MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–3_ Январь –2025
322
MAVZU: YANGI O’ZBEKISTON JAMIYATIDA HUQUQIY ONG
VA HUQUQIY MADANIYAT RIVOJLANISH TENDENSIYALAR
O’zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi
Bojxona qo’mitasi Bojxona instituti
Umumhuquqiy fanlar kafedrasi
Shermatov G’olibjon Sherzod og’li
Seytmuratov Atabek Bekmurat uli
1
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT BOJXONA QO’MITASINING
BOJXONA INSTITUTI 1-KURS KURSANTI
2
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT BOJXONA QO’MITASINING
BOJXONA INSTITUTI 1-KURS KURSANTI
Annotatsiya:
Ushbu maqola yangi O’zbekiston jamiyatida huquqiy ong va
huquqiy madaniyatni rivojlantirishdagi muammolarga bag'ishlangan. Maqolada
jamiyatdagi huquqiy ongning bugungi holati o‘rganilib, qayd etilgan muammoni hal
etish yo‘llari taklif etilgan. Shuningdek mamlakatimizada olib borilayotgan har
bir islohotning jamiyatda samarali olib borilishiga qaratilgan faoliyatni to’ri
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–3_ Январь –2025
323
tashkil etish bo’yicha fikr-mulohaza yuritilgan. Bu yo‘nalishning dolzarbligi
XXI asr boshlarida mamlakat hayotining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va
boshqa jabhalarida yuz bergan o‘zgarishlar, davlat va huquqning mohiyatiga oid
yangicha qarashlarning paydo bo‘lishi bilan belgilanadi. Mamlakatda barcha davlat
organlari, fuqarolik jamiyati institutlari hamda mansabdor shaxslar
tomonidanfuqarolarning huquqiy ong va huquqiy madaniyatni
rivojlantirish maqsadidaolib boriladigan huquqiy targ’ibot faoliyatini yanada
kengroq olib borish zarurligi nazarda tutilgan. Huquqiy targ’ibotni amalga
oshirishda ommaviy axborot vositalari rolini oshirishmasalalari ifodalangan.
Kalit so’zlar:
Yangi O’zbekiston-yangi jamiyat, fuqarolik jamiyati,
jamoatchilik nazorati, samarali tashabbus, jamoatchilik institutlari, “Ommaviy
axborot vositalari-to’rtinchi hokimiyat”, adolat tuyg'usi, madaniyat, ma’naviyat,
mafkura, yangicha dunyoqarash, huquqiy psixologiya, huquqiy tarbiya, yuksak
huquqiyong, ijtimoiy fikr.
Annotation
:
This article is dedicated to the problems of developing legal
awareness and legal culture in the new society of Uzbekistan. The article examines
the current state of legal awareness in society and proposes solutions to the identified
issues. Additionally, it discusses the necessary activities for effectively organizing the
implementation of each reform currently being carried out in the country. The
relevance of this direction is marked by changes in the political, socio-economic,
cultural, and other areas of the country’s life at the beginning of the 21st century, as
well as the emergence of new perspectives on the nature of the state and law. The
article emphasizes the need for all state bodies, civil society institutions, and
public
officials to expand the legal advocacy activities aimed at developing citizens' legal
awareness and legal culture. It also highlights the importance of increasing the role
of mass media in implementing legal advocacy.
Keywords: New Uzbekistan, new society, civil society, public control,
effective initiative, public institutions, “Mass media - the fourth power”, sense of
justice, culture, spirituality, ideology, new worldview, legal psychology, legal
education, high legal awareness, social opinion.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–3_ Январь –2025
324
Аннотация
:
Данная статья посвящена проблемам развития правового
сознания и правовой культуры в новом обществе Узбекистана. В статье
исследуется текущее состояние правового сознания в обществе, а также
предлагаются
пути
решения
выявленных
проблем.
