MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
201
XVII ASRDAN 1870-YILLARGACHA GERMANIYA VA
GERMAN DAVLATLARI
Termiz davlat pedagogika instituti
Pedagogika va ijtimoiy fanlar fakulteti
Tarix ta'lim yo'nalishi
3- kurs 303- guruh talabasi
Matchonova Marhabo
Annotasiya: Ushbu maqola XVII asrdan 1870-yillargacha Germaniya va
german davlatlarining siyosiy tarixi, ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishini o‘rganadi.
Maqolada Germaniya hududining XVI-XVIII asrlarda bo‘linishi, Prussiya va
Avstriya kabi kuchli davlatlarning o‘rnini tahlil qilish orqali, Germaniyaning yagona
davlat sifatida shakllanishi jarayoni ko‘rib chiqiladi. Ayniqsa, 30 yillik urush,
Vestsfalya tinchligi, Avstriya-Prussiya va Fransiya-Prussiya urushlari kabi muhim
tarixiy voqealar orqali Germaniya davlatining birlashishiga olib kelgan siyosiy va
harbiy omillar yoritilgan. Maqola, shuningdek, Napoleon Bonapartning ta'sirini,
Vena kongressi va 1871-yilda Germaniya imperiyasining tashkil topishiga olib
kelgan voqealarni ham o‘z ichiga oladi. Bu tarixiy davrda Germaniyaning siyosiy va
ijtimoiy shakllanishi yirik yevropacha o‘zgarishlarning bir qismi sifatida tahlil
qilinadi.
Kalit soʻzlar: Germaniya, german davlatlari, XVII asr, XVIII asr, Prussiya,
Avstriya, 30 yillik urush, Vestsfalya tinchligi, Napoleon Bonapart, Vena kongressi,
Avstriya-Prussiya urushi, Fransiya-Prussiya urushi, Germaniya imperiyasi, siyosiy
tarix, ijtimoiy rivojlanish, Germaniya birlashishi.
Kirish
Fransiya-Prussiya urushi davom etayotgan bir paytda, ya`ni 1871 yilning 18-
yanvarida barcha German davlatlarining monarxlari Versalga to`planib, Prussiya
qiroli Vilgelm I ni Germaniya imperatori deb e`lon qildilar. Ilgari shimoliy german
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
202
ittifoqiga kirgan davlatlarga yana to`rtta Janubiy german davlatlari qo`shildi,
bularning eng yirigi Bavariya edi. Shunday qilib, reaksion Prussiya monarxiyasi
rahbarligida Germaniyaning birlashuvi tugallandi. Yagona va yaxlit Germaniya
imperiyasi barpo qilindi.
1871 yil aprelida Ta`sis Reyxstagi umum german Konstitusiyasini qabul qildi.
Germaniya imperiyasi ittifoqchilar davlati bo`lib qoldi. Imperiya tarkibiga o`zining
qirol yoki knyaz sulolasi bilan 22 monarxiya va 3 erkin shahar: Lyubek, Bremen va
Gamburg kirdi. Elzas va Lotaringiya imperiyaga hokim (shtatgalter) tomonidan idora
qilinadigan «maxsus imperiya viloyati» bo`lib kirdi, bu hokimni imperatorning o`zi
tayinlardi. Imperiyaga kirgan ayrim davlatlar o`z konstitusiyalari, vakillik
muassasalari(laydtaglari)ni saqlab qoldilar. Davlat bajargan vazifalarning faqat ba`zi
bir qismi - cherkov faoliyati, ma`rifiy ishlar, «to`g`ri» soliq solish, ma`muriyat ishlari
ularning o`z sho`lida qoldirildi. Bavariya armiyasini idora qilish uchun cheklangan
huquqqa ega bo`lib qoldi. Imperiya konstitusiyasida ittifoqchi davlatlarda xalq
vakolatini kengaytirish nazarda tutilmagan edi.
1871 yilgi Konstitusiyaga muvofiq, ittifoq miqyosida qonun chiqarish
huquqiga ega bo`lgan umum imperiya hokimiyati Imperator va Imperiya kansleri
qo`lida to`plangan edi. Imperiyaning oliy vakolatli muassasalari Ittifoq Kengashi
(Bundesrat) bilan Reyxstag edi. Imperiya Konstitusiyasi shunday tuzilgan ediki, unda
yangidan birlashgan Germaniyada Prussiya gegemonligi mustahkamlangan edi.
