MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–4_ Январь –2025
122
TALABALARNI MAFKURAVIY IMMUNITETINI
SHAKLLANTIRISH
Urganch ranch tehnologiyalar universiteti
1-kurs magistranti
Omongaldiyeva Shaxnoza Qahramon qizi
Anotatsiya. Mazkur maqolada mafkura borasida gap ketadi. Shu bilan birga
talabalarning mafkuraviy immunitetni shakllantirish haqida gap boradi. Shuningdek,
talabalarning mafkuraviy imunitetini shakllantirish usullari ahamiyati va dolzarbligi
haqida gap boradi.
Kalit so‘zlar: Mafkura, ma’naviyat, imunitet, talaba, oliy ta’lim, intelkt,
jamiyat, g‘oya, manipulyatsiya, tanqidiy fikrlash.
Mafkuraviy immunitet
-bu shaxsning tashqi va ichki mafkuralar, g‘oyalar,
ideologiyalar va manipulyatsiyalarga qarshi turish qobiliyati desak mubolag‘a
bo‘lmaydi. U kishining o‘z dunyoqarashi, qadriyatlari, bilim va tajribalari orqali
mustahkamlanadi. Mafkuraviy immunitet odamning salbiy yoki noto‘g‘ri ta’sirlarni,
xususan, jamiyatdagi zararli g‘oyalar, ekstremizm yoki propagandaga qarshi turishini
ta’minlaydi. Bu, o‘z navbatida, shaxsni ma’naviy va intellektual jihatdan barqaror
qilishga yordam beradi.
Mafkuraviy immunitetning asosiy jihatlari quyidagicha:
-Tanqidiy fikrlash
: Shaxsning turli ma’lumotlarni tahlil qilish, ularni
tekshirish va qaysi biri haqiqatga yaqin ekanligini aniqlash qobiliyati. Tanqidiy
fikrlash odatda har qanday g‘oya yoki mafkuraga nisbatan tanqidiy va puxta
yondashuvni talab qiladi.
-Shaxsiy va axloqiy qadriyatlar
: Odamning o‘zining axloqiy prinsiplarini va
dunyoqarashini aniqlash va bu asosda qarorlar qabul qilish. Bunday qadriyatlar
shaxsni manipulyatsiyalardan himoya qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–4_ Январь –2025
123
-
Mustahkam ilmiy asoslar
: Ilmiy va madaniy bilimlarga ega bo‘lish, bu esa
odamni falsafa, tarix, sotsiologiya va boshqa sohalarda eng so‘nggi g‘oyalar bilan
tanishtiradi va ularni chuqurroq anglashga yordam beradi.
-Ochiq fikrlar almashinuvi
: Fikr va g‘oyalar erkin almashinuvi, shaxsni
boshqa nuqtai nazarlarni eshitishga, ularni baholashga va kerakli xulosalar
chiqarishga o‘rgatadi. Bu talabalar va umuman jamiyat uchun g‘oyalar erkinligi va
demokratiyaning muhim bir qismi hisoblanadi.
-Emotsional barqarorlik
: Shaxsning emotsional mustahkamligi va stressga
chidamliligi ham mafkuraviy immunitetning bir qismidir. Bu talaba yoki shaxsni
tashqi ta'sirlarga, xususan, manipulyatsiyalarga qarshi turishga yordam beradi.
Mafkuraviy immunitetni shakllantirish, ayniqsa, ta’lim jarayonida katta
ahamiyatga ega. Talabalar va yosh avlodning salbiy ta’sirlar va g‘oyalarga qarshi
turish qobiliyatini rivojlantirish jamiyatning mustahkam, barqaror va uyg‘un
bo‘lishiga hissa qo‘shadi. Bu jarayonning muhim qismi milliy va umuminsonga oid
qadriyatlarni o‘rgatish, tarixiy xotirani saqlash, shuningdek, ilmiy va madaniy
bilimlarni rivojlantirishdan iboratdir.
Talabalarni mafkuraviy immunitetini shakllantirish-bu ularni turli xil tashqi
va ichki salbiy ta’sirlardan himoya qilish, ularning ongini, ruhiyatini va
dunyoqarashini mustahkamlash maqsadida amalga oshiriladigan jarayondir.
Mafkuraviy immunitet talabalarda mustahkam axloqiy, ilmiy, madaniy va ruhiy
qadriyatlar asosida shakllanadi va ularga har xil manipulyatsiya, salbiy mafkuralar,
ijtimoiy va siyosiy bosimlarga qarshi barqarorlik beradi.
Mafkuraviy immunitetni shakllantirish uchun quyidagi asosiy yondashuvlarni
keltiralamiz:
1.
