MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
206
BIRLAMCHI TIBBIY XIZMATLARNI TASHKIL QILISHNING
XALQARO TAJRIBASI VA MOLIYALASHTIRISHNING XALQARO
AMALIYOTI
Fayziyeva Asal Baxrom qizi
– Tashkent International University
graduate student.
Azimov Javohir Jamol o’g’li
– Tashkent International University
graduate student.
Annotatsiya:
Ushbu maqola birlamchi tibbiy xizmatlarni tashkil qilishning
xalqaro tajribasini va ularning moliyalashtirish amaliyotini tahlil qiladi. Maqolada
birlamchi tibbiy xizmatlarning turli mamlakatlardagi tashkil etilishi va
moliyalashtirish tizimlari, jumladan, Kanada, Shvetsiya, Buyuk Britaniya va AQSh
kabi davlatlarda qo'llanilayotgan usullar ko'rib chiqiladi. Tadqiqotda davlat
tomonidan moliyalashtirilgan tizimlarning samaradorligi va ijtimoiy adolatni
ta'minlashdagi o'rni, shuningdek, bozor asosidagi yondashuvlarning kamchiliklari
tahlil etiladi. Maqola shuningdek, tibbiy xizmatlarni moliyalashtirishda soliqlar,
sug'urtalash va xususiy sektorning roli haqida xulosa chiqaradi. Birlamchi tibbiy
xizmatlar tizimini samarali tashkil etish va moliyalashtirishda davlat, bozor va
fuqarolar o'rtasidagi muvozanatli yondashuv zarurligini ta’kidlaydi.
Kalit so'zlar:
birlamchi tibbiy xizmatlar, sog'liqni saqlash tizimi,
moliyalashtirish, xalqaro tajriba, davlat moliyalashtirish, sug'urtalash, bozor tizimi,
tibbiy xizmatlarni tashkil etish, ijtimoiy adolat, sog'liqni saqlash siyosati.
Kirish
Birlamchi tibbiy xizmatlar (BTX) sog'liqni saqlash tizimlarining asosiy qismi
bo'lib, aholiga sifatli, samarali va arzon tibbiy yordamni taqdim etishga qaratilgan.
Ular nafaqat kasalliklarni davolash, balki sog'liqni saqlashni yaxshilash va oldini
olish, shuningdek, sog'lom turmush tarzini targ'ib qilishni ham o'z ichiga oladi.
Birlamchi tibbiy xizmatlarning samaradorligi va yuksak darajadagi sifatini ta'minlash
uchun moliyalashtirishning to'g'ri tashkil etilishi muhim ahamiyatga ega. Ushbu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
207
maqolada birlamchi tibbiy xizmatlarni tashkil etish va ularning moliyalashtirishiga
oid xalqaro tajribalar tahlil qilinadi. Birlamchi tibbiy xizmatlarni tashkil etishning
xalqaro tajribasi. Dunyoning ko'plab mamlakatlarida birlamchi tibbiy xizmatlar
sog'liqni saqlash tizimining markaziy elementi sifatida qaraladi. Ularning tashkil
etilishi va ishlashi turli omillarga, jumladan, ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy sharoitlarga
bog'liq bo'lib, har bir mamlakatda o'ziga xos yondashuvlar mavjud.
Birlamchi tibbiy xizmatlarni tashkil etishning xalqaro tajribasi
Birlamchi tibbiy xizmatlar (BTX) sog'liqni saqlash tizimining markaziy
elementidir, chunki ular odamlarning sog'liqni saqlash ehtiyojlarini dastlabki
bosqichda qondirish, kasalliklarning oldini olish, uzoq muddatli tibbiy yordamni
taqdim etish va sog'liqni yaxshilashga yo'naltirilgan dasturlarni amalga oshirishga
qaratilgan. Turli mamlakatlardagi birlamchi tibbiy xizmatlarni tashkil etishning o'ziga
xos tajribalari bu tizimning samaradorligini oshirish, uning xizmatlarini kengaytirish
va aholi salomatligini yaxshilashga yo'naltirilgan.
