MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
240
TA’MIRLASH OBYEKTLARINI ANIQLASH.
TA’MIRLANAYOTGAN SHAHARLARNI O‘RGANIB CHIQISH VA
TASHKIL ETISH
Xaitova Laylo Bolikulovna
Annotatsiya:
Ma’lumki, har qanday tarixiy obidadan o‘z vaqtida vazifasiga
ko‘ra foydalanilgan, keyinchalik saqlanib kelingan. Buzilgan bo‘lsa, tuzatilgan;
ba’zan qayta tiklangan. Qadimda obidalarga nisbatan tarixiylik hissiyoti rivoj
topmagan edi. Tarixiy obidalami qayta qurishda ko'pchilik ustalar eskisini buzib,
yangisini qurishgan. Ba’zan ulardan eski qurilish ashyosi sifatida ham foydalanilgan.
Tarixiy binolarni obida sifatida asrab-avaylash uyg'onish davrida taraqqiy etdi.
Biroq obidalar bu davrda ham yetarli darajada qadrlanmadi. Yodgorlikni idrok
etishda uning atrofi, ya’ni me’moriy va tabiiy muhiti katta e’tiborga molik. Ko’pincha
me’moriy muhit yodgorlikning o‘ziga qaraganda tezroq o‘zgargan. Bu
urbanizatsiyaga uchragan yirik shaharlarda, ayniqsa, yaqqolroq ko‘rinadi.
Yodgorlik va uning atrofi orasidagi stilistik bog‘lanishlar ta’mirchi uchun ham
ahamiyatlidir.
Kalit so‘zlar:
shahar, shaharsozlik, urbanizatsiya, yodgorlik, arxeologik
ta’sir.
O‘zbekistonning mustaqillikka erishishi, bozor iqtisodiga o‘tish, o‘zbek
xalqining tarixiy-madaniy qadriyatlariga bo‘lgan e’tiborning oshishi, milliy va
xalqaro ahamiyatdagi yo‘llar, madaniy, sanoat, jamoat va turar-joy bino va
inshootlari qurilishi keng sur’atlarda olib borilmoqda.
Shu qatorda milliy shaharsozlikka, xususan shahar, tumanlar, qishloq
aholi yashash joylarini rekonstruksiya qilish masalalarida talablar ortib bormoqda.
Bunday masalalami hal etishda bir qancha qonunlar ishlab chiqilgan. Shuningdek,
O‘zbekiston Respublikasining Shaharsozlik Kodeksida ham alohida e’tibor
qaratilgan. O‘zbekiston Respublikasi hududini rivojlantirishning shaharsozlik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
241
jihatidan rejalashtirilishiga bag‘ishlangan V bobida shunday deyilgan: O‘zbekiston
Respublikasi hududida aholini joylashtirish bosh tarixi:
-aholini joylashtirish tizimlarini, tabiatdan foydalanishni va ishlab
chiqarish kuchlarini O‘zbekiston Respublikasi hududini ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiy
ettirish istiqbollariga muvofiq rivojlantirishning asosiy qoidalarini;
-mintaqalarda ekologik vaziyatni yaxshilash, yerlardan oqilona
foydalanish ya ularni muhofaza qilish, madaniy meros obyektlari hududlarini
saqlash, umumdavlat ahamiyatiga molik muhandislik, transportga oid va ijtimoiy
infratuzilmalarni rivojlantirish chora-tadbirlarini;
-aholini joylashtirish tizimlarini rivojlantirish uchun qulay hududlarni;
-alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni;
-suv obyektlarining suvni muhofaza qilish zonalarini;
-rekreatsion hududlarni;
-qishloq xo‘jaligi va o‘rmon xo‘jaligiga mo‘ljallangan hududlarni;
-ekstremal tabiiy-iqlim sharoitlariga ega bo’lgan hududlarni;
-labny va texnogen xususiyatdagi favqulodda vaziyatlarning ta’siriga
uchragan hududlarni;
-foydali qazilmalar joylashgan hududlarni;
-qonun hujjatlariga muvofiq shaharsozlik jihatidan foydalanishning
boshqa turlari belgilanadigan va shaharsozlik faoliyatini amalga oshirish uchun
foydalanishda cheklashlar joriy etiladigan hududlarni;
-hududni rivojlantirishga doir boshqa yechimlarni belgilaydi.