Milliy va umuminsonga oid qadriyatlarni targ‘ib qilish
: Talabalarni
o‘z xalqining tarixi, madaniyati, an’analari, qadriyatlari bilan tanishtirish va bularni
ularga o‘rgatish. Ularni inson huquqlari, adolat, erkinlik kabi universal qadriyatlarni
anglashga undash.
2.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish
: Talabalarga har xil manbalardan
kelib chiqadigan axborotni tahlil qilish, tanqidiy fikrlash va ongli qarorlar qabul
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–4_ Январь –2025
124
qilishni o‘rgatish. Bu jarayon ularni tashqi manipulyatsiyalar va noto‘g‘ri
ma’lumotlarga qarshi himoya qiladi.
3.
Ma’naviy va axloqiy tarbiya
: Talabalar bilan axloqiy qadriyatlar va
mas’uliyatli yurish-turish haqida suhbatlar o‘tkazish, ularni ijtimoiy adolat,
hamdardlik, sadoqat kabi fazilatlar bilan tanishtirish.
4.
Ilmiy dunyoqarashni rivojlantirish
: Ilm-fan, texnologiya, tarix va
san’at sohalarida mustahkam bilim va ko‘nikmalarni egallash, bu orqali talabalar
ilmiy asoslangan fikrlashni va haqiqatni izlashni o‘rganadilar.
5.
Tinchlik, bag‘rikenglik va diniy erkinlikni hurmat qilish
: Turli
dinlar, madaniyatlar va etnik guruhlar bilan hurmat va bag‘rikenglikni rivojlantirish.
Bu talabalarni ijtimoiy totuvlikka va tinchlikka xizmat qiluvchi harakatlarga jalb
qiladi.
6.
Vatanparvarlik va milliy g‘urur
: O‘z Vatani, uning tarixini,
madaniyatini va qadriyatlarini sevish, shuningdek, global masalalar bo‘yicha milliy
nuqtai nazarni shakllantirish.
Bunday yondashuvlar talabalarda mafkuraviy immunitetni shakllantirib,
ularni har xil manipulyatsiya va tashqi ta’sirlarga qarshi kurashishga tayyorlaydi. Bu
jarayon davomiy va kompleks bo‘lib, jamoat, o‘qituvchilar, ota-onalar hamda
talabalar o‘zi uchun umumiy maqsadga aylanishi zarur.
Talabalarni
mafkuraviy immunitetini shakllantirish
ning ahamiyati katta va
ko‘p jihatli bo‘lib, bu nafaqat individual darajada, balki jamiyatning barqarorligi,
rivojlanishi va ijtimoiy totuvligiga ham ijobiy ta'sir ko‘rsatadi. Quyidagi asosiy
jihatlarni ko‘rib chiqish mumkin:
Salbiy ta’sirlardan himoya qilish
Mafkuraviy immunitet talabalarni tashqi va ichki manipulyatsiyalar,
ekstremizm, radikalizatsiya va noqonuniy mafkuralardan himoya qiladi. Talabalar
ijtimoiy tarmoqlar, axborot vositalari va boshqa manbalar orqali kirib keladigan
zararli yoki yolg‘on ma'lumotlarga qarshi turishga tayyor bo‘ladilar. Bu ularni g‘oya
yoki ideologik bosimlarga qarshi mustahkam qiladi.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–4_ Январь –2025
125
Talabalarni mafkuraviy immunitetini shakllantirish, ularga tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini o‘rgatishga yordam beradi. Tanqidiy fikrlash-bu har qanday axborotni
tahlil qilish, uni sinchkovlik bilan o‘rganish va oqilona qarorlar qabul qilishni
o‘rgatadi. Bu orqali talabalar noto‘g‘ri yoki qabul qilinishi kerak bo‘lmagan fikrlarni
ajrata olishadi.
Ijtimoiy va siyosiy barqarorlikni ta’minlash
Mafkuraviy immunitetni shakllantirish jamiyatdagi siyosiy va ijtimoiy
barqarorlikni saqlashga xizmat qiladi. Talabalar, o‘z fikrini ifoda etishda va jamiyatda
bo‘layotgan voqealar haqida to‘g‘ri va ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilishda
muhim rol o‘ynaydi. Ular noxush ta’sirlar va manipulyatsiyalardan xoli bo‘lishi, o‘z
fikrini erkin ifoda etishlari mumkin.
Inson huquqlari va erkinliklarga hurmatni rivojlantirish
Mafkuraviy immunitetni shakllantirish talabalarga inson huquqlari, erkinlik
va tenglik kabi muhim qadriyatlarni o‘rgatadi. Bu ularning axloqiy va ma’naviy
rivojlanishiga yordam beradi, shu bilan birga, jamiyatda demokratiya va erkinlikni
qo‘llab-quvvatlashga tayyor bo‘lishadi.