Kanada Kanada sog'liqni saqlash tizimi o'zining universal sog'liqni saqlash
dasturi bilan mashhur. Mamlakatda birlamchi tibbiy xizmatlar asosan oilaviy vrachlar
tomonidan taqdim etiladi. Ular bemorlar bilan uzoq muddatli aloqalarni o'rnatishga
va ularga doimiy tibbiy yordam ko'rsatishga qaratilgan. Kanada hukumati tibbiy
yordamni moliyalashtirishda soliqlar orqali yig'ilgan mablag'larni ishlatadi va har bir
fuqaro bepul yoki arzon narxda tibbiy xizmatlardan foydalanishi mumkin.
Shvetsiya Shvetsiyada birlamchi tibbiy xizmatlar sog'liqni saqlash tizimining
asosi bo'lib, u erda fuqarolarni tibbiy yordam bilan ta'minlash uchun "register-based"
tizim ishlaydi. Bu tizimda, har bir fuqaroga oilaviy vrach tayinlanadi, u bemorning
tibbiy tarixini qayd etadi va kerakli yordamni taqdim etadi. Shvetsiyada sog'liqni
saqlash xizmatlari davlat tomonidan moliyalashtiriladi, lekin fuqarolar kichik
to'lovlarni amalga oshirishi kerak.
Birlashgan Qirollik (Buyuk Britaniya) Buyuk Britaniyaning "National Health
Service" (NHS) tizimi birlamchi tibbiy xizmatlarning tashkil etilishida muvaffaqiyatli
namunadir. NHS tizimida barcha fuqarolar uchun bepul tibbiy yordam taqdim etiladi.
Tibbiy xizmatlar oilaviy vrachlar orqali taqdim etiladi, ular birlamchi tibbiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
208
yordamning markazi sifatida ishlaydi. NHSning moliyalashtirish manbai soliqlar
hisoblanadi, bu tizimni samarali ishlashini ta'minlaydi.
Amerika Qo'shma Shtatlari AQShda birlamchi tibbiy xizmatlar ko'proq bozor
tizimiga asoslangan. Tibbiy xizmatlar xususiy sektorda ko'pchilik tomonidan taqdim
etiladi, va ular to'lovli asosda ishlaydi. Biroq, "Medicare" va "Medicaid" kabi davlat
dasturlari ayrim qatlamlarga bepul yoki arzon narxda tibbiy yordam taqdim etadi.
Birlamchi tibbiy xizmatlarni tashkil etishning xalqaro tajribasi shuni ko'rsatadiki,
samarali tibbiy xizmatlar tizimini yaratish uchun davlat, bozor va fuqarolar o'rtasidagi
muvozanatli yondashuv zarur. Davlat tomonidan moliyalashtirilgan tizimlar,
masalan, Kanada va Buyuk Britaniya tajribasi, keng qamrovli va sifatli tibbiy
xizmatlarni ta'minlashda muvaffaqiyatli bo'ldi. Xususiy sektor tomonidan taqdim
etilgan tibbiy xizmatlar, ayniqsa, AQSh kabi mamlakatlarda ijtimoiy tengsizliklarga
olib kelgan bo'lsa-da, Germaniya va Niderlandiya kabi mamlakatlar sug'urtalash
tizimi orqali tibbiy xizmatlarga kirishni ta'minlaydi. Shunday qilib, har bir mamlakat
o'zining ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy sharoitlariga mos keladigan tizimni tanlab,
tibbiy xizmatlarni kengaytirish va aholi salomatligini yaxshilashga erishishi mumkin.
AQShda birlamchi tibbiy xizmatlarga oson kirish imkoniyati cheklangan bo'lib, bu
mamlakatda sog'liqni saqlash tizimi bo'yicha ijtimoiy tengsizliklar mavjud.
Birlamchi tibbiy xizmatlarning tashkil etilishi va ularning samaradorligini
ta'minlashda xalqaro tajriba juda muhim ahamiyatga ega. Turli mamlakatlar
o'zlarining sog'liqni saqlash tizimlarini yaratishda va rivojlantirishda birlamchi tibbiy
xizmatlarga bo'lgan yondashuvni va moliyalashtirish metodlarini o'z sharoitlariga
moslashtirgan. Har bir mamlakatda mavjud bo'lgan sog'liqni saqlash tizimining
muvaffaqiyatlari va kamchiliklari bu tizimlarning global sog'liqni saqlash sohasida
qanday ishlashini tushunishga yordam beradi.
