MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–4_ Январь –2025
138
BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA MEHNAT
TUSHUNCHASINI VA MEHNATGA MUHABBAT TUYG’USINI TO’G’RI
SHAKILLANTIRISHNI TASHKIL ETISH METODIKASI
Qo’chqorova Charos Furqat qizi
CHDPU Boshlang’ich ta’lim fakulteti
Boshlang’ich ta’lim yo’nalishi
4-bosqich talabasi
+998997640496
Annotatsiya: Ushbu maqolada o’quvchilarnig onida mehnatga muhabbat
tuyg’usini shakillantirish hamda o’quvchilarda mehnatga bo’lgan salbiy fikrarini
ijobiy fikrlarga almashtirish shu bilan bir qatorda o’quvchilarda mehnatning javobi
har doim mukofot bilan tugashi haqidagi ijobiy fikrlarni shakillantirishni tashkil etish
metodikasi haqida metod va usullar yoritiladi.
Kalit so’zlar: kichik sinf o’quvchilari, mehnat, metod,usul, malaka,
integratsiya, mukofot.
O’zbek xalqining kelib chiqish tarixi va qadimdan band bo’lgan
mashg’ulotlariga nazar tashlaydigan bo’lsak o’zbek xalqi bugun yoki kecha dunyo
sahnasida namoyon bo’lgan milllat emasdir.Xalqimiz buyuk tarixi va matonati,
sabrliligi eng muhimi mehnatsevarligi bilan bir qator yetakchi davlatlarga o’rnak
bo’la olganligini bir qancha tarixga oid kitoblardan ko’rishimiz mumkin.Biroq vaqtlar
o’tib borgani sari insoniyatning ongida va ma’naviyatida mehnatga nisbatan fikrlashi
birmuncha o’zgarib borayotgani hamda insonlar mehnatdan o’zlarini olib
qochayotgani barchamizga qorong’u emasdir. Buning yaxshi taraflari ham yo’q emas
masalan: mehnat bozorida mehnatga talabning sustlashishiga zamonaviy
texnikalarning va sun’iy intelektning glaballashuvi yoki bo’lmasam internet
tarmog’ining ommalashganini sabab qilib ko’rsatadigan bo’lsak, bu sabablar orqali
mehnatga talabning kamayishi arzirlidir, biroq mehnat qilmagan yosh avlodda shukur
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–4_ Январь –2025
139
hissi, qanoat tuyg’usi va qadrsizlash odat tusiga kirib boradi. Buning natijasida esa
bir muncha yo’qotishlar va har bir sohada tormozlanish (ya’ni qotib qolish) yuzaga
keladi. Vaziyat shunday bo’lar ekan o’sib kelayotgan yosh avlodni to’g’ri tarbiyalash
va ongida mehnatga nisbatan to’g’ri fikr uyg’otish biz pedagoglarning , ayniqsa biz
boshlang’ich sinf o’qituvchilarining asosiy vazifamiz hisoblanadi deb o’ylayman.
Buning yagona sababi shundan iboratki, maktabga ilk qadamini qo’ygan yetti yoshli
bola eng birinchi navbatda o’qituvchining fikriga qo’shiladi va maqullaydi.Bundan
ko’rinib turibdiki boshlang’ich sinf o’quvchilarining har bir fanida va har bir
darsidagi mashg’ulotlar bo’ladimi masala yoki misollar bo’ladimi hamma-hammasini
mehnat bilan integratsiyalash va mehnatning asl mohiyatini hamda tub ma’nosini
tushuntirib borish zarur hisoblanadi.Biz hozir quyida boshlang’ich sinf o’quvchilariga
o’tiladigan bir qancha fanlarda va dam olish daqiqalarida mehnat tushunchasini
ijobiy tushuntirish, tahlil qilish va mehnatga to’g’ri baho berishni ko’rib chiqamiz:
Birinchi fanimiz bu asosiy mazmuni mehnatdan iborat bo’lgan
“
TEXNALOGIYA
” fani .Fanning tub mohiyati ham mehnatdam iborat bo’lsada biz
bu bilan qanoatlanmasligimiz shart. Texnalogiya darslarida o’quvchilarga bergan
topshiriqlarimizni eng birinchi navbatda o’zimiz ham bajarishimiz bu o’quvchining
psixalogiyasiga uda katta ta’sir o’tkazadigan omillardan biridir. Bu yo’l orqali
o’quvchilar mehnatni doim bajarish kerakligini, mehnat qilishni yoshga ahamiyati
yo’qligini hamda mehnat yillar o’tgani sari zerikarli bo’lmasligini ko’rsatib
beramiz.Texnalogiya darslarida mavzuni boshlashdan oldin dunyodagi mashhur
insonlarni ya’ni birin bir xalqarpo korxona raxbari, taniqli brend ostida faoliyat olib
borayotgan biznesmenlar, kitoblari kitob do’konlarida eng talabchan bo’lgan
yozuvchilar, she’rlari xalqning yuragidan joy egallagan shoirlar,vatanimizni himoya
qilish maqsadida shaxid ketgan o’g’lonlar,tunu-kun xalq xizmatidan nafaqaga
chiqgan nafaqaxo’rlarning hayot tarzidan parchalar ko’rsatish ham o’quvchilarning
ongida qilingan mehnatning rag’batsiz qolmasligi haqidagi fikrni uyg’onishiga sabab
bo’ladi.
Mehnat tushunchasini “
MATEMATIKA
” fani bilan integratsiya qiladigan
bo’lsak matematika fanida bajariladigan misol va masalalar ishlash davomida ham
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–4_ Январь –2025
140
mehnatga urg’u berish orqali o’quvchilar ongiga ijobiy ta’sir o’tkazsa bo’ladi.