Imperator imperiyadagi barcha Qurolli kuchlarga Bosh qo`mondon bo`lib, o`zi
urush e`lon qilar, sulh tuzar, xalqaro munosabatlarda Imperiya nomidan ish ko`rardi.
Imperator o`z ixtiyori bilan Reyxstag va Ittifoq Kengashi sessiyalarini chaqirish,
ochish, tarqatib yuborish yoki muddatni cho`zish huquqiga ega edi.
Germaniyaning birinchi Imperiya kansleri Otto Bismark edi. U davlat
boshqaruvida katta tajribaga ega bo`lmagan Vilgelm I ni o`ziga tamomila
bo`ysundirib olib, deyarli 20 yil davomida (1871-1890) mamlakatda cheksiz
hokimlik qildi.
Germaniya Konstitusiyasida ko`rsatilganidek, umummiy saylov huquqi faqat
nomigagina umumiy edi. Harbiy xizmatchilardan tashqari, 25 yoshga to`lgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
203
erkaklargina saylov huquqidan foydalanar edilar. Xotin-qizlar saylov huquqidan
mahrum edilar. Qonun chiqarish tashabbusi Reyxstag qo`lida edi. Lekin ittifoq
kengashi va Imperator Reyxstag qarorlarini tasdiqdamaslikka huquqli
bo`lganlaridan,Reyxstag tashabbusi e`tiborsiz qolardi.
Germaniyadagi katolik ruhoniylar ayniqsa uning qo`l ostidagi Polsha, Elzas va
Lotaringiyada
Bismarkning
prusslashtirish
siyosatiga
qarshi
harakatlar
kuchayganligi uchun Bismark 1872 yil mayda ruhoniylar faoliyatini cheklaydigan
qonun chiqarib oldi. Katoliklar cherkovi va ularning organi “Doychland” gazetasi
unga qarshi kompaniya boshladi. “May qonunlari” ularni sindirish uchun qabul qildi.
Bu konunga muvofiq ruhoniylarning maktablar ustidan nazorati bekor
qilindi.Ularning tashviqot, da`vati ta`qiqlandi. Ularni tayyorlash davlat tomonidan
amalga oshiriladigan bo`ldi. Cherkov nikoh,tug`ilish va o`lim holatlarini qayd etishi
bekor qilindi va davlatga o`tkazish uchun Bismarkning katolik cherkoviga qarshi
kurashish tarixda “Kulturkemor” “madaniyat uchun kurash” deb nom olgan. Izeutlar
va itoasiz ruhoniylarga qarshi kurash ana shu nom bilan atalgan.
Germaniyaning Yevropadagi siyosati. Mustamlakachilik ekspansiyasi
Germaniya xalqaro maydondagi ta`sirini kuchaytirish Bismark o`z oldiga
maqsad qilib qo`ydi. 1873-yilda Germaniya, Rossiya va Avstriya-Vengriya bilan
ittifoq to`g`risida shartnoma - «Uch imperator shartnomasi»ni tuzdi. Bismark 1875
yilda Fransiyani 1871 yildagiga nisbatan ham ko`proq qaramlikka olish va uni
Germaniya vassali holiga tushirish uchun unga qarshi urush boshlashga tayyor turgan
edi. Bismark yangidan vujudga kelgan fransuz armiyasini tortib olingan Elzas va
Lotaringiya uchun qasos oluvchi armiya deb bilib, Fransiya hali batamom
mustahkamlanib olmasdan, u bilan urush boshlashga shoshilmoqda edi. Rossiya bilan
Angliya Germaniyaning kuchayib ketishini istamas edilar, shu sababli Bismarkka
Fransiyani yangidan tor-mor keltirishga yo`l qo`ymasliklarini bildirib qo`ydilar.
Germaniya chekindi.
