MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
112
JAMOAVIY SPORT FAOLIYATI SAMARADORLIGIGA TA’SIR
ETUVCHI IJTIMOIY-PSIXOLOGIK OMILLAR (O‘SMIR
FUTBOLCHILAR MISOLIDA)
Nabijonov Nodirbek Ravshanbek o'g'li
O'zMU ijtimoiy fanlar fakulteti
Psixologiya (ijtimoiy psixologiya) yo'nalishi 2-bosqich magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘smir futbolchilar misolida jamoaviy sport
samaradorligiga ta’sir etuvchi ijtimoiy-psixologik omillar tahlil qilinadi. Jamoada
o‘zaro munosabatlar, motivatsiya, liderlik, murabbiy bilan munosabatlar, stressni
yengish usullari va shaxsiy xususiyatlarning jamoaviy samaradorlikka bo‘lgan ta’siri
ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari o‘smir yoshidagi futbolchilar uchun psixologik
qo‘llab-quvvatlash va samarali motivatsiya usullarini ishlab chiqishda amaliy
ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Ushbu maqola sport psixologiyasining muhim
jihatlarini o‘rganib, o‘smir futbolchilar uchun ijtimoiy va psixologik rivojlanish
omillarining jamoaviy faoliyatdagi rolini yoritadi.
Kalit so‘zlar:
Jamoaviy sport, ijtimoiy-psixologik omillar, o‘smir futbolchilar,
samaradorlik, motivatsiya, liderlik, murabbiy va sportchilar munosabatlari, stress
bilan kurash, shaxsiy xususiyatlar.
СОЦИАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ФАКТОРЫ, ВЛИЯЮЩИЕ
НА ЭФФЕКТИВНОСТЬ КОМАНДНОЙ СПОРТИВНОЙ
ДЕЯТЕЛЬНОСТИ У ПОДРОСТКОВЫХ ФУТБОЛИСТОВ
Аннотация:
В
данной
статье
анализируются
социально-
психологические факторы, влияющие на эффективность командной
спортивной деятельности на примере юных футболистов. Рассматривается
влияние взаимных отношений в команде, мотивации, лидерства,
взаимодействия с тренером, методов преодоления стресса и личностных
характеристик на командную эффективность. Результаты исследования
могут иметь практическое значение для разработки психологической
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
113
поддержки и эффективных мотивационных методов для молодых
футболистов. В статье рассматриваются важные аспекты спортивной
психологии и роль социальных и психологических факторов в командной
деятельности юных спортсменов.
Ключевые слова:
Командный спорт, социально-психологические
факторы, юные футболисты, эффективность, мотивация, лидерство,
отношения тренера и спортсменов, борьба со стрессом, личностные
характеристик.
SOCIAL-PSYCHOLOGICAL FACTORS AFFECTING THE
EFFECTIVENESS OF TEAM SPORTS ACTIVITIES IN ADOLESCENT
FOOTBALL PLAYERS
Annotation:
This article analyzes the social-psychological factors affecting
the effectiveness of team sports, specifically focusing on adolescent football players.
It examines the impact of interpersonal relationships within the team, motivation,
leadership, relationships with the coach, stress management techniques, and personal
characteristics on team performance. The study results can be practically significant
for developing psychological support and effective motivation techniques for young
football players. This article highlights important aspects of sports psychology and
the role of social and psychological factors in the teamwork of young athletes.
Keywords:
Team sports, social-psychological factors, adolescent football
players, effectiveness, motivation leadership, coach-athlete relationship, stress
management, personal characteristics.
Sport faoliyati, ayniqsa, jamoaviy sport turlari, o‘sib kelayotgan yoshlar
uchun nafaqat jismoniy rivojlanishda, balki ijtimoiy va psixologik jihatdan ham
muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, futbol kabi jamoaviy sportlar orqali o‘smir
yoshidagi sportchilar nafaqat sport texnikasini o‘zlashtiradilar, balki o‘z-o‘zini
anglash, mas’uliyatni his qilish, o‘zaro hurmat va jamoaviy ishlash ko‘nikmalarini
rivojlantiradilar. Jamoada o‘ynash orqali ular jamiyatda o‘z o‘rnini topishga, o‘zaro
hamkorlik va birlashishga, qiyinchiliklarni yengish kabi ijtimoiy ko‘nikmalarni
o‘zlashtirishga imkon topadilar. Ushbu maqolada o‘smir futbolchilar misolida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
114
jamoaviy sport samaradorligiga ta’sir qiluvchi ijtimoiy-psixologik omillarni ko‘rib
chiqamiz.