Кроме того,
рассматриваются вопросы эффективной организации деятельности по
внедрению реформ, проводимых в стране. Актуальность данного направления
определяется изменениями в политической, социально-экономической,
культурной и других сферах жизни страны на рубеже XXI века, а также
появлением новых взглядов на сущность государства и права. В статье
подчеркивается необходимость расширения правозащитной деятельности
всех государственных органов, институтов гражданского общества и
должностных лиц, направленной на развитие правового сознания и правовой
культуры граждан. Также отмечается важность повышения роли средств
массовой информации в осуществлении правозащитной работы.
Ключевые слова: Новый Узбекистан, новое общество, гражданское
общество, общественный контроль, эффективная инициатива, общественные
институты, «СМИ - четвертая власть», чувство справедливости, культура,
духовность, идеология, новый мировой взгляд, правовая психология, правовое
воспитание, высокое правовое сознание, общественное мнение
KIRISH
Bu yo‘nalishning dolzarbligi XXI asr boshlarida mamlakat hayotining
siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va boshqa jabhalarida yuz bergan o‘zgarishlar,
davlat va huquqning mohiyatiga oid yangicha qarashlarning paydo bo‘lishi bilan
belgilanadi. Mamlakatda barcha davlat organlari, fuqarolik jamiyati institutlari
hamda mansabdor shaxslar tomonidanfuqarolarning huquqiy ong va huquqiy
madaniyatni rivojlantirish maqsadidaolib boriladigan huquqiy targ’ibot
faoliyatini yanada kengroq olib borish zarurligi nazarda tutilgan. Huquqiy
targ’ibotni amalga oshirishda ommaviy axborot vositalari rolini
oshirishmasalalari ifodalangan. Hozirgi kunda, chinakkam huquqiy demokratik
davlat qurish hamda fuqarolik jamiyatini shakllantirishda, eng ustuvor vazifa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–3_ Январь –2025
325
sifatida jamiyatimizda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirib borish,
qonun ustuvorligini ta’minlash eng muhim siyosiy masala bo’lib qolmoqda. Huquqiy
davlatning eng muhim belgisi, shuningdek, uning shakllanishining ko'rsatkichi
jamiyatning, fuqarolarning, huquqiy madaniyati darajasiga bog’liq bo'lib, ijtimoiy-
huquqiy faoliyatni nazarda tutuvchi demokratik institutlarning rivojlanishi bilan
belgilanadi.
Asosiy qism
Ayni paytda aholining huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini
shakllantirishning samarali tizimini yaratish nihoyatda muhim. Yangi O’zbekiston
jamiyatida ham bu borada qator muammolar mavjud bo’lib, mazkur huquqiy
muammolarni quyidagicha ifodalashimiz mumkin:
• jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatning pastligi;
• huquqiy tartibsizlik holatlarining ortib borishi;• huquqiy nigilizm va
infantilizm;
• hayotning barcha jabhalarida hukm surayotgan huquqiy
madaniyatning etishmasligi, odamlarning kundalik munosabatlari sohasidan
(fuqarolar davlatning huquqiy tizimi, amaldagi qonun hujjatlari to'g'risida zarur
bilimga ega bo'lmasa, o'z huquq va majburiyatlarini amalga oshira olmasa,
o'z manfaatlarini himoya qila olmasa);
• Ommaviy axborot vositalari faoliyati yetarli darajada emasligi,
xususan surishtiruv jurnalistikasi rivojlanmaganligi;
• aholini, xususan, yosh avlodni huquqiy tarbiyalash va
tarbiyalashtizimining izchil emasligi; ommaviy axborot vositalari faoliyatining
samaradorligi yetishmasligi. Bu kabi muammolar yangi O’zbekistonda olib
borilayotgan siyosatning maqsad va vazifalarini chuqur anglab yetish hamda
uni real hayotda to’g’ri tadbiq etish yo’lida asosiy to’siq yaratadi. Darhaqiqat, bu kabi
muammolar nafaqat mamlakatimizda, balki xalqaro miqyosda kuzatish mumkin.