Masalan: masalalar ishlaganimizda masala yechimini chiqarishning bir nechta
usullari bo’ladi. Biz o’quvchilar bilan har bir usulni alohida masalaning yechimini
topishlari va har birining javobini tekshirish usulida tekshirib ko’rishlari zarur. Bu
metod orqali o’quvchilar mehnat qilishadi va qilgan amaliyoti sababli har bir bajargan
ishiga ishonchi komil va hotirjam bo’lishadi.Masalalarninh har bir yechimini alohida
ko’rish sababli mehnatdan zerikmaslik hamda mehnatga nisbatan to’g’ri fikrlash
malakasi shakillanadi.
Mehnat tushunchasini “
ONA TILI VA O’QISH SAVODXONLIGI
”
fanlari bilan integratsiyalaydigan bo’lsak ona tili va o’qish savodxonligi darslarida
biz eng ko’p yozma shakldagi mashg’ulotlar va vazifalarni bajarish bilan
shug’ullanamiz . Bunday holatlarda o’quvchilarga mehnat tushunchasini tushuntirish
va anglatish uchun hamda fanni mehnat ta’limi bilan integratsiyalash uchun yozma
shakldagi diktantlar, matnlar, ijodiy bayonlar, topishmoqlar va maqollardan
foydalanishimiz maqsadga muvofiq hisoblanadi. Na’muna sifatida ko’rsatiswhimiz
mumkinki mehnatni topishmoqlar bilan integratsiyalaganimizda javobi mehnatga oid
bo’lgan topishmoqlarni berishimiz orqali ham bolani mehnatga qiziqtirishimiz ancga
oson hisoblanadi. Sababi bolalar uchun eng qiziqarli xalq ijodi na’munalaridan biri
bu topishmoqlardir.Masalan:
1.Yer tagida quyruq boradi. (omoch)
2. Urdim gup etadi,
Yer tagiga kirib ketadi. (ketmon)
3. Bir qushim bor ajoyib,
Don cho’qiydi yeyolmaydi,
Qanot qoqadi ucholmaydi. (juvoz)
4. U nimadur, quv yog’ochdan og’zi bor,
U nimadur, o’rtasida mag’zi bor,
U nimadur, yelkasida og’zi bor,
U nimadur, suv ostida qimirlar. (tegirmon) kabilarni na’muna qilishimiz
mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–4_ Январь –2025
141
Maqollarga na’munalar:
1.Ayb yilda emas, mehnatda.
2. Aravani ot tortar,
Ko’lankasin it.
3. Ari zahrin chekmagan,
Bol qadrini bilmaydi.
4.Axmoqning kulgusi ko’p,
Dangasaning uyqusi.
Kabi maqollar ham bolalarda mehnatni ulug’lash hissini sgakillantirishga
hizmat qiladi.Yuqoridagi maqol va topishmoqlar orqali mehnat qilgan xor
bo’lmasligini va mehnatda bo’lgan inson kam bo’lmasligini ham tushunib
yetishadilar. Bundan tashqari ijodiy bayon, matn va insholarni yozganda ham mavzu
mehnat haqida bo’lsa o’quvchilarda mehnatga nisbatan qarashlari o’zgaradi.
Yanayam dars jarayonini qiziqarliroq o’tishi uchun bolalarga mavzusi yo’q mehnatga
oid matnlar berib ularni o’qib chiqishlari va matnga oid sarlavha topishlari vazifa qilib
berilsa ham bolalar matnni qiziqib o’qishadilar hamda mehnatga oid sarlavha topish
uchun mehnat haqidagi terminlarni topishga va ularni o’rganishga majbur
bo’lishadilar.
Endilikda mehat tushunchasini fanlardan tashqari yananyam qiziqarli
bo’lishi uchun dam olish daqiqalari bilan ham integratsiyalashimiz maqsadga
muvofiq hisoblanadi. Dam olish daqiqasidan asosan mashqlar va she’rlardan
foydalalanamiz , shular qatorida she’rimiz mehnatga oid bo’lsa ham bolalar u she’ni
darrov yod olishadi, sababi dam olish daqiqasi ayniqsa kichik ssinf o’quvchilarining
eng sevimli mashg’luloti hisoblanadi. Bunday she’rlarga:
1.Mehnat qilib charchadi,
Jajjigina qo’limiz,
Ammo mehnat yoritar,
Har vaqt bizning yo’limiz.
Kabi she’rlardan dam olish daqiqalarida foydalansa bo’ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–4_ Январь –2025
142
Xulosa qilib aytish joizki; mehnat qilish har bir insonni ulug’lasa
ulug’laydiki hech qachon hor qilmaydi. Shunday ekan kelajak avlodni mehnatsevarlik
ruhida tarbiyalash va mehnatsevar qilib kamol topdirish uchun ham mehnat qilaylik
hurmatli ustozlar!
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.Robelen, E. (2011, December 7). STEAM: Experts make case for adding arts to
STEM. Education Week. [1;35];
2.Boltaboyeva U. “Nutq madaniyatining o`ziga xos xususiyatlari: mammo va
yechimlar” // Oriental Art and Culture.-2020.-[No I(2).]
3.Yo`ldosheva S. “Kitob mutolaasini shakillantirishda topishmoqlarning o’rni” //
Oriental Art and Culture.-2019.-[No IV (1)].
4. Mamatov J.” Barkamol avlodni tarbiyalashda maqollarning ahamiyati”
//International Engineering Journal For Research &Development.-2020.-T.5.-
[No Conference.-4-4.]
