MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–4_ Январь –2025
198
“DUGOH XUSAYNIY – 4” ASARINING QISQA TASNIFI
Toshtemirov Qobuljon Qubbijonovich – Andijon davlat pedagogika
instituti, “Musiqa ta’limi, tasviriy san’at va muhandislik grafikasi” kafedrasi
o‘qituvchisi,
Shukirillayeva Mehrinoz Sherzodbek qizi –
Andijon davlat pedagogika instituti,
“Ijtimoiy-gumanitar fanlar va san’at” fakulteti, III bosqich talabasi.
Annotatsiya: Ushbu maqolada maqom san’atining tarixi, mazmuni va
shakllanishi haqidagi tushunchalarni qamrab oladi. Maqom san’atining kelib
chiqish tarixi, yo‘nalishlari va birinchi yo‘nalishi bayon etilgan.
Kalit so‘zlar: maqom, maqom yo‘nalishi, ipak yo‘li madaniy almashinuvi, o‘n
ikki maqom tizimi,
badiiy an’analarning uyg‘unlashuvi,
Farg‘ona-Toshkent maqom
yo‘li
Maqom
(arab tilidan olingan bo'lib — joy makon oʻrin ma’nolarin anglatadi)
— O‘zbek maqom san‘ati Sharq musiqiy madaniyatining noyob durdonalaridan biri
bo‘lib, o‘zining boy tarixi, yuksak badiiy qiymati va xalqimiz madaniy merosida
alohida o‘rin egallaydi. Ushbu san‘at turi nafaqat O‘zbekiston, balki Markaziy Osiyo
xalqlari musiqiy an‘analari rivojida ham katta ahamiyat kasb etadi.
TARIXIY RIVOJLANISHI.
Maqom san‘ati o‘zining ildizlarini qadimiy
davrlardan boshlab, xalq qo‘shiqlari va an‘anaviy musiqa turlariga borib taqaladi.
XIII-XV asrlarda yashagan buyuk musiqashunoslar Al-Farobiy, Ibn Sino va
Safiuddin Urmaviy maqomning nazariy asoslarini ishlab chiqqanlar. Ayniqsa, Alisher
Navoiy davrida maqom san‘ati yuksak darajada rivojlangan. Navoiy maqom
musiqasini nazariy jihatdan tadqiq qilib, uni ijodiy jihatdan rivojlantirishga hissa
qo‘shgan.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida esa maqom san‘ati yangi bosqichga
chiqdi. Xususan, Xorazm, Farg‘ona va Buxoro maqomlari shakllanib, o‘ziga xos
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–4_ Январь –2025
199
uslub va yo‘nalishlarga ega bo‘ldi. Bu davrda maqomchilar ijodiy jamoalari tashkil
etilib, ular san‘atni keng ommaga tarqatishda muhim rol o‘ynadilar.
O‘ZBEK MAQOMLARINING TUZILISHI.
O‘zbek maqom san‘ati odatda ikki
asosiy turga bo‘linadi:
Shashmaqom - Buxoro va Samarkand mintaqalarida keng tarqalgan bo‘lib,
olti asosiy bo‘limdan iborat. Har bir bo‘lim alohida usul va ohanglarga ega.
Xorazm maqomi - Xorazm viloyatida shakllangan bo‘lib, u o‘ziga xos
ohang va ijro texnikasi bilan ajralib turadi. Shashmaqom quyidagi qism va
bo‘limlardan tashkil topgan: Rost, Dugoh, Segoh, Chorgoh, Bayot, va Navo. Har bir
maqomning o‘ziga xos melodik shakllanishi va ritmik strukturalari mavjud.
IJRO AN’ANALARI.
Maqom ijrosi professional maqomchilar tomonidan
amalga oshiriladi. Ushbu san‘at turini ijro etish katta mahorat va bilim talab qiladi.
O‘zbek maqomlarida ijrochilar ikki guruhga bo‘linadi:
Xonandalar - maqomni kuylaydigan ijrochilar.
Cholg‘uchilar - tor, dutor, doira, nay kabi milliy cholg‘u asboblarida jo‘rlik
qiladigan musiqachilar.
Maqom ijrosi odatda teatr sahnalarida, madaniy tadbirlarda va milliy
bayramlarda taqdim etiladi. Xonanda va cholg‘uchilarning muvofiq ishlashi va
improvizatsion mahorati maq omning eng muhim xususiyatlaridan biridir.
MAQOMNING NAZARIY ASOSLAR
O‘zbek maqomlari musiqiy nazariyada “mug‘am” deb ataladigan tuzilma
asosida shakllangan. Mug‘am musiqasi maxsus lad tizimiga asoslanib, ohang va ritm
uyg‘unligini ta‘minlaydi. Maqomning tuzilishi va ijro uslublarini o‘rganishda buyuk
musiqiy nazariyotchilar Abdurauf Fitrat, Boriy Rahimov va Yunus Rajabiylarning
xizmatlari katta.
