xori kabi g‘alla mahsulotlari eksport qilinadi.
Umumiy eksport ulushi 15-17foizini tashkil etadi.
O‘zbekistonning yer osti boyliklari eksporti ham katta ahamiyatga ega:
Oltin – O‘zbekiston oltin ishlab chiqarish bo‘yicha dunyoda yetakchi
o‘rinlardan biriga ega. Oltin, asosan, Rossiya, Shveysariya va boshqa Yevropa
davlatlariga eksport qilinadi. Umumiy eksport ulushining 42,4 foizini tashkil etadi.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston sanoat mahsulotlarining eksporti ham sezilarli
darajada o‘smoqda:
Tekstil va tikuvchilik mahsulotlari – Paxtadan tayyorlangan matolar, kiyim-
kechak va boshqa tikuvchilik mahsulotlari eksport qilinadi. Umumiy eksport
ulushining 10,4foizini tashkil etadi.
Kimyoviy mahsulotlar – Mineral o‘g‘itlar va boshqa kimyoviy mahsulotlar
eksport qilinadi.eksport qiymati esa 4,86milliard dollarni tashkil etadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–3_ Январь –2025
246
Avtomobillar va avtomobil ehtiyot qismlari – "UzAuto Motors" va boshqa
kompaniyalar avtomobillarni eksport qilmoqda. Umumiy eksport ulushining 4foizini
tashkil etadi. Qiymati esa 682million dollar teng.
2023-yildagi O`zbekiston eksporti foizlarda
Davlat tomonidan eksportni rag‘batlantirish uchun maxsus dasturlarni ishlab
chiqish, bojxona imtiyozlari va soliq siyosatini optimallashtirish. O‘zbekistonning
eksportchilariga soliq imtiyozlari, kreditlar va subsidiyalar berish orqali
rag‘batlantirish mumkin.
Shu sababli “ O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 21-
oktabrdagi “Eksport faoliyatini moliyaviy qo‘llab-quvvatlashni yanada kengaytirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-6091-son
va 2021-yil 13-iyuldagi
“Eksport faoliyatini moliyaviy qo‘llab-quvvatlashni yanada kuchaytirish
asosan eksport bilan bog‘liq savdo
operatsiyalari va eksportoldi moliyalashtirish kreditlari uchun Tiklanish va taraqqiyot
jamg‘armasidan Eksportni rag‘batlantirish agentligi huzuridagi Eksportni qo‘llab-
quvvatlash jamg‘armasiga 200 million AQSh dollari ajratilganligi haqida ma’lumot
berilgan “
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–3_ Январь –2025
247
Bojxona va soliq tartibotlarini soddalashtirish va sarmoyalarni jozibador
qilish uchun iqtisodiy islohotlarni davom ettirishimiz alohida ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston mahsulotlarini jahon bozorlariga taqdim etish va ularga talabni
oshirish uchun eksport marketingiga e’tibor qaratish zarur. Mahsulotlar brendini
yaratish va eksport strategiyalarini optimallashtirish orqali, mamlakatning eksport
mahsulotlari jahon bozorlarida tanilishi kerak. O‘zbekistonning eksport qilayotgan
mahsulotlari uchun yangi bozorlar topish qiyin. Buning sababi tashqi bozorlarga
kirishda mavjud bo‘lgan savdo to‘siqlari va bozor talablarini to‘liq o‘rganmaslikdir.
Shuning uchun diplomatik va savdo aloqalarini mustahkamlash, yangi savdo
kelishuvlari tuzish va O‘zbekistonni xalqaro tashkilotlarga kengroq jalb qilish kerak.
Bundan tashqari, eksportga yo‘naltirilgan mahsulotlarni ishlab chiqarishda
ishlatiladigan kadrlarning malakasi past. Bu esa yuqori texnologiyali va yuqori
qo‘shilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarishga to‘sqinlik qiladi.Shu sababli
kadrlar tayyorlash dasturlarini kuchaytirish zarur deb hisoblayman. Xalqaro talabga
javob beradigan malakali ishchi kuchini tayyorlash uchun ta’lim tizimini
modernizatsiya qilish va maxsus kurslar tashkil etilsa, O`zbekistonda ham kadrlar va
boshqaruvchilar malakasi yuqorilab boradi.
Xulosa: 2023-yilda O'zbekistonning eksporti sezilarli darajada o'sdi va
mamlakatning iqtisodiy faoliyatida muhim o'rin tutdi. Eksportning umumiy hajmi
16,6 milliard dollarga yetdi, bunda elektronika, avtomobillar, neft va gaz,
to'qimachilik mahsulotlari, kimyoviy mahsulotlar, farmatsevtika, transport va turizm
kabi sohalar muhim rol o'ynagani statistik ko`rsatkichlarda ko`rib o`tdik Avtomobil
va avtomobil ehtiyot qismlari eksporti 682 million dollarni tashkil etdi, bu esa 2022-
yilga nisbatan 23% o'sishni ko'rsatadi. Bu esa bizning mamlakatimiz uchun yana bir
ijobiy ko`rsatkich deb aytsakmubolag`a bo`lmaydi. To'qimachilik mahsulotlari,
kimyoviy mahsulotlar va farmatsevtika eksportida ham o'sishlarni kuzatdim.
Shuningdek, O'zbekistonning yangi bozorlar bilan savdo aloqalari kengayib, yangi
mahsulotlar eksportga chiqarish uchun yurtimiz yana bir pag`ona yuqoriga ko`tarildi
deb o`ylayman.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–3_ Январь –2025
248
Umuman olganda, 2023-yil O'zbekistonning tashqi savdo faoliyatida ijobiy
o'zgarishlarni ko'rdim, eksport diversifikatsiyasining kuchaydi va yanada rivojlanib
bormoqda.Shuning uchun yangi eksport imkoniyatlarini yaratish bo'yicha yirik
yutuqlarga erishishimiz imkoniyatlari kun sayin ortib bormoqda deb hisoblayman.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1. Saidov, R. (2020). O‘zbekistonning eksport salohiyati: tahlil va rivojlantirish
yo‘llari. Tashkent: O‘zbekiston iqtisodiyot universiteti nashri.
2. Jumaniyozov, F. (2019). Xalqaro iqtisodiyot va eksportni rivojlantirish. Tashkent:
O‘zbekiston iqtisodiyot va servis akademiyasi.
3. Samatov, M. (2022). Eksportni diversifikatsiya qilishning iqtisodiy asoslari.
Tashkent: Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi.
4. Akramov, A. (2021). Logistika va transport tizimi: eksportning samarali tashkil
etilishi. Tashkent: Xalqaro iqtisodiy munosabatlar va savdo akademiyasi.
5. Shamimov, S. (2018). O‘zbekiston iqtisodiyotining raqobatbardoshligini oshirish.
Tashkent: Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi.
6. World Bank. (2020). Uzbekistan Export Performance: Challenges and
Opportunities. World Bank Group.
7. UNCTAD. (2021). World Investment Report: Exports and Development. United
Nations Conference on Trade and Development.
https://lex.uz/ru/docs/-5617897?ONDATE=01.01.2024
9. https://daryo.uz
10. https://kun.uz
