MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
220
MAVZU: VOQEA KATEGORIYASI O’ZBEK VA INGLIZ TILIDA
VA UNING LINGVISTIK TAHLILI
Avtor:
Avilova Aziza
Annotatsiya:
Ushbu maqolada voqea kategoriyasi ingliz va o'zbek tillarida
lingvistik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Voqea kategoriyasining har ikki tilga xos
o‘ziga xos jihatlari, farqlari va o‘xshashliklari o‘rganiladi. Tadqiqot natijasida til
strukturasidagi morfologik, sintaktik va semantik farqlar aniqlanib, ularning
lingvistik talqini taqdim etiladi.
Kalit so’zlar:
voqea kategoriyasi, lingvistik tahlil, ingliz tili, o'zbek tili,
morfologiya, sintaksis, semantika, fe'llar, qiyosiy tahlil.
Abstract:
This article examines the category of events in English and Uzbek
languages from a linguistic perspective. The study explores the unique features,
differences, and similarities of event categories in both languages. The research
identifies morphological, syntactic, and semantic distinctions within the language
structures and provides their linguistic interpretation. The findings contribute to a
deeper understanding of the linguistic systems of English and Uzbek, with
implications for teaching, translation, and further linguistic research.
Keywords:
event category, linguistic analysis, English language, Uzbek
language, morphology, syntax, semantics, verbs, comparative analysis.
Kirish
Voqea kategoriyasi tilshunoslikning muhim tarkibiy qismidir. Har bir til
voqea, harakat yoki hodisalarni ifodalash uchun o'ziga xos tuzilmalarga ega. Ingliz va
o'zbek tillari bir-biridan morfologik va sintaktik jihatdan tubdan farq qiluvchi tillar.
Ushbu maqola orqali voqea kategoriyasining ushbu ikki tilda qanday ifodalanishi,
ularning semantik va grammatik talqinlari tadqiq etiladi. Tadqiqot, avvalo, voqea
tushunchasining umumiy ta’rifini berishdan boshlanadi, so'ngra ingliz va o'zbek
tillarida ushbu kategoriya qanday aks etishi lingvistik tahlil qilinadi.
Adabiyotlar tahlili
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
221
Tilshunoslikda voqea kategoriyasi haqida ko'plab ilmiy ishlar amalga
oshirilgan. Ingliz tilida voqea kategoriyasini ifodalovchi fe’llar, predikativ birliklar
va vaqt shakllari semantik jihatdan tahlil qilingan
1
. O'zbek tilshunosligida esa voqea
tushunchasi asosan fe‘llarning ma’no shakllari va ularning vaqt, holat bilan bog'liqligi
orqali ko'rib chiqilgan
2
. Levin Ingliz tilida voqealarning semantik tasnifini
3
taklif
qilgan bo‘lsa, Xudoyberdiyev o'zbek tilida fe‘llar vositasida voqea va harakatlarning
grammatik tasnifiga
4
e'tibor qaratgan. Ushbu ishlarning natijalari ingliz va o'zbek
tillaridagi voqea kategoriyasini qiyosiy tahlil qilish uchun asos bo'lib xizmat qiladi.
Tahlil va natijalar
Ingliz tilida voqea kategoriyasi
Ingliz tilida voqea kategoriyasi asosan quyidagi tarkibiy qismlar orqali
ifodalanadi:
1.
Fe‘llar va ularning vaqt shakllari
: Masalan, "She is running" va She
ran" gaplarida voqea turli zamonlarda ifodalangan.
2.
Modal fe‘llar
: Harakatning ehtimollik, majburiyat yoki imkoniyat
darajasini belgilaydi (masalan, "She might run").
3.
Syntaktik tuzilmalar
: Ingliz tilidagi gaplar ko'pincha qat'iy sintaktik
tartibga ega bo'lib, bu voqealarning aniqligini ta'minlaydi.
O'zbek tilida voqea kategoriyasi: Fe‘llarning ma’no shakllari va
qo'shimchalari
: Harakatning davomiyligi yoki tamomlanganligi -di, -ayotgan, -ar
qo'shimchalari orqali ifodalanadi. Masalan, "U chopdi" va "U chopmoqda."
Gapning erkin sintaktik tuzilishi
: O'zbek tilida gap bo'laklari o'rnining
erkinligi voqeani turlicha urg'ulash imkonini beradi.
Morfologik jihatlar
: Voqea kategoriyasini aniqlashda otlashgan fe‘llar va
boshqa grammatik vositalar muhim rol o'ynaydi.
Ingliz va o'zbek tillaridagi farqlar va o'xshashliklar
1
Fillmore, C. J. (1971). "Types of lexical information." In Semantics.
2
G'ulomov, A. (1985). "O'zbek tili grammatikasi." Toshkent: Fan.
3
Levin, B. (1993). "English Verb Classes and Alternations." Chicago University Press.
4
Xudoyberdiyev, N. (2002). "O'zbek tilida fe‘llar semantikasi." Toshkent: Universitet nashriyoti.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
222
Morfologik o'ziga xoslik
: Ingliz tilida voqeani ifodalashda asosan analitik
vositalar ishlatilsa, o'zbek tilida bu sintetik vositalar yordamida amalga oshiriladi.
Sintaktik tuzilma
: Ingliz tilidagi qat'iy so'z tartibi va o'zbek tilidagi erkin so'z
tartibi voqeani ifodalashda muhim farq yaratadi.
Semantik jihat
: Har ikki tilda ham voqealar turli vaqt va holatlarda
ifodalanishi mumkin, ammo bu tilning ichki strukturasi orqali amalga oshiriladi.
Xulosa
Voqea kategoriyasi ingliz va o'zbek tillarida morfologik, sintaktik va semantik
jihatdan farqlanadi. Ingliz tili qat'iy sintaktik tuzilmalarga tayanar ekan, o'zbek tili
morfologik jihatdan boyligi bilan ajralib turadi. Ushbu farqlar har ikki tilning
lingvistik tizimini yanada chuqurroq o'rganishga imkon beradi. Tadqiqot natijalari
o'qitish, tarjima va lingvistik tadqiqotlar uchun amaliy ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Fillmore, C. J. (1971). "Types of lexical information." In Semantics.
2.
Levin, B. (1993). "English Verb Classes and Alternations." Chicago University
Press.
3.
G'ulomov, A. (1985). "O'zbek tili grammatikasi." Toshkent: Fan.
4.
Xudoyberdiyev, N. (2002). "O'zbek tilida fe‘llar semantikasi." Toshkent:
Universitet nashriyoti.
5.
Crystal, D. (2008). "A Dictionary of Linguistics and Phonetics." Blackwell
Publishing.