Germaniya ikki frontda urush qilishdan qo`rqardi. U «kaolisiyalar
dahshati» tinchimni buzayapti, deb , ayniqsa, Rossiya bilan urushishdan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
204
cho`chirdi. 1879 yilda Germaniya Avstriya-Vengriya bilan ittifoq tuzdi. Bismark
Rossiyaning Fransiya bilan yaqinlashuviga xalaqit berish niyatida 1881-yili «Uch
imperator ittifoqi»ni tiklashga muvaffaq bo`ldi. 1882-yilda Avstriya-Vengriya -
Germaniya ittifoqiga qo`shimcha qilinib, Germaniya va Avstriya-Vengriyaning
Italiya bilan ittifoqi tuzildi. Italiyaning ittifoqqa kirishiga sabab, Fransiya bilan
munosabatlarining keskinlashuvi edi. Chunki, Fransiya Italiya da`vo qilib yurgan
Tunisni 1881-yilda bosib olgan edi. Avstriya-Vengriya imperiyasi esa bu vaqtda
Bolqon yarim orolida Rossiya bilan raqobatlashmoqchi edi. Shunday qilib, uchta
teng maslakdosh kuchlar birlashib, 1882 yili harbiy ittifoq, «Uchlar ittifoqi»ni
tuzishga erishdilar.
Endilikda Germaniya Fransiya va Rossiyaga qarshi qaratilgan koalisiyaga bosh
bo`lib oldi. Bismark o`z siyosiy rejalarini amalga oshirish yo`lida Rossiyani asosiy
g`ov deb bilar, qanday bo`lmasin Rossiyaga zarar yetkazishni mo`ljallar edi. Shu
maqsadda Angliya bilan Turkiyani Rossiyaga qarshi gij-gijlay boshladi.
Bismark bir vaqtda ikki frontda, ya`ni ham Fransiyaga ham Rossiyaga qarshi
kurashish oson emasligini anglardi. Karl XII va Napoleon I kabi mashhur sarkardalar
ham Rossiyada mag`lubiyatga uchratganini yaxshi bilardi. U shuningdek, chorizm
Rossiyaning taraqqiyotiga g`ov bo`layotganini ham tushunardi. Shuning uchun qulay
payt kelganda Rossiyadagi reaksion unsurlarni qo`llab-quvvatlashiga harakat qilardi.
Uning ishini davom ettirgan Kaprivi Germaniyaning tashqi siyosatiga juda muhim
o`zgarishlar kiritdi. Kaprivi sanoat egalarini siquvi ostida Avstriya-Vengriya bilan
savdo shartnomasini tuzdi. 1894 yili Rossiya va boshqa mamlakatlar bilan ham
shunday shartnomalar tuzildi. Mamlakatga qishloq xo`jalik mahsulotlari keltirishdan
olinadigan bojlar birmuncha kamaytirildi. Kaprivi siyosati va ayniqsa, Rossiya bilan
savdo shartnomasining tuzilishi yunkerlarni g`azablantirib yubordi. Ular nima bo`lsa
ham «Liberal» kanslerni olib tashlashni o`z oldilariga vazifa qilib qo`ydilar. 1893
yilda katta yer egalari tomonidan tuzilgan «Qishloq xo`jayinlari ittifoqi» se`yzdida
yunkerlar Kaprivining «yangi» yo`liga qarshi norozilik bildirdilar. 1894-yilda Kaprivi
iste`fo berdi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
205
1891 yidda shovinistik tashkilot - German ittifoqi tuzildi. «Qirol Prussiya
ustida, Germaniya ustida, Germaniya dunyo ustida» -degan shior ilgari
surildi.Germaniya Yevropa urushiga tayyorlanishi bilan birga yirik German
kapitalining talabiga ko`ra mustamlakalar bosib olishga kirishdi. 1882-yil Bremen
savdogarlari Afrikaning janubi-g`arbiy sohilidagi Angra-Peken buxtasiga keldilar.
Ular 200 ta eski miltiq va 2000 marka badaliga yerli qabila boshlig`idan anchagina
hududni sotib oldilar. Germaniya bu yerni 1884_yil aprelida o`z protektorati deb e`lon
qildi. Afrikaga amaldorlar va soldatlar yuborildi. Ularning Yangi yerlarni bosib
olishga urinishi mahalliy xalqning qattiq qarshiligiga uchradi. Mustamlakachilar
qurol ishlatdilar. Nemis qo`shinlari afrikaliklar manziliga to`satdan hujum qilib,
aholini vahshiylarcha qirdilar. 1905-yilda mehnat sharoitini yaxshilashni talab
qilgan eng yirik ish tashlash o`tkazildi. Rur konchilari ishtirokida 1906-yilda
Gamburgda mehnatkashlarning huquqlari cheklanishiga qarshi mamlakatda birinchi
marta ommaviy-siyosiy ish tashlash bo`lib o`tdi. Saksoniya va Prussiyada
namoyishchilarning polisiya bilan to`qnashuvlari yuz berdi. Ko`mir qazuvchilarning
ommaviy ish tashlashi kengaydi. Qurolli kuchlarning ko`paytirilishiga va urush
xavfiga qarshi butun mamlakat bo`ylab miting va stachkalarning qudratli to`lqini
bo`lib o`tdi.