Bugungi kunda, maqom san’atining hozirgi holati, O‘zbekiston Respublikasi
hukumati tomonidan maqom san‘atini rivojlantirish va saqlashga katta e‘tibor
qaratilmoqda. 2018-yilda Shahrisabz shahrida birinchi xalqaro maqom festivali
o‘tkazildi. Ushbu festival maqom san‘atini dunyo miqyosida targ‘ib qilish va yosh
avlodni bu san‘atga qiziqtirishda muhim rol o‘ynadi. Respublika miqyosida maqom
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–4_ Январь –2025
200
san‘atini o‘rganish va targ‘ib qilish maqsadida maxsus ta‘lim muassasalari va maqom
ansambllari tashkil etilgan. Shuningdek, UNESCO tomonidan O‘zbek maqomi
insoniyatning nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan.
Maqom yo‘nalishi
Sharq musiqasining asosiy tushunchalaridan biri bo‘lib, dastlab torli cholg‘u
asboblari pardalarida tovush balandligini belgilash uchun ishlatilgan. Keyinchalik u
Sharq musiqa nazariyasida keng ma’noga ega bo‘lib, kuy-ohanglar tizimi, musiqa
janri va ijro yo‘llarini anglatgan. Abu Yusuf Yoqub ibn Ishoq al-Kindiy va
Forobiydan tortib, turli davrlardagi Sharq musiqashunoslari, jumladan Safiuddin al-
Urmaviy, maqomlarni tadqiq qilib, Oʻn ikki maqom tizimini ishlab chiqqan. Ushbu
tizim va unda keltirilgan maqomlar o‘zbek, tojik, turkman, arab va boshqa xalqlarda
turli nomlar va ijro uslublarida rivojlangan.
Shuningdek, maqom san’ati O‘zbekistonning boy madaniy merosining bir
qismi sifatida Temuriylar davridan buyon rivojlanib, Ipak yo‘lining madaniy
almashinuvi orqali shakllangan. Sovet davrida ham bu san’at zamonaviy ijro uslublari
bilan yangicha ifodaga ega bo‘lgan. Bugungi kunda esa O‘zbekistonda maqom
san’atiga yangicha qiziqish bilan qaralmoqda, uni an’anaviy va zamonaviy uslublarda
o‘rganish va ijro ularni qilish davom etmoqda.
Farg‘ona-Toshkent yo‘lida ijro etiladigan “Dugoh Husayniy” yo‘nalishiga
alohida e’tibor qaratilgan. Buxoro maqomlaridan farqli ravishda, Farg‘ona-Toshkent
maqom yo‘lidagi bu asarlar kichik hajmda bo‘lib, yakka tarzda ijro qilish uchun
moslashgan. “Dugoh Husayniy - 4” singari asarlar maqom san’atining o‘ziga
xosligini saqlagan holda, zamonaviy ustoz san’atkorlar repertuarida keng o‘rin
egallaydi.
Ko‘pincha “o‘zbek maqom san’ati” yoki “maqom timsollari” deb ataladigan
o‘zbek maqomi san’ati mamlakatning boy madaniy gobelenlari ta’sirida chuqur
tarixiy ildizlarga ega. Bu yerda uning kelib chiqishi va rivojlanishi haqida umumiy
ma’lumot: Tarixiy fon Ipak yo‘lining ta’siri: O‘zbekistonning Ipak yo‘li bo‘ylab
joylashishi Sharq va G‘arb o‘rtasidagi madaniy almashinuvni osonlashtirgan. Bu fors,
arab va keyinchalik rus madaniyatlari ta‘sirida badiiy an‘analarning uyg‘unlashuviga
olib keldi. O‘zbek san’atida uchraydigan murakkab naqsh va naqshlar ana shu xilma-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–4_ Январь –2025
201
xillikni aks ettiradi. Temuriylar davri: Temuriylar imperiyasi (14—15-asrlar),
ayniqsa, Temur (Temurlan) hukmronligi davrida sanʼat va meʼmorchilik sezilarli
darajada gullab-yashnagan. Samarqanddagi Registon kabi mahobatli binolarning
qurilishi murakkab koshinkorlik va xattotlikni namoyish etib, mintaqada maqom
sanʼati meʼyorini belgilab berdi. Sovet davrida sotsialistik g‘oyalarni aks ettiruvchi
san’at yaratishga e’tibor qaratildi. Biroq maqom belgilari madaniy ahamiyatga ega
bo‘lib ko‘pincha zamonaviy badiiy ifodalar bilan uyg‘unlashdi. Bugungi kunda
yurtimizda maqom san’atiga bo‘lgan qiziqish qayta uyg‘onmoqda hamda e’tibor
qaratilmoqda. Ayni shu davrda zamonaviy didga mos keladigan innovatsiyalar ham
mavjud. Shuningdek, an’anaviy va milliy hamda zamonaviy san’atimizning
uyg‘unligi madaniy merosni saqlab qolishga va yosh avlodni ma’naviy hamda
madaniy ongini yuksalishiga ko‘mak bo‘la oladi
.