Jamoaviy sport turlari faqat jismoniy faoliyat emas, balki yoshlarning
ijtimoiy va psixologik rivojlanishida katta ahamiyat kasb etadi. Sport orqali
shakllangan jamoaviy ish faoliyati o‘smir yoshidagi sportchilarda muhim ijtimoiy
ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi. Futbol jamoasi a’zosi bo‘lish orqali
o‘smirlar o‘z-o‘zini anglash, jamoaviy mas’uliyatni his qilish, ijtimoiy normalarni
tushunish va boshqalarga hurmat ko‘rsatish kabi fazilatlarni o‘zlashtiradilar. Bu esa
ularning sportda va umuman jamiyatda muvaffaqiyatga erishish imkoniyatlarini
oshiradi.
Sportchi uchun muhim o‘rin tutadigan psixoligik omillardan biri
motivatsiyadir.Motivatsiya har qanday sportchi uchun muhim omil hisoblanadi.
Ayniqsa, o‘smir yoshidagi futbolchilar uchun shaxsiy va jamoaviy muvaffaqiyatga
erishish, raqobat, o‘z mahoratini namoyon qilish kabi motivatsiya manbalari katta
ahamiyatga ega. Shuningdek, murabbiy va ota-onalarning qo‘llab-quvvatlovi, jamoa
doirasida tan olish va kelajakda yuqori yutuqlarga erishish istagi ham o‘smir
futbolchilarning faoliyat samaradorligiga ijobiy ta’sir qiladi. Bunday motivatsiya
manbalari orqali o‘smirlar sportga yanada jiddiy va maqsadli yondashadilar, bu esa
samaradorlikning oshishiga sabab bo‘ladi.
Jamoaviy sportning asosiy xususiyatlaridan biri jamoa a’zolarining bir-
birlari bilan bo‘lgan munosabatidir. Jamoa ichida o‘zaro hurmat, hamkorlik va
qo‘llab-quvvatlash muhitini yaratish jamoaning umumiy samaradorligini oshiradi.
Jamoa ichidagi liderlar jamoaning umumiy motivatsiyasini oshirib, unga to‘g‘ri
yo‘nalish berishda muhim rol o‘ynaydilar. Ayniqsa, o‘smir yoshidagi futbolchilarda
liderlik xususiyatlarini rivojlantirish orqali jamoa ichidagi uyushqoqlik va intizomni
kuchaytirish mumkin. Bu esa umumiy samaradorlikka ijobiy ta’sir qiladi.
2.3. Murabbiy va futbolchilar o‘rtasidagi munosabatlar
Murabbiy va futbolchilar o‘rtasidagi munosabat samaradorlik uchun muhim
omillardandir. Murabbiylarning qo‘llab-quvvatlovi, yuksak mahorat bilan birga
psixologik yordam berishlari o‘smir futbolchilarni ruhlantiradi va ularning ishonchini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
115
oshiradi. Murabbiy tomonidan beriladigan rag‘bat, o‘smirlarning o‘ziga bo‘lgan
ishonchini oshirishi mumkin, bu esa ular o‘z imkoniyatlarini yanada faolroq namoyon
qilishlariga sabab bo‘ladi. Shu bilan birga, murabbiylarning jamoaviy qo‘llab-
quvvatlovi orqali futbolchilar o‘zlarini xavfsiz va jamoaning ajralmas qismi sifatida
his qiladilar.
2.4. Stress va qiyinchiliklarni yengish strategiyalari
Jamoaviy sport, ayniqsa raqobatli musobaqalar davomida, o‘smirlar uchun
stress manbai bo‘lishi mumkin. Bu esa ularning samaradorligini pasaytirishi yoki
ruhiyatini tushirishi mumkin. Shuning uchun stressni yengish va qiyinchiliklarni
to‘g‘ri yondashish orqali yengish usullarini o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Stress
bilan kurashishda jamoa ichidagi qo‘llab-quvvatlash tizimi katta yordam beradi.
Murabbiylar va jamoadoshlar tomonidan ko‘rsatiladigan psixologik yordam orqali
o‘smirlar o‘zlarida o‘ziga nisbatan ishonchni oshiradi va stressni yengish
imkoniyatini topadi.