XX asrning dastlabki yillarida Germaniyada boshlangan ommaviy ishchilar
harakati 1905-yilgi rus inqilobi ta`siri ostida yanada kuchayib, 1914 yilgi jahon
urushiga qadar tugatildi. Nemis mehnatkashlari monarxiya asoratiga qarshi
demokratiyani kengaytirish,Prussiyada umumiy saylov huquqini joriy qilish uchun
tobora keskinroq kurash olib bordilar. 1910 yil martida Berlinda ana shu talablarni
qo`ygan katta namoyish bo`lib o`tdi. Otliq polisiya namoyishchilarni qilich bilan
chopa boshladi. Ishchilar bu kunni Prussiyaning «qonli yakshanba»si deb atadilar.
Shu yili Germaniyaning Moabit rayonidagi «Kuper» ko`mir firmasi ishchilar
soatbay to`lanadigan ish haqini oshirishni talab qilib ish tashladilar, ularni qo`shni
fabrika va zavodlarning ishchilari qo`llab-quvvatladi. 1912 yil Rur viloyatidagi kon
ishchilarining 250000 kishilik stachkasi bo`lib o`tdi. Ishchilar 8 soatlik ish kunini
joriy etishni, ish haqini oshirishni, xo`jayinlarining mehnat birjalarini tugatishni talab
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
206
qildilar. Hukumat Rurni polisiya va jandarmlar bilan to`ldirib, to`qnashuvlarda
ko`plab ishchilar o`ldirildi va yarador bo`ldi.
Elzas va Lotaringiyada zo`rlik bilan «germanlashtirish» aholining keskin
noroziligiga sabab bo`ldi. 1913 yil noyabrda o`tkazib kelingan milliy kamsitish
siyosati va pruss harbiylarining qo`polligi Elzasning Ka Sabern shahri aholisining
g`azabiga sabab bo`ldi. Shahar qamal qilinib, elzasliklarni qamali keng avj oldi. u
harakatlar umumgerman siyosiy inqiroziga o`sib o`tish darajasiga o`tgan edi.
Xulosa
XVII asrdan 1870-yillargacha bo'lgan davr Germaniya va german davlatlari
tarixida siyosiy, ijtimoiy va harbiy o'zgarishlarning muhim bo'limini tashkil etdi.
Germaniya birlashishi va markazlashgan davlat sifatida tashkil topishi uchun ko'plab
urushlar va siyosiy qarorlar qabul qilindi. Ushbu jarayon Avstriya va Prussiya kabi
davlatlar o'rtasidagi raqobat, Napoleonning Yevropa siyosatiga ta'siri va keyingi
urushlar natijasida amalga oshdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
KARIMOV I. A. TARIXIY XOTIRASIZ KELAJAK YO`Q. T., “SHARQ”.
1998.
2. KARIMOV I.A. YUKSAK MANAVIYAT YENGILMAS KUCH. T.,
“MA`NAVIYAT” 2008.
3. KARIMOV I.A. JAHON MOLIYAVIY – IQTISODIY INQIROZI ,
O`ZBEKISTON SHAROITIDA UNI BARTARAF ETISH YO`LLARI VA
CHORALARI. T., “O`ZBEKISTON” 2009.
4.. ЕРУСАЛИМСКИЙ А.С. ВНЕШНЯЯ ПОЛИТИКА И
ДИПЛОМАТИЯ ГЕРМАНСКОГО ИМПЕРИАЛИЗМА В КОНЦЕ XIX В.
М.,1951.
5. КУЧИНСКИЙ Ю. ОЧЕРКИ ИСТОРИИ ГЕРМАНИИ. М., 1952.
6. БИСМАРК О. МЫСЛИ И ВОСПОМИНАНИЕ. М.,1991.
7. ГАЛКИН И.С. ИСТОРИЯ ГЕРМАНСКОЙ ИМПЕРИИ М. 1986.