Turar-joy hududini rekonstruksiya qilishda ushbu hududda tarixiy
qiymatga ega bo‘lgan obyektlarning mavjudligini о‘rganib chiqish quyidagi
vazifalardan kelib chiqadi:
• shakllangan strukturada qiymatga ega bo‘lgan elementlarni saqlab qolish
va ularni rekonstruksiya jarayonida qayta shakllanayotgan turar-joy hududi rejaviy
strukturasiga kiritish;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
242
• rekonstruksiya loyiha oldi tarixiy-shaharsozlik izlanishlarini olib
borishning asosiy maqsadi - hududning uzoq muddat o‘z ahamiyatini saqlagan,
turg‘un rejaviy elementlarini aniqlash;
• rejaviy strukturaning o‘z evolyutsiyasi jarayonida shaharsozlik
shakllanish xususiyatlarini aniqlash;
• shakllangan mahalla strukturasi rivojlanishida ketma-ketlikni saqlab
qolish, turar-joy hududi strukturasining shakllanish tarixi, hududni qurilmalarning
vaqti va ko’rinish-stil xususiyatlari bo‘yicha zonalashtirish;
• tabiiy va antropogen landshaftning vizual butunligi - turar-joy hududi
muhiti elementlarini bir vaqtda va ketma-ketlikda qabul qilish imkoniyati;
• barcha ko‘rinishdagi yodgorliklar - arxeologik, tarixiy-landshaft, tarixiy-
madaniy, arxitekturaviy va shaharsozlik yodgorliklari.
Turar-joy hududi strukturasining shakllanish tarixini o’rganib chiqish va
uni zamonaviy rejalashtirish va qurilishida aks ettirish o‘z ichiga arxiv izlanishlar
va tabiiy izlanishlarni oladi:
-arxiv ma’lumotlarini o ‘rganib chiqishda turar-joy strukturasi shakllanishi
xususiyatlarini ko’rsatib beruvchi omillar aniqlanadi;
-tarixiy rejaviy sistema va shaharsozlik kompozitsiyasi yaratiladi; turar- joy
hududi strukturasi evolyutsiyasining asosiy rivojlanish davrlari bo‘yicha
solishtirilgan analizi o‘tkaziladi;
-shaharsozlik-landshaft o‘zaro bog’liqliklari, tarixiy shaharsozlik
aksentlarining kompozitsion ta’sirida saqlanib qolgan hududlar. O‘tkazilgan analizlar
natijalari turar-joy hududining individual xususiyatian, uning evolyutsiyasi va
rejaviy strukturasi o‘zgarishi, shuningdek, har bir davrdagi shaharsozlik
kompozitsiyasi haqida asos ma’lumot bo‘lib xizmat qiladi.
Tabiiy izlanishlar jarayonida rejada tarixiy rejaviy sistemalarning
elementlari aniqlanadi va joyi belgilanadi:
• saqlanib qolgan tarixiy qimmatga ega qurilmaning hududi aniqlanadi,
tarixiy shaharsozlik kompozitsiyasi va qimmatli tabiiy landshaftning saqlanganlik
darajasi belgilanadi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
243
•kompozitsion bog’liqliklar, aksentlar, ansanbllar, panorama qabul qilish
hududlari va turar-joy hududidagi umumiy va uning alohida ansambllaridagi
elementlar ta’sir hududi aniqlanadi. Izlanishlar natijasida holat tarxi ishlab
chiqiladi va unda quyidagilar belgilanadi:
• shaharsozlik va arxitektura yodgorliklari — tarixiy rejaviy sistema —
ko‘chalar tarmoqlari, maydonlar, qadimiy rejalashtirish elementlari, shahar
qo‘rg‘onlari chiziqlari, qurulmalar sistemasi, tarixiy majmualar, kompozitsion
bog’liqliklar, dominantlar, panorama qabul qilish hududlari va tarixiy elementlar
ta’sir hududi, tarixiy va madaniy yodgorliklar;
• tabiiy landshaftning qimmalli elementlari;
• arxeologik hududlar.
Tarixiy holat tarxi asosida tarixiy rejalashtirish va qurilishning
qimmatliligidan kelib chiqib rekonstruksiya rejimlari asosida turar-joy hududining
zonalashtirish sxemasi ishlab chiqiladi. Tarixiy shaharsozlik izlanishlar natijalari
rekonstruksiya tadbirlarining yo‘nalishi va xarakterini aniqlashda asos bo‘lib
xizmat qiladi. Tarixiy shaharsozlik analizlarini olib borishning chuqurligi va
materiallar tarkibi har bir alohida turar-joy hududi spetsifikatsiyasi bo‘yicha va
ko‘zda tutilayotgan rekonstruksiya tadbirlari xarakteri bo‘yicha aniqlanadi.