Misol tariqasida “Zamonaviy rus jamiyatida huquqiy ong inqirozi mavjudligi,
shuningdek, Rossiya 21-asrga samarasiz huquqiy tizim, rivojlanmagan
huquqiy madaniyat va yuqori darajadagi jinoyatlar bilan kirib kelmoqda” degan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–3_ Январь –2025
326
fikr taniqli rus mutafakkiri va huquqshunosi P.I. Novgorodtsev tomonidan keltirib
o’tilgan. Unga ko’ra olingan so'rov ma'lumotlarini tahlil qilinib, ushbu tahlil
markazi quyidagi xulosalarga kelgan. Hozirgi vaqtda ruslarning katta qismi
konstitutsiyaning Rossiya Federatsiyasining asosiy qonuni sifatidagi roliga
ahamiyat bermasligi,va afsuski, so'ralgan har o'ninchi fuqaro Rossiya
Federatsiyasi Konstitutsiyasining mazmunini yaxshi tushunishini aytdi.
Fuqarolarning atigi beshdan bir qismi konstitutsiya mamlakat ehtiyojlariga
toʻliq javob beradi, deb hisoblaydi va qariyb yarmi Asosiy qonun mamlakatdagi
ishlar holatiga mos keladimi yoki yoʻqligi haqida hatto tasavvurga ham ega emas
11
.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, Rossiya Federatsiyasi fuqarolarini, shu
jumladan davlat organlari, ommaviy axborot vositalari va jamoat birlashmalarini
huquqiy ta'lim va tarbiyalashning izchil, o'zaro bog'liq tizimini yaratish
uchun mamlakatda huquqiy madaniyatni rivojlantirish bo'yicha federal dasturni
ishlab chiqish, uning tarkibida huquqiy ta’lim bo‘yicha aniq kengash tuzish
(tarkibiga huquqni muhofaza qiluvchi organlar vakillari, madaniyat
arboblari, kino, televideniye, ilmiy va ta’lim huquqiy muassasalar vakillari va
boshqalar kirishi lozim), shu bilan birga mazkur organ aholining huquqiy
ma’rifat darajasini o‘rganishi, huquqiy bilimlarni tarqatish bo‘yicha ishlarning
shakl va usullarini umumlashtirishi zarur. huquqiy ta’limni tashkil etish, huquqiy
materiallar va ularni taqdim etish shakllarini tahlil qilish, targ‘ibot
ishlarining eng dolzarb yo‘nalishlarini belgilash, tavsiyalar va yo‘riqnomalar
ishlab chiqishi belgilab o’tilgan. Biz esa yangi O’zbekiston va yangi
jamiyatimizda olib borilayotgan islohotlar samarali bo’lishi uchun bu kabi
muammolarni yuzaga kelishini oldini olishga qaratilgan qat’iy chora-tadbirlar
kompleksini ishlab chiqish va uni samarali amalga oshirmog’imiz lozim.