Masalan, Kanadaning sog'liqni saqlash tizimi nafaqat rivojlangan, balki
yuksak ijtimoiy adolatni ta'minlaydi. Kanadada davlatning universal sog'liqni saqlash
tizimi fuqarolarga barcha kerakli tibbiy xizmatlarni bepul taqdim etadi, shuningdek,
tibbiy xizmatlar soliq tizimi orqali moliyalashtiriladi. Ushbu tizimda birlamchi tibbiy
yordam oilaviy vrachlar tomonidan taqdim etilib, bemorlarga uzoq muddatli tibbiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
209
yordamni ta'minlashda yordam beradi. Kanada misoli shuni ko'rsatadiki, birlamchi
tibbiy xizmatlarning samarali ishlashi va keng qamrovli tizimni yaratishda davlatning
roli juda katta.
Shvetsiya esa tibbiy xizmatlarni tashkil etishda jamiyatni ro'yxatga olish
tizimiga tayanadi. Har bir fuqaroga oilaviy vrach tayinlanadi va ular bemorning tibbiy
tarixini doimiy ravishda kuzatib boradilar. Shvetsiyada sog'liqni saqlash xizmatlari
keng qamrovli bo'lib, ular davlat tomonidan moliyalashtiriladi. Bunda fuqarolarni
sog'liqni saqlash tizimiga jalb qilishda davlatning bevosita roli juda katta, va bu
yondashuv aholi salomatligini yaxshilashda samarali ishlaydi. Biroq, ba'zi hollarda
ushbu tizimning cheklovlari va uzoq kutish vaqtlarining mavjudligi kabi muammolar
ham yuzaga keladi.
Buyuk Britaniyadagi National Health Service (NHS) tizimi esa sog'liqni
saqlashda eng muvaffaqiyatli modellardan biri sifatida tanilgan. Bu tizimda tibbiy
yordam barcha fuqarolar uchun bepul taqdim etiladi, va barcha tibbiy xizmatlar davlat
tomonidan moliyalashtiriladi. NHS tizimida birlamchi tibbiy xizmatlar oilaviy
vrachlar tomonidan taqdim etilib, aholining birinchi tibbiy yordamga kirish
imkoniyatini ta'minlaydi. NHSning barcha fuqaro uchun bepul xizmatlarni taqdim
etishi ijtimoiy tengsizliklarni kamaytirishga xizmat qiladi, lekin ba'zi hududlarda
tizimning ortiqcha yuklanishi
va uzoq kutish vaqtlarining
paydo bo'lishi
muammolarni keltirib chiqaradi.
AQShdagi sog'liqni saqlash tizimi esa bozor asosida tashkil etilgan bo'lib,
birlamchi tibbiy xizmatlar ko'proq xususiy sektor tomonidan taqdim etiladi. AQShda
sog'liqni saqlash tizimi sug'urtalash va tibbiy xizmatlar bozoriga asoslangan bo'lib, bu
tizimda yuqori daromadli fuqarolar sifatli tibbiy yordamga oson kirish imkoniyatiga
ega, ammo past daromadli guruhlar uchun tibbiy xizmatlarning mavjudligi
cheklangan. Buning natijasida AQShda tibbiy xizmatlarga kirishda ijtimoiy
tengsizliklar mavjud bo'lib, ko'plab aholi qismlari kerakli tibbiy yordamni olishda
muammolarga duch kelmoqda.
Germaniya va Niderlandiya kabi mamlakatlarda sug'urtalash tizimi birlamchi
tibbiy xizmatlar uchun moliyalashtirishda muhim rol o'ynaydi. Fuqarolar sog'liqni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
210
saqlash sug'urtasini sotib olishadi, va bu sug'urtalar orqali tibbiy xizmatlar
moliyalashtiriladi. Bu tizimda davlat va xususiy sektor o'rtasida hamkorlik mavjud
bo'lib, sug'urtalash tizimi orqali fuqarolarga birlamchi tibbiy xizmatlarga kirish
imkoniyatlari
ta'minlanadi.