Shaharni va shahar elementlarini rekonstruksiya qilish va o‘sishini
joylashtirish uchun yaroqli bo‘lgan hududlami aniqlash quyidagilarni hisobga olgan
holda amalga oshiriladi:
-hududlarning shaharsozlik hajmi - ularning aholini loyihaviy o‘sishini
joylashtirish, shaharni tashkil qiluvchi baza obyektlarini, transport va muhandislik
tarmoqlarini joylashtirish imkoniyati;
-maydonlarning tabiiy va muhandislik-qurilish sharoitlari — binolar
qurilishi uchun yaroqliligi;
-yana o‘zlashtiriladigan hududlarni uning funksional va transport
strukturasiga organik kiritishni ta’minlashni hisobga olgan holda shahar
elementlarini o‘zaro joylashtirish sharoitlari.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
244
Maydonlarning shaharsozlik hajmi kompleks loyiha oldi izlanishlar
jarayonida aniqlanadi va quyidagicha xarakterlanadi: u yoki bu hududda faoliyat
ko'rsatishni ta’minlay oladigan hudud o’lchamlari, tabiiy (geologik, suv,
mikroiqlimiy, landshaft va b.) va antxopogen (muhandislik ta’minlanganlik va
transport o‘zlashtirilganligi) hududiy resurslari. Masalan, turar-joyga
mo’ljallangan hududni o'zlashtirish bu hududlarning aholining yashashi, dam
olishi uchun sanitar-gigienik shart-sharoitlarini ta’minlashini aniqlash bilan ishlab
chiqarish bazasi o‘sishini joylashtirish transport va muhandislik tarmoqlari
xarakteri, energiya va suv bilan ta’minlash, ekologik sharoitlar bilan belgilanadi.
Bunda muhim omillardan biri hududning estetik sifatlari hisoblanadi.
Maydonning shaharsozlik hajmi shuningdek, ularai o‘zlashtirishga ketadigan
mablag' hajmi bilan ham aniqlanadi: qurilish narxi, kelajakda ekspluatatsiya
xarajatlari, tabiatni himoya qilish xarajatlari, aholining dam olishini tashkil qilish.
Yangi hududlarni o'zlashtirganda albatta mehnat qilish, turar-joy, markazlar bilan
transport aloqalari sharoitlariga ko‘ra baholanadi.
Hududning tabiiy va muhandislik-qurilish xarakteristikalariga muhandislik-
geologik sharoitlar, relef, gidrogeologiya va gidrografiya, qimmatli tabiiy tarixiy
landshaftlar, o‘rmon massivlari, suv havzalari kiradi. Kompleks holda ular
o‘zlashtirilayotgan maydonlarning rejaviy chegaralarini belgilaydi va faoliyatning
turli shakllarini joylashtirish uchun shakllantiradi, qurilish shartlarini xarakterlaydi
va unda joylashtiriladigan shahar elementlarming rejaviy tashkil etilishiga ta’sir
ko‘rsatadi. Masalan, mahalliy relef hududning qurilish uchun yaroqliligi darajasini
belgilaydi; qimmatli tabiiy va tarixiy landshaftlar hududi qurilish yoki sanoat
hududi uchun foydalanilishi mumkin emas, lekin shahar strukturasiga dam olish
hududi sifatida kiritilishi mumkin.
Shaharning rivojlanishi jarayonida o'sish elementlarini joylashtirish va
ta’mirlash uchun qayta o‘zlashtirilayotgan maydonlarning yaroqliligini hisobga
olish lozim. Baholashning asosiy jihati, ularni bir tekis ijtimoiy samarada
o‘zlashtirish xarajatlari va aksincha, teng xarajatlarda maksimal samara
(iqtisodiy, ijtimoiy, ekologik xususiyatlarni hisobga olgan holda) hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
245
Shaharlarni loyihalash va rekonstruksiya qilishda o‘sib boruvchi ijtimoiy-
demografik masalalarni e’tiborga olgan holda aholining to‘laqonli hayot kechirishi
uchun moslashtirib loyihalanishi lozim. Shaharlarni rekonstruksiya qilish va
modernizatsiyalash, ularni zamonaviy infrastruktura bilan ta’minlash va shu
qatorda shaharsozlik an’analarimizga sodiq qolgan holda tarixiy boylikka ega
bo‘lgan hududlarni asrab avaylash, ularda hayot tarzini yaxshilash va dam olishni
to‘g‘ri tashkil etish juda muhim.
Ijtimoiy-madaniy muhitni rivojlantirishga shaharda aholining ijtimoiy-
mutaxassislik va demografik xususiyatlarini to‘g‘ri baholagandagina erishish
mumkin.
Shaharsozlik hayot muhitida aniq bir maqsadga erishishni tashkil
etishdagi muhim vosita hisoblanadi va xalq xo‘jaligi masalalari:
• ishlab chiqarishni kompleks hududiy tashkil etish;
• aholini mehnat, turmush va dam olishini tashkil etish;
• tabiatdan to‘g‘ri foydalanish va tabiiy muhitni jamiyat hayotining asosi
sifatida himoya qilish masalalarini hal etishga qaratilgan.