Mazkur faoliyatni amalga oshirishda nafaqat davlat boshqaruv organlari
va yuqori turuvchi tashkilotlar balki barcha davlat idoralarihamda fuqarolik
1
Yuriy Levada tahliliy markazi (Levada markazi) [Elektron resurs] URL:http: //
www.Levada.ru/fuqarolarning “Konstitutsiya haqida ruslar” savoli (sanasi 06/05/2015)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–3_ Январь –2025
327
jamiyati institutlari tomonidan faol, tashabbuskor hamda oqilona faoliyat olib
borilishi nazarda tutiladi. Bugungi kungacha aholini huquqiy ongi va huquqiy
madaniyatini yuksaltirishga qaratilgan qator chora-tadbirlar amalga oshirib
kelinayotganligi hamda bu islohotlar anchagina samarali natija berayotganligini
ham ko’rishimiz mumkin. Bu borada, davlatimiz rahbarining 2019-yilgi PF-5618-
sonli “Jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirish tizimini
tubdan takomillashtirish to’g’risida”gi
2
Farmoni mazkur sohaga qaratilgan alohida
e’tibor bo’ldi. Unga ko’ra, quyidagilar asosiy vazifa etib belgilangan edi:
O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligini jamiyatda huquqiy ong va huquqiy
madaniyatni yuksaltirish sohasidagi muvofiqlashtiruvchi organ etib belgilash;
davlat organlari va tashkilotlarining huquqiy axborotdan keng ko’lamda
foydalanishini ta’minlash,ularning ushbu sohada fuqarolik jamiyati institutlari
va ommaviy axborot vositalari bilan samarali hamkorlik qilish bo’yicha
muvofiqlashtirilgan faoliyatni tshkil etish; ommaviy axborot vositalarining huquqiy
axborot bilan ta’minlashdagi rolini oshirish, huquqiy targ’ibotning innovatsion
usullaridan foydalanib, veb-texnologiyalarni qo’llashni kengaytirish; jamiyatda
huquqiy ong va huquqiy yuksaltirish konsepsiyasini samarali amalga oshirish
bo’yicha “yo’l xaritasi”ni tasdiqlash belgilanib, konsepsiyada “Jamiyatda
qonunlarga hurmat ruhini qaror toptirish –demokratik huquqiy davlat qurishning
garovidir!” , “Shaxsiy manfaatlar hamda jamiyat manfaatlari o’rtasidagi
muvozanatni saqlash”, “Yuksak huquqiy madaniyat –mamlakat taraqqiyoti
kafolati”degan g’oyalar singdirish hamda “Shaxs –oila –mahalla –ta’lim muassasasi
–tashkilot –jamiyat” prinsipini tizimli va uzviy tashkil etish nazarda tutildi
2
.
Islohotning mantiqiy davomi sifatida 2020 yil “Ta’lim to’g’risida”gi O’RQ-637-
sonli Qonun hamda 2020-yil PF-5987-sonli “O‘zbekiston respublikasida yuridik
ta’lim va fanni tubdan takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora- tadbirlar
to‘g‘risida”gi Farmon natijasida ta’limning barcha shakllari joriy etilib, keng yuridik
2
“O„zbekiston respublikasida yuridik ta‟lim va fanni tubdan takomillashtirish bo„yicha
qo„shimcha chora-tadbirlar to„g„risida”gi 2020-yil PF-5987-sonli Farmon
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–3_ Январь –2025
328
jamoatchilik ishtirokida yuridik kadrlar tayyorlash sifatini oshirish,
shuningdek, huquqiy targ’ibotni samarali amalga oshirish va oliy ta’lim tizimini
2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida belgilangan vazifalarni amalga oshirish
boshlandi.2.Biz qurmoqchi bo’lgan yangi O’zbekiston jamiyatida huquqiy ong va
huquqiy madaniyatni oshirishda davlat organlari, ayniqsa huquqni muhofaza
qiluvchi idoralar, sud, prokuratura, ichki ishlar idoralari, adliya organlarigina
emas, balki barcha fuqarolik jamiyati institutlari, mansabdor shaxslar hamda keng
jamoatchilik ishtirokida yangicha chora-tadbirlar amalga oshirilib, ularni
ommaviy axborot vositalari yordamida keng targ’ib qilish lozim. Amalda esa
fuqarolik jamiyati institutlari va ommaviy axborot vositalari faoliyati hamkorligi
va samarali faoliyati borasida qator muammolar borligini kuzatishimiz mumkin,
ammo huquqiy targ’ibot borasidagi amalga oshirilayotgan ayrim tashabbuslar
yetarlicha samara bermoqda.
Huquqiy tarbiya – bu jamiyatda huquqiy madaniyatni rivojlantirish va
fuqarolarning huquqiy bilimlarini oshirish jarayonidir. Bu jarayon huquqiy
normalarni, qadriyatlarni va tamoyillarni o'zlashtirish orqali amalga oshiriladi.