Bu yondashuvda sug'urtalash tizimining
aholi
salomatligini yaxshilash va tibbiy xizmatlarga kirishni kengaytirishga bo'lgan
salohiyati juda katta.
Xalqaro tajriba shuni ko'rsatadiki, birlamchi tibbiy xizmatlar tizimini samarali
tashkil etish va moliyalashtirishda davlat va bozor o'rtasidagi muvozanatni topish juda
muhimdir. Har bir mamlakat o'zining ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy sharoitlariga mos
ravishda sog'liqni saqlash tizimini yaratadi, ammo umumiy tamoyil sifatida tibbiy
xizmatlarning sifatli, arzon va keng qamrovli bo'lishini ta'minlash zarur. Shu bilan
birga, fuqarolarni tibbiy xizmatlarga jalb qilish, ularning sog'liqni saqlashga bo'lgan
ehtiyojlarini tushunishga va sog'lom turmush tarzini targ'ib qilishga qaratilgan
dasturlarni amalga oshirish ham muhimdir.
Birlamchi tibbiy xizmatlarni moliyalashtirishning xalqaro amaliyoti
Birlamchi tibbiy xizmatlarning samarali ishlashi uchun to'g'ri moliyalashtirish
muhimdir. Bunga erishish uchun turli xil moliyaviy modellardan foydalaniladi:
Soliq asosidagi moliyalashtirish Ko'plab mamlakatlarda (masalan, Kanada,
Shvetsiya, Buyuk Britaniya) birlamchi tibbiy xizmatlar davlat budjeti orqali
moliyalashtiriladi. Bu usulda barcha fuqarolar soliqlar orqali sog'liqni saqlash
tizimiga hissalarini qo'shadi, natijada tibbiy yordam barcha aholiga arzon yoki bepul
taqdim etiladi. Ushbu modelning afzalliklari - sog'liqni saqlashning universal
qamrovini ta'minlash va ijtimoiy adolatni rivojlantirishdir.
Sug'urtalash asosidagi moliyalashtirish Yevropa mamlakatlarida, xususan,
Germaniya va Fransiyada sog'liqni saqlash tizimi sug'urtalash asosida tashkil etilgan.
Bunda fuqarolar sog'liqni saqlash sug'urtasini sotib olishadi va bu sug'urta polislari
birlamchi tibbiy xizmatlar uchun moliyaviy resurslarni ta'minlaydi. Sug'urtalash
tizimida odatda davlat va xususiy kompaniyalar o'rtasida hamkorlik mavjud.
Xususiy sektorga asoslangan moliyalashtirish AQShda xususiy sektorga
tayanilgan moliyalashtirish modeli keng tarqalgan. Bunda fuqarolar sog'liqni saqlash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
211
sug'urtasi yoki to'lov asosida tibbiy xizmatlardan foydalanadilar. Ushbu tizimda
birlamchi tibbiy xizmatlar ko'proq bozor tomonidan ta'minlanadi va xizmatlar narxi
bozor shartlariga asoslanadi. Biroq, bu tizimda ijtimoiy tengsizliklar, shuningdek,
past daromadli qatlamlar uchun tibbiy yordamning cheklanganligi mavjud.
Birlamchi tibbiy xizmatlarni moliyalashtirish tizimi mamlakatlarning sog'liqni
saqlash tizimlarining samaradorligini belgilovchi eng muhim omillardan biridir. Har
bir mamlakat o'zining iqtisodiy sharoitlari, siyosiy tuzilishi va ijtimoiy ehtiyojlariga
mos ravishda moliyalashtirish mexanizmlarini ishlab chiqadi. Birlamchi tibbiy
xizmatlarning moliyalashtirilishi tizimi, ayniqsa, uning aholi uchun arzon va keng
qamrovli bo'lishini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Xalqaro amaliyotga
asoslanib, birlamchi tibbiy xizmatlarning moliyalashtirilishida bir nechta asosiy
yondashuvlar mavjud.