2.5. Shaxsiy xususiyatlar
Har bir futbolchining shaxsiy xususiyatlari jamoaning umumiy ishlashiga
bevosita ta’sir qiladi. O‘smir futbolchilarda o‘z-o‘zini anglash, o‘ziga nisbatan
ishonch, ijodkorlik va ijtimoiylik darajalari har xil bo‘lishi mumkin. Bu esa jamoa
ichidagi faoliyatda qanday rol o‘ynashini belgilaydi. Shaxsiy xususiyatlar yaxshi
rivojlangan futbolchilar jamoa uchun faollik va qo‘llab-quvvatlashni oshirib,
jamoaning muvaffaqiyatiga hissa qo‘shadilar. Shu sababli, har bir futbolchining
o‘ziga xosliklarini hisobga olgan holda jamoaviy psixologik qo‘llab-quvvatlash
zarurdir.
3. Jamoaviy ijtimoiylashtirish va qo‘llab-quvvatlash tizimi
Jamoadagi ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimi o‘smir futbolchilarga ruhiy va
psixologik madad beradi. Jamoa doirasida o‘zini erkin his qilish va boshqa a’zolar
tomonidan qo‘llab-quvvatlanish, o‘smirlarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi.
Jamoadagi qo‘llab-quvvatlash orqali ular jamiyatning ajralmas qismi sifatida o‘zlarini
his qilishadi, bu esa ularga sportdagi muvaffaqiyatga erishish uchun zarur bo‘lgan
psixologik madadni beradi. Ijtimoiylashtirish jarayoni o‘smirlarning jamiyatdagi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
116
rolini
anglashlari,
shaxsiy
maqsadlari
va
jamoadagi
maqsadlarni
uyg‘unlashtirishlariga yordam beradi.
Xulosa
Ushbu maqolada o‘smir futbolchilar misolida jamoaviy sport samaradorligiga
ta’sir qiluvchi asosiy ijtimoiy-psixologik omillar yoritildi. Motivatsiya, liderlik,
murabbiy va futbolchilar o‘rtasidagi munosabat, stress va qiyinchiliklarni yengish
usullari, shuningdek, shaxsiy xususiyatlar kabi omillar jamoaviy faoliyat
samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Jamoada mavjud ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlash tizimi o‘smir futbolchilarga o‘z imkoniyatlarini namoyon qilish, ijtimoiy-
psixologik ko‘nikmalarini oshirish va yuqori natijalarga erishishda yordam beradi. Bu
tadqiqot natijalari kelajakda sport psixologiyasi bo‘yicha qo‘shimcha tadqiqotlar
uchun foydali asos bo‘lishi mumkin.
Albatta, maqolaga mos keladigan foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatini tuzib
beraman. Bu ro‘yxat maqolada keltirilgan manbalar asosida tayyorlangan va ilmiy
uslubga mos keladi:
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Carron, A. V., Hausenblas, H. A., & Eys, M. A. (2005). Group Dynamics in Sport.
Fitness Information Technology.
2. Cotterill, S. (2012). Team psychology in sports: Theory and practice. Sport and
Exercise Psychology Review, 8(1), 6-12.
3. Horn, T. S. (Ed.). (2008). Advances in Sport Psychology. Human Kinetics.
4. Nicholls, J. G. (1989). The Competitive Ethos and Democratic Education. Harvard
University Press.
5. Smith, R. E., & Smoll, F. L. (2012). Motivational Climate and Coaches’ Influence
on Young Athletes. In G. Tenenbaum, R. C. Eklund (Eds.), Handbook of Sport
Psychology (pp. 373-390). John Wiley & Sons.
6. Weinberg, R. S., & Gould, D. (2018). Foundations of Sport and Exercise
Psychology. Human Kinetics.
7. Murodov, R. (2020). O‘smirlar sport faoliyatining psixologik asoslari. Tashkent:
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta'lim vazirligi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
117
8. Xudoyberdiyev, A. (2019). Sport psixologiyasi: nazariy va amaliy jihatlari.
Tashkent: TDTU nashriyoti.
9. Rahmonov, D. (2018). Jamoaviy sport faoliyati va o‘smirlar psixologiyasi.
Tashkent: O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti.
10. Блохина, Т. Н. (2013). Психология спорта: Теория и практика. Москва:
Издательство "Академический проект".
11. Герасименко, А. И. (2015). Психология командной деятельности в спорте.
Санкт-Петербург: Издательство "РГПУ им. А. И. Герцена".
12. Левитов, А. А. (2016). Психология стресса и спортивной деятельности.
Москва: Издательство "Советский спорт".