Shaharsozlikning ijtimoiy-iqtisodiy sohasi quyidagi izlanishlarni o ‘z ichiga
oladi:
- ishlab chiqarishni hududiy tashkil etish va joylashtirish;
- faoliyatning ishlab chiqarilmaydigan sohasini joylashtirish tadqiqotlari
va fazoviy tashkil etilishi;
- jamiyat ishlab chiqarishi va ijtimoiy qayta ishlab chiqarish taraqqiyoti
nuqtayi nazaridan aholi joylashishi xarakteristikasini analiz qilishga yo‘naltirilgan
ijtimoiy-demografik qismi;
-tabiiy muhitning ijtimoiy ahamiyatini va tabiatni muhofaza qilish
masalalarini belgilovchi ijtimoiy-ekologik qismi;
- o‘z-o‘zini boshqarishni tartibga solish va shahar muhitining ijtimoiy-
psixologik komfortini ta’minlash maqsadida aholi tomonidan shahar muhitini
qabul qilish masalalarini ko‘rib chiquvchi ijtimoiy- psixologik tadqiqotlar;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
246
- qurilish sanoati va shaharsozlik obyektlarini keyingi texnik
ekspluatatsiyasining samaradorligi nuqtayi nazaridan shaharsozlik yechimlarining
iqtisodiy masalalarini ko‘rib chiquvchi texnik-iqtisodiy bo‘lim. Demografik
omillar sanoat korxonalarini, ijtimoiy-madaniy-maishiy xizmat k ‘rsatish
muassasalarini turar-joy tumanlari rejasida joylashtirish uchun asosiy tavsiyanoma
hisoblanadi.
Shahaming o‘sish darajasi, uning yashash fondi, xizmat ko‘rsatish
tarmog‘i, muhandislik kommunikatsiyalari, transporti aholining demografik
strukturasidan kelib chiqadi, biroq, demografik struktura shaharing va uning
umumiy funksional strukturasi rivojlanishining iqtisodiy bazasiga bog’liq.
Demografik ma’lumotlar o‘zida etnik tarkib, yosh va jins strukturasi, oilaviy
holat, mehnat bilan bandlik, aholining mutaxassis tarkibini aks ettirishi kerak.
Shaharsozlik faoliyatida demografik taxmin asosiy omillardan hisoblanadi.
Aholi joylari tarmoqlarining rivojlanishi. Hozirgi kunda avtonom shaharlardan
o‘zaro bog‘langan shahar hududlariga, aholi joylarining guruhli joylashish
shakllariga aylanmoqda. Bu holat ularda, ayniqsa, shahar aglomeratsiyalarida
yashovchi aholining o'sish tendensiyasida kuzatiladi. Hududiy aholi
joylashishining guruhli shaklini aglomeratsiyalarning boshqarilmas darajada
o’sishi ularning qimmatli bo’lgan qishloq-xo‘jalik yerlarini “yeb” yuboradi.
Buning oqibatida ochiq rekreatsion hududlarni egallab olishga olib keladigan
yaxlit urbanizatsiyalashgan hududlar paydo bo’ladi
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Avdotin L.N. i dr. «Gradostroitelnoe proektirovanie» Uchebnik dlyaVUZaM
,,Stroyizdat 1989.
2.
Anikeev,
V.
V.
Vladimirov
V-v
V.«GradostroiteInie problem!
Sovershenstvovaniya adrninistrativno-territorialnogo ustroystva» (2002) .
3. Anikin V.I/'Arxitektum oe proektirovanie jilix rayonov”. Minsk, Visshaya shkola,
1987 g.
4. Askarov Sh.D. “Arixitektura Temuridov” T. 2009 Izd. “San’at”
5. Askarov Sh.D. “Region-Prostranstvo-Gorod” 1998 Izd. “Stroyizdat”
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
247
6. Butyagin V.A. “Planirovka iblagoustroystvo gorodov”. M, Stroyizdat, 1974g.
7. “Gradostroitehiiy kodeks RespubSiki Uzbekistan”. T. 2002 g.
8. Gutnov A.E. “Evolyutsiya gradostroitelstva”. M, 1984 g.
9. Ikonnikov A.V, «Prostranstvo i forma v arxitekture i gradostroitelstve» 2006
10. Isamuxamedova D.U., «Shaharsozlik asoslari va landshaft arxitekiurasi’'. Darslik.
1-qism., “C hoipon’" nashr. Toshkent, 2009 y.
11. Isamuxamedova D.U., Adilova L.A. «Shaharsozlik asoslari va landshaft
arxitekturasi”. Darslik. 2-qism., “Fan va turmush” nashr. Toshkent, 2012 y
12. Isamuxamedova D.U., M irzaev M .K. «Zamonaviy shaharsozlik nazariyasi”.
o‘quv qo’llanma, TASI.Toshkent, 2015 y