Huquqiy tarbiya fuqarolarni huquqiy ongli, mas'uliyatli va faol shaxslar bo'lishiga
yordam beradi. U, shuningdek, huquqiy tizimga bo'lgan ishonchni mustahkamlash va
ijtimoiy adolatni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega
33
.
Huquqiy tarbiyani keng va tor ma’noda tushunish mumkin.
Tor ma’nodagi tarbiya-
huquqni muhofaza qilish organlari xodimlari
tomonidan maxsus tashkil etilgan
jarayon bo’lib, bunda shaxsni tarbiyalash uchun
tarbiyaning barcha shakllari va usullari bir maqsadga qaratiladi,yo’naltiriladi .Uning
tashkilotchilari,ya’ni asosiy subyektlari – ota -onalar, o’qituvchilar, huquqni
3
Sh.A.,Saydullayev
Davlat va huquq nazariyasi [Matn]: darslik\
Sh.A.Saydullayev-T,; TDYU nashriyot,2024 .-264 b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–3_ Январь –2025
329
muhofaza qilish organlarining xodimlari va ularning boshliqlari va boshqalar
hisoblanadilar.
Keng ma’nodagi tarbiya –
shaxsning tarbiyalanishida uning tarbiyasiga ijobiy
ta’sir qila oladigan ,shaxslar tomonidan maxsus tashkil etilgan yoki tashkil etilmagan
tarbiya jarayonlarining yig’indisi. Bunda oila,bog’cha,maktab,ish va yashash
joylarida, bevosita profilaktika noziri tomonidan olib boriladigan tarbiyaviy
profiaktik ishlar tushuniladi.Mazkur jarayonlarda ko’pincha kuzatilishicha, muhit
tarbiyaga ta’sir etadi ,muhit o’zgarsa ,tarbiyaning mohiyati va shaxslarning xatti –
harakati ham o’zgaradi. Shaxsning xatti-harakati ijtimoiy muhit ta’sirida shaxsning
shakllanishiga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining o’n to’rtinchi yalpi majlisida
Adliya vaziri Ruslan Davletovning huquqiy targ’ibot va ma’rifatni yuksaltirish
borasidagi axborotidan // Inson va Qonun, 2018 3-aprel, No132. 2017-2021-yillarda
O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo’nalishi bo’yicha
harakatlar strategiyasining “Xalq bilan muloqotva inson manfaatlari yilida amalga
oshirishga oid davlat dasturini o’rganish bo’yicha ilmiy-uslubiy risola. –T:
Ma’naviyat, 2017, 142-b3. “Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasini tasdiqlash
va uni amalga oshirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi Vazirlar Mahkamasi qarori
1059-son, 2019 31-dekabr.nrm.uz4. “Ijtimoiy fikr” jamoatchilik fikrini o’rganish
Markazi tomonidan O’bekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 25 yilligi
mavzusida jamoatchilik fikri so’rovi. Kun.uz 24.11.20175.Yuriy Levada tahliliy
markazi (Levada markazi) [Elektron resurs] URL:http: //
www.Levada.ru/fuqarolarning
“Konstitutsiya haqida ruslar”savoli (sanasi
06/05/2015)6. “2021-2025-yillarda Fuqarolik jamiyatini rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Prezidentining
PF-6181-son Farmoni 04.03.217.“O‘zbekiston respublikasida yuridik ta’lim va
fanni tubdan takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi
2020-yil PF-5987-sonli Farmon8. “Jamiyatda huquqiy ong va huquqiy
madaniyatni yuksaltirish tizimini tubdan takomillashtirish to’g’risida”gi 2019-yilgi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–3_ Январь –2025
330
PF-5618-sonli Farmon9. “Nodavlat notijorat tashkilotlari to’g’risida”gi 1999-yil
Qonun. Qonunchilik ma’lumotlari milliyba’zasi, 21.04.2021 10.Odilqoriyev X.T
Davlat va huquq nazariyasi (darslik). –“Adolat”, 2018, 287-b11. “Huquqiy yetuklik
–barkamolikka eltadi”. O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. –T.:Adolat 2011
6-b