1. Davlat tomonidan moliyalashtirish
Ko'plab mamlakatlarda birlamchi tibbiy xizmatlar davlat tomonidan
moliyalashtiriladi. Bunday tizimlar sog'liqni saqlash sohasida ijtimoiy adolatni
ta'minlashga xizmat qiladi, chunki tibbiy xizmatlar fuqarolarga bepul yoki minimal
to'lov bilan taqdim etiladi. Shvetsiya, Buyuk Britaniya, Kanada kabi mamlakatlarda
sog'liqni saqlash tizimi soliqlar orqali moliyalashtiriladi, bunda aholidan yig'ilgan
soliqlar orqali barcha fuqarolar uchun birlamchi tibbiy xizmatlar taqdim etiladi.
Buyuk Britaniya (NHS) tizimida, masalan, barcha tibbiy xizmatlar, shu
jumladan birlamchi tibbiy yordam, davlat tomonidan moliyalashtiriladi. NHS davlat
tomonidan moliyalashtirilgan tizim bo'lib, unda barcha fuqarolar sog'liqni saqlash
xizmatlaridan bepul foydalanish imkoniyatiga ega. Bunda davlatning roli muhim,
chunki u tibbiy yordamga kirishni boshqaradi va unga egalik qiladi. Ushbu
yondashuvda davlat, tibbiy yordamga kirish uchun imkoniyatlarni kengaytirish bilan
birga, aholi salomatligini yaxshilashga qaratilgan strategiyalarni amalga oshiradi.
Kanadada ham tibbiy xizmatlar, jumladan birlamchi tibbiy yordam, soliqlar
orqali moliyalashtiriladi. Kanadadagi sog'liqni saqlash tizimi davlat tomonidan
ta'minlangan universal qamrovga ega bo'lib, barcha fuqarolar tibbiy yordamni bepul
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
212
olishadi. Biroq, bu tizimda ham ba'zi cheklovlar mavjud: ya'ni, ba'zi xizmatlar uchun
fuqarolar kichik miqdorda to'lovlar qilishlari kerak.
2. Sug'urtalash tizimi
Boshqa bir moliyalashtirish modeli sug'urtalash tizimi hisoblanadi. Bu
tizimda fuqarolar sog'liqni saqlash sug'urtasini sotib olishadi, va sug'urtalash
kompaniyalari tibbiy xizmatlarni moliyalashtiradi. Germaniya va Niderlandiya kabi
mamlakatlar bu tizimni o'z sog'liqni saqlash sohalarida qo'llaydi. Sug'urtalash tizimi
orqali, fuqarolar o'zlarining sug'urtalash to'lovlarini amalga oshirishadi va bu orqali
birlamchi tibbiy xizmatlarga kirish imkoniyatiga ega bo'ladilar.
Germaniyada sog'liqni saqlash sug'urtasi tizimi juda rivojlangan va asosan
ikki asosiy turdagi sug'urtani o'z ichiga oladi: davlat sug'urtasi (statutory insurance)
va xususiy sug'urtalar. Germaniyada barcha fuqarolar sug'urtaga ega bo'lishlari kerak.
Bu tizimda, birlamchi tibbiy xizmatlar oilaviy vrachlar va boshqa mutaxassislar
tomonidan taqdim etiladi, va bu xizmatlar sug'urtalash tizimi orqali moliyalashtirilad i.
Niderlandiyada ham sog'liqni saqlash sug'urtasi tizimi faoliyat yuritadi. Har
bir fuqaro sug'urtalash kompaniyasiga a'zo bo'lishi shart, va ushbu kompaniyalar
birlamchi tibbiy xizmatlarni moliyalashtiradi. Niderlandiyada sug'urtalash tizimi
yordamida aholi uchun tibbiy xizmatlarga kirishning teng va adolatli shartlari
ta'minlanadi, bu esa ijtimoiy adolatni oshiradi.
3. Bozor asosidagi tizim
Ba'zi mamlakatlarda birlamchi tibbiy xizmatlar bozor asosida tashkil etilgan.
AQSh bu kabi tizimga ega bo'lib, u yerda tibbiy xizmatlar xususiy sektor tomonidan
taqdim etiladi va fuqarolar tibbiy xizmatlar uchun to'lovlarni amalga oshiradi.
AQShda sog'liqni saqlash tizimi ko'proq bozor tizimiga asoslangan, ya'ni fuqarolar
sog'liqni saqlash sug'urtalarini sotib olishlari kerak va bu sug'urtalar yordamida
birlamchi tibbiy xizmatlarga kirishlari mumkin.