Milliy va global muammolarga yondashuvni o‘zgartirish
Mafkuraviy immunitet talabalarni milliy va global muammolarni tushunish va
ularga mas’uliyat bilan yondashish qobiliyatini oshiradi. O‘z xalqining tarixini,
madaniyatini va qadriyatlarini bilgan holda, talabalar butun dunyo bo‘ylab ijtimoiy,
siyosiy va iqtisodiy jarayonlarga to‘g‘ri va oqilona munosabatda bo‘lishadi.
Ruhiy barqarorlik va emotsional chidamlilik
Mafkuraviy immunitetni shakllantirish talabalarni salbiy fikrlar, stress va
ijtimoiy bosimlarga qarshi ruhiy jihatdan mustahkamlashga yordam beradi. Bu
jarayon ularni shaxsiy qarorlar qabul qilishda mustahkam qiladi va psixologik
barqarorligini oshiradi.
Ijtimoiy totuvlik va bag‘rikenglikni ta’minlash
Mafkuraviy immunitetni shakllantirish shaxslarni turli madaniyatlar, dinlar va
millatlar o‘rtasidagi bag‘rikenglik va o‘zaro hurmatni rivojlantirishga undaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–4_ Январь –2025
126
Talabalar, jamiyatda ijtimoiy totuvlikni ta’minlash va hamjihatlikda yashash uchun
zarur bo‘lgan axloqiy va madaniy qadriyatlarni o‘zlashtiradilar.
Talabalar mafkuraviy immunitetni shakllantirish orqali nafaqat o‘z shaxsiy
rivojlanishlariga hissa qo‘shadilar, balki jamiyatda barqarorlik, ijtimoiy adolat va
ma’naviy barkamollikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydilar. Bu jarayon yoshlarni
nafaqat axloqiy va ma’naviy jihatdan mustahkam qiladi, balki ular turli xil
mafkuraviy va g‘oyaviy ta’sirlarga qarshi kurashishga tayyor bo‘lgan fuqaro sifatida
jamiyatga foyda keltiradi.
Talabalarni mafkuraviy immunitetini shakllantirishning
dolzarbligi haqida
gap ketar ekan, bugungi kunda juda yuqori, chunki tez o‘zgaruvchan va globalizatsiya
jarayonlari, axborot texnologiyalarining rivojlanishi va ijtimoiy tarmoqlarning keng
tarqalishi orqali salbiy ta’sirlar va manipulyatsiyalar talabalar ongiga yanada osonlik
bilan kirib kelmoqda. Shuningdek, turli mafkuralar va ideologiyalarning bir-biri bilan
raqobatlashuvi, milliy va global miqyosdagi siyosiy-iqtisodiy jarayonlarning
murakkablashuvi talabalarni o‘z fikrini to‘g‘ri shakllantirishga undaydi.
Axborotlarning tez tarqalishi va manipulyatsiyalar-Bugungi kunda
axborot va kommunikatsiya texnologiyalarining tez rivojlanishi tufayli salbiy
mafkuralar va g‘oyalar har qanday manbadan tez va keng tarqalmoqda. Internet,
ijtimoiy tarmoqlar va ommaviy axborot vositalari orqali yolg‘on ma’lumotlar, radikal
g‘oyalar va manipulativ fikrlar yoshlarni ijtimoiy va siyosiy jihatdan ta’sir qilishga
intiladi. Talabalar esa bu ma’lumotlarga qanday munosabatda bo‘lishni, ularni tahlil
qilishni va filtrlashni o‘rganishlari zarur.
Ekstremizm va radikalizm xavfi-Talabalar o‘z hayotida yoki jamiyatda
yuz berayotgan ijtimoiy-siyosiy voqealarga nisbatan noaniq, yo‘nalishsiz fikrlashlari
natijasida ekstremistik g‘oyalarga osongina kirib qolishlari mumkin. Mafkuraviy
immunitetni shakllantirish ularni bu kabi salbiy g‘oyalarga qarshi himoya qiladi va
ularni sog‘lom dunyoqarashni rivojlantirishga undaydi.
Globalizatsiya va madaniy ta’sirlar-Globalizatsiya jarayonlari natijasida
turli madaniyatlar, g‘oyalar va mafkuralar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar kuchaymoqda.
Bu talabalar uchun ijtimoiy, madaniy va siyosiy qarorlarni qabul qilishda yangi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–4_ Январь –2025
127
qiyinchiliklar yaratadi. Mafkuraviy immunitetni shakllantirish talabalarni o‘zining
milliy va madaniy qadriyatlarini hurmat qilishga va ularga sodiq qolishga o‘rgatadi,
shu bilan birga global miqyosda erkin va adolatli munosabatlarni rivojlantirishga
hissa qo‘shadi.