Farg‘ona-Toshkent maqom yo‘lidagi “Dugoh-Husayniy”larni maqom
shaklidagi bir tizim deb qarashimiz, uning I-V gacha bo‘lgan taronalarni o‘zida aks
ettirganligidadir. Shashmaqom tarkibiga qiyoslasak, Buxoro maqomlarida ijrochidan
keng ko‘lamli ovoz hajmi talab etilganligi bois ansambl bo‘lib ijro qilinsa, Farg‘ona-
Toshkent maqom yo‘lidagi asarlar kichikroq hajmda tuzilgan bo‘lib, yakka tarzda ijro
qilish imkoniyati beradi. “Dugoh Husayniy” lar ham kichikroq ixcham shaklda
tuzilgan go‘zal va betakror asralar sirasidan. Shuning uchun ham ko‘plab ustoz
san’atkolar ijro dasturlaridan joy olgan desak mubolag‘a bo‘lmaydi. “Dugoh
Husayniy”lar o‘ziga xos asarlar turkumidir. Uning o‘ziga xosliklaridan biri shundaki,
hamma “Dugoh Husayniy”lar bitta tovush tizimida ijro etiladi.
Dugoh Husayniy
,
Dugoh Husayn — 1) Oʻrta asr Oʻn ikki maqom tizimida Husayniy maqomining
Dugoh shoʻbasi; 2) Buxoro Shashmaqommda Dugoh maqomining nasr yoʻlidagi
shoʻbalaridan biri; 3) Toshkent — Fargʻona maqom yoʻmaridagi turkum. U parda
tuzilishi hamda kuy-ohanglar mushtarakligida turli vazn-usullar negizida 7 qismdan
iborat hisoblanadi.
Asosan, maqom yo‘nalishida Farg‘ona-Toshkent vohasining yetuk vakillari
Mamadbobo Sattorov, Bolta Hofiz, Jo‘raxon Sultonov, Ma’murjon Uzoqov,
Rasulqori Mamadaliyev, Orifxon Hotamov, Hakimjon Fayziyevlar, qolaversa, Berta
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–4_ Январь –2025
202
Davidova, Saodat Qobulova, Mastoba Ergasheva, va Munojat Yo‘lchiyevalar ijrosida
go‘zal va mukammal ijrolarni tinglashimiz mumkin.
Bundan ko‘rinib turibdiki, maqom san’atida “Dugoh Husayniy” qanchalar
xalqchil, ommalashgan, ixcham hajmli bo‘lgani bilan bir qatorda, nafis hamda nozik
pardalar yaqqol jilolanadi va biz bu ohanglarni yuqorida keltirib o‘tgan ustozlarning
ijrolarida ko‘rishimiz mumkin.
Keyinchalik bizdek yoshlar ushbu meroslarimizni go‘zal holatini saqlash
uchun, tub mohiyatini anglagan holda ijro etib, ustozlar ijro an’analarini kelgusi yosh
avlodlarimizga yetkazishda o‘z hissamizni qo‘shishimiz ayni muddaodir. O‘zbek
maqom san‘ati milliy madaniyatimizning bebaho qismi bo‘lib, uning rivojlanishi va
saqlanishi har birimiz uchun katta ahamiyatga ega. Bu san‘at nafaqat musiqa
ixlosmandlari, balki xalqimiz tarixi va ma‘naviyati bilan qiziqadigan har bir inson
uchun qimmatli manba hisoblanadi. Uni o‘rganish, asrab-avaylash va kelgusi
avlodlarga yetkazish barchamizning muqaddas burchimizdir.
Xulosa. Matnda maqom san’ati Sharq musiqasidagi muhim tushuncha
ekanligi, uning kelib chiqishi va rivojlanish jarayoni haqida so‘z boradi. Dastlab torli
cholg‘ular pardasidagi tovush balandligini belgilash ma’nosida qo‘llangan maqom,
keyinchalik musiqa nazariyasida keng qamrovli tizimga aylangan. O‘zbek maqom
san’ati Temuriylar davridan rivojlanib, xalq an’analari va zamonaviy ta’sirlar bilan
boyigan. Bugungi kunda bu san’atga bo‘lgan qiziqish kuchayib, Farg‘ona-Toshkent
yo‘lidagi “Dugoh Husayniy” kabi turkumlar uning o‘ziga xos namunasi sifatida keng
ijro etilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Rajabov I. Maqomlar masalasiga doir. T,O’zadabiynashr, 1963.
2. Otanazar Matyoqubov. Maqomot. T:, Musiqa nashriyoti. 2004.
. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