AQShda tibbiy xizmatlarning xususiy sektorga asoslanishi tufayli, bu tizimda
ijtimoiy tengsizliklar yuzaga keladi. Yuksak daromadli fuqarolar sifatli tibbiy
xizmatlarga oson kirish imkoniyatiga ega bo'lishsa, past daromadli guruhlar uchun
tibbiy yordamga kirish qiyin bo'lishi mumkin. Shuningdek, AQShda ko'plab tibbiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
213
xizmatlar xususiy kompaniyalar tomonidan taqdim etiladi va ularning narxi juda
yuqori bo'lishi mumkin, bu esa sog'liqni saqlash xizmatlarining moliyalashtirilishini
qiyinlashtiradi.
4. Aralash tizimlar
Ko'plab mamlakatlar aralash tizimlarni joriy etgan bo'lib, unda davlat va
xususiy sektor o'rtasida hamkorlik mavjud. Fransiya va Avstraliya kabi mamlakatlar
aralash tizimlardan foydalanadilar, bu tizimda davlat sog'liqni saqlash xizmatlarining
bir qismini moliyalashtiradi, xususiy sektorga esa ba'zi tibbiy xizmatlar taqdim
etiladi.
Fransiyada birlamchi tibbiy xizmatlar va tibbiy yordamning asosiy qismini
davlat moliyalashtiradi. Biroq, fuqarolar o'zlarining xususiy sug'urtalari orqali tibbiy
xizmatlarga qo'shimcha to'lovlar qilishlari mumkin. Bu tizimda davlat va xususiy
sektor o'rtasidagi hamkorlik tibbiy xizmatlarning sifatini ta'minlaydi va barcha
fuqarolarga sifatli tibbiy yordam olish imkonini yaratadi.
Xulosa
Birlamchi tibbiy xizmatlar (BTX) sog'liqni saqlash tizimining asosi bo'lib,
ularning samarali tashkil etilishi va rivojlanishi aholi salomatligini yaxshilashd a
muhim rol o'ynaydi. Xalqaro tajriba shuni ko'rsatadiki, BTXning samaradorligi
to'g'ridan-to'g'ri moliyalashtirish tizimining samaradorligiga bog'liq. Har bir
mamlakatda birlamchi tibbiy xizmatlarni tashkil etish va moliyalashtirish bo'yicha
o'ziga xos yondashuvlar mavjud, ular sog'liqni saqlash tizimining ijtimoiy, siyosiy va
iqtisodiy sharoitlariga moslashtirilgan.
Kanada, Shvetsiya va Buyuk Britaniya kabi mamlakatlarda davlat tomonidan
moliyalashtirilgan sog'liqni saqlash tizimi muvaffaqiyatli ishlamoqda. Bunday
tizimda fuqarolar soliqlar orqali birlamchi tibbiy xizmatlar uchun mablag' to'laydi va
har bir fuqaro sifatli va arzon tibbiy yordamdan foydalanishi mumkin. Bu model
ijtimoiy adolatni ta'minlashga xizmat qiladi, aholining barcha qatlamlariga teng
imkoniyatlar yaratadi va sog'liqni saqlash tizimida keng qamrovni ta'minlaydi.
Shuningdek, bunday tizimda ijtimoiy xavfsizlik ta'minlanadi, va sog'liqni saqlash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
214
xizmatlari faqat moddiy holati yaxshi bo'lganlar uchun emas, balki barcha fuqarolar
uchun mavjud bo'ladi.
Biroq, AQSh kabi mamlakatlarda birlamchi tibbiy xizmatlar bozor tizimiga
asoslangan bo'lib, bu tizimda tibbiy xizmatlar xususiy sektorda taqdim etiladi va
ko'plab aholi uchun arzon va sifatli xizmatlarga kirish imkoniyati cheklangan. Bu esa
tibbiy xizmatlar sohasida ijtimoiy tengsizliklarni kuchaytiradi. Xususiy sektorga
asoslangan tizimlarda, asosan, yuqori daromadli qatlamlar sifatli tibbiy xizmatlardan
foydalanish imkoniyatiga ega bo'ladi, past daromadli guruhlar esa tibbiy yordam
olishda qiyinchiliklarga duch keladi.