Ijtimoiy va siyosiy barqarorlikni saqlash-Mafkuraviy immunitetni
shakllantirish jamiyatda ijtimoiy va siyosiy barqarorlikni saqlashda muhim rol
o‘ynaydi. Talabalar, o‘zining fikrini erkin ifoda etish bilan birga, boshqalar fikrini
hurmat qilishni o‘rganadilar. Bu jamiyatdagi siyosiy va ijtimoiy totuvlikni saqlashga,
ijtimoiy ziddiyatlarning oldini olishga yordam beradi.
Milliy va umuminsoniy qadriyatlarni targ‘ib qilish-Mafkuraviy
immunitet talabalarda milliy va umuminsoniy qadriyatlarni shakllantiradi. Bu
ularning o‘z xalqining tarixini, madaniyatini, adabiyotini va an'analarini qadrlashiga,
shuningdek, dunyoqarashida insoniyatning umumbashariy qadriyatlarini qadriga
etishga olib keladi. Talabalar o‘zini nafaqat milliy, balki global fuqarolik nuqtai
nazaridan ham rivojlantiradilar
Shuningdek, talabalarni mafkuraviy immunitetini shakllantirish
-bu
yosh avlodni ijtimoiy, siyosiy va madaniy manipulyatsiyalardan himoya qilishning
muhim jarayonidir. Ushbu jarayonning asosiy maqsadi talabalar ongida mustahkam
axloqiy, ilmiy va ma’naviy qadriyatlarni shakllantirishdir. Mafkuraviy immunitetni
rivojlantirish orqali talabalar nafaqat o‘z fikrini erkin va mustahkam ifoda etish
qobiliyatiga ega bo‘ladi, balki ular jamiyatdagi noxush ta’sirlarga, yolg‘on
axborotlarga va manipulyatsiyalarga qarshi barqaror turish ga tayyor bo‘ladilar.
Ushbu maqoladan xulosalar keltirib chiqarar ekanmiz:
Mafkuraviy immunitetning ahamiyati
talabalarga nafaqat o‘z bilim va
ko‘nikmalarini to‘g‘ri qo‘llashni o‘rgatadi, balki ularni salbiy g‘oya va mafkuralarga
qarshi mustahkam qiladi.
Tanqidiy fikrlash va ilmiy yondashuv
talabalarga ma’lumotlarni tahlil qilish,
ularni tekshirish va oqilona qarorlar qabul qilishni o‘rgatadi, bu esa ularning
mafkuraviy immunitetini oshiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–4_ Январь –2025
128
Ijtimoiy barqarorlik va tinchlik
ni ta’minlashda, talabalar mafkuraviy
immunitet orqali jamiyatdagi g‘oya erkinligi va demokratiya qadriyatlarini qo‘llab-
quvvatlashga tayyor bo‘lishadi.
Bag‘rikenglik va hamjihatlik
ni rivojlantirish talabalarni turli millat, din va
madaniyatlar o‘rtasida o‘zaro hurmatni shakllantirishga undaydi, bu esa ijtimoiy
totuvlikka xizmat qiladi.
Ruhiy barqarorlik
va
emotsional chidamlilik
ni rivojlantirish orqali
talabalar tashqi ta’sirlarga qarshi mustahkam turishga qodir bo‘ladilar.
Shunday qilib, talabalarda mafkuraviy immunitetni shakllantirish ularning
shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi. Bu jarayon jamiyatni barqaror,
rivojlangan va adolatli qilish uchun zaruriy asoslarni yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Karimov
I.A.
Tinchlik
va
xavfsizligimiz
o‘z kuch–qudratimizga,
hamjihatligimiz va qat’iy irodamizga bog‘liq. T.: “O‘zbekiston” – 2004 yil.
2.
“Talabalarning
mafkuraviy
immunitetini
mustahkamlashning
ijtimoiypedagogik shart-sharoitlari” Z.Eraliyeva “Ta’lim sifati yangi O‘zbekiston
taraqqiyotini yanada yuksaltirishning muhim omili” ilmiy-amaliy konferensiya 518-
3.
Egamberdieva N. Ijtimoiy pedagogika Pedagogika oliy o‘quv yurtlari va
dorilfunun talabalari uchun darslik. – T.: Milliy kutubxona nashriyoti, 2012. – 1 b.
4.
Psixologiya. Uchebnik. / Otv. red. prof. A.A.Krыlov. – 2-ye izd. pererab. i dop.
M.: Izdvo: PROSPEKT (TK Velbi). 2004. –2 s.