Moliyalashtirishning sug'urtalash asosida tashkil etilgan tizimlar, masalan,
Germaniya va Fransiya kabi davlatlarda ham o'zining ijobiy tomonlarini ko'rsatadi.
Bu tizimda fuqarolar sog'liqni saqlash sug'urtasini sotib olishadi va sug'urtalash
kompaniyalari birlamchi tibbiy xizmatlarni moliyalashtiradi. Sug'urtalash tizimi
orqali bemorlar sog'liqni saqlash xizmatlariga yanada osonroq kirish imkoniyatiga
ega bo'lib, tibbiy xizmatlar bozorida raqobatni ta'minlaydi. Biroq, bunday tizimda
ham, ayrim qatlamlar uchun sog'liqni saqlash xizmatlari cheklangan bo'lishi mumkin.
Yuqoridagi tajribalar shuni ko'rsatadiki, samarali va teng huquqli sog'liqni
saqlash tizimini yaratish uchun davlat va bozor o'rtasida yaxshi muvozanatni o'rnatish
zarur. Davlatning tibbiy xizmatlarga kirish imkoniyatlarini kengaytirishdagi roli juda
muhim, lekin bu xizmatlarning sifatini ta'minlash uchun bozorning o'rni ham
ajralmasdir. Shu bilan birga, fuqarolarni sog'liqni saqlash tizimiga jalb qilish, ularni
tibbiy xizmatlarga bo'lgan ehtiyojlarini tushunishga va sog'lom turmush tarzini targ'ib
qilishga undash ham muhimdir.
Birlamchi tibbiy xizmatlarni tashkil etishdagi xalqaro tajriba shuni
ko'rsatadiki, har bir mamlakat o'ziga xos tizim yaratishi kerak, ammo bu tizimda
ijtimoiy adolat, sifatli tibbiy xizmatlar va fuqarolarni sog'liqni saqlash tizimiga jalb
qilish asosiy o'rinda turadi. Davlat va bozor o'rtasidagi samarali hamkorlik orqali
tibbiy yordamning keng qamrovli va adolatli taqdim etilishini ta'minlash mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–5_ Январь –2025
215
Shunday qilib, birlamchi tibbiy xizmatlar samarali tashkil etish uchun har bir
mamlakatda o'ziga xos yondashuvni tanlash kerak, biroq umumiy tamoyil sifatida
aholiga arzon, sifatli va keng qamrovli tibbiy yordamni taqdim etish uchun davlat va
xususiy sektorning hamkorligini ta'minlash zarur. Bunda, moliyalashtirishning
samarali modeli, ijtimoiy adolat, va fuqarolarni tibbiy yordamga keng kirish
imkoniyati yaratish orqali sog'liqni saqlash tizimini takomillashtirish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
World Health Organization. (2022).
Primary health care systems (PRIMASYS):
A framework for assessing health system performance
. World Health Organization.
2.
Mahmudov, A. (2023). Tibbiyot iqtisodiyoti va moliyaviy boshqaruv: Asosiy
tushunchalar va yondoshuvlar. Toshkent: O'zbekiston Respublikasi Sog'liqni Saqlash
Vazirligi.
3.
Sodiqov, R. (2019). Birlamchi tibbiy xizmatlar tizimida iqtisodiy boshqaruv.
Toshkent: O'zbekiston Milliy Universiteti.
4.
Khamraev, K., & Akhmedov, R. (2020). Sog'liqni saqlash tizimida moliyaviy
strategiya va samarali boshqaruv. Toshkent: O'zbekiston Respublikasi Sog'liqni
saqlash va tibbiy xizmatlar universiteti
5.
Abdurahmanov, A., & Shomurodov, J. (2018). Birlamchi tibbiy xizmatlar:
Moliyaviy
mexanizm
va rivojlanish
istiqbollari.
Samarqand: Samarqand
Ilova va websitelar
1.
Sog’liqni saqlash vazirligining rasmiy wesite
2.
Iqtisodiyot va moliya vazriligining rasmiy website
3.
Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti rasmiy website
4.
Global Health Observatory - who.int/data/gho
