MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
138
СУҒОРИЛАДИГАН МАЙДОНЛАРДА АРПА НАВ ВА
НАМУНАЛРНИНГ ҲОСИЛДОРЛИК ВА ДОН СИФАТ
КЎРСАТКИЧЛАР ТАҲЛИЛИ
Жанубий деҳқончилик илмий тадқиқот иститути
Қуйлиев Нурислом Давронович
қишлоқ хўжалиги
фанлари бўйича фалсафа доктори
Исмоилов Аббос Акмал ўғли
илмий ходим
Азизов Бекзод Ғайрат ўғли
илмий ходим
Аннотация:
Мақолада ҳосилдорлик ва дон сифат кўрсаткичлари
бўйича арпанинг назорат кўчатзорида ўрганилган 20 та нав ва тизмалар
орасида 9 та тизмада ҳосилдорлик ва дон сифат кўрсаткичлари андоза
навлардан юқори бўлган эканлиги тадқиқот натижаларида аниқланди ва
селекциянинг кейинги босқичларига ўтказилди.
Калит сўзлар:
Арпа нав ва тизмалар, ҳосилдорлик, дон сифат
кўрсаткичлари, назорат кўчатзори.
Abstract:
In the article, among the 20 varieties and ridges studied in the
control nursery of barley in terms of productivity and grain quality indicators, it was
found in the results of the research that the productivity and grain quality indicators
were higher than the model varieties in 9 ridges and were transferred to the next
stages of selection.
Keywords
: Barley varieties and ridges, productivity, grain quality indicators,
control nursery.
Аннотация
В статье среди 20 изученных в контрольном питомнике
ячменя сортов и гряд по урожайности и качественным показателям зерна
установлено, что продуктивность и показатели качества зерна были выше
модельных сортов у 9. гребней и были переданы на следующие этапы отбора.
Ключевые слова:
Сорта и гряды ячменя, продуктивность, показатели
качества зерна, контрольный питомник.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
139
Кузги арпанинг ҳосилдорлик кўрсаткичини белгилайдиган учта асосий
белги бор доннинг катталиги, бошоқдаги донлар сони ва маҳсулдор пояларни
зич жойлашуви, ҳозирги кунда селекционер олимлари энг катта эътиборни
бошоқдаги донлар сони билан махсулдор пояларга эътибор қаратмоқда,
селекцион навларни яхшилаш учун аввалло пояни зич жойлашига қаратиш
лозим. Чунки, у бевосита атроф муҳит омиларига боғлиқ ҳолатда ўзгаради
Тадқиқотларимизда
арпанинг
назорат
кўчатзордаги
нав
ва
тизмаларимизнинг ҳосилдорлик ва дон сифат кўрсаткичлари бўйича танлаш
ишлари олиб борганимизда андоза навнинг дон ҳосилдорлиги ўртача
қайтариқлар бўйича 52 сентинир балган бўлса андоза навга нисбата дон
ҳосилдорлиги юқори бўлган тизмалар сони 6 та ташкил қилди. Нав ва
тизмаларимизнинг 1000 дона дон вазни бўйича тахлил натижаларига кўра
андоза Султон навимизнинг 1000 дона дон вазни 43 г/р бўлган бўлса андоза
навимизга нисбатан юқори бўлган тизмалар қуйдагилардан иборат
KR19_IBYT-W-10, KR20_IBON-W-37 тизмаларни 1000 дона дон вазни 46,6 г/р,
KR19_IBON-W-5 тизмасининг 46,8 г/р ва Достойний навимизни 1000 дона дон
вазни 47,6 г/р бўлганлиги тахлиллар натижасига кўра аниқланди. Юқорида
келтириб ўтилган тизмаларимизни дон натураси ҳам андоза навларга нисбатан
юқори бўлди (1-жадвалда кўрсатилган).
1-жадвал.
Суғориладиган ерларда назорат кўчатзорида арпа нав ва
намуналри ҳосилдорлик ва дон сифат кўрсаткичлари (Қарши-2024 й).
№
Нав
ва
намуналар номи
Ҳосилдорлик,
ц/га
1000
та
дон
вазни, гр
Дон
натураси,
гр/л
Оқсил
миқдори,
%
1
Султон (ст)
52,0
43,0
691,55
12,5
2
KR19_6thGSBYT-
5
46,8
36,2
674,20
13,6
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
140
3
KR19_IBYT-W-
10
60,0
46,6
720,19
14,5
4
KR20_IBON-W-
16
40,0
36,9
668,36
13,3
5
Осиё (ст)
46,1
38,0
638,49
12,2
6
KR19_6thGSBYT-
7
46,0
38,7
659,40
12,3
7
KR19_IBON-W-4 46,6
35,2
651,07
12,7
8
KR20_IBON-W-
20
38,3
37,8
659,03
11,6
9
Skarb Palmera
43,4
37,5
667,40
11,4
10
KR19_6thGSBYT-
11
35,2
33,3
651,23
13,0
11 KR19_IBON-W-5 61,4
46,8
711,95
17,4
12
KR20_IBON-W-
37
58,5
46,6
705,19
15,6
13 Достойнь
58,7
47,6
706,36
14,8
14 KR19_IBYT-W-1
36,1
34,5
631,11
13,8
15 KR19_IBON-W-7 50,7
38,4
680,22
11,9
16
KR20_IBON-W-
41
50,8
38,1
674,99
12,0
17 Вакула
57,3
45,9
712,04
15,5
18 KR19_IBYT-W-2
60,9
46,4
710,16
14,0
19
KR19_IBON-W-
34
41,1
37,2
674,03
12,0
20
KR20_IBON-W-
52
43,0
37,8
672,84
11,7
Ўртача кўрсаткич
50,6
40,6
687,38
12,9
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
141
Энг
юқори
кўрсаткич
60,9
46,4
712,04
15,5
Энг паст кўрсаткич
41,1
37,2
672,84
11,7
NSR
05
1,64
1,20
0,89
NSR
05 %
3,37
2,98
2,94
S
1,00
0,72
0,54
Sv %
2
1,8
1,5
Ғ.Қурбонов такидлашича, ғаллачиликда олиб борилган тажрибалардан
маълумки, қурғоқчилик табиатда уч хил кўринишда бўлади: 1) Тупроқ
қурғоқчилиги 2) Ҳаво қурғоқчилиги 3) Қўшма (ҳаво - тупроқ) қурғоқчилик.
Қурғоқчиликнинг ўсимликларга таъсир этиш даврларига қараб баҳорги, ёзги ва
узоқ муддатли (бутун ўсув даврида) бўлиши мумкин. Қурғоқчилик шароитида
арпа ўсимлигининг сув режими аста – секин бузилиб боради. Натижада,
ўсимлик ҳужайрасида моддалар алмашинуви бузилади, оқибатда бошоқлар
сони, бошоқдаги дон сони ва 1000 дона дон вазни камайди.
Ўрганилаётган арпанинг нав ва тизмаларининг донидаги оқсил
миқдорини ўрганилганда андоза навларнинг донидаги оқсил қайтариқлар
бўйича ўртача 12,2-12,5% гача бўлганлиги лаборатория тахлиллар натижасида
аниқланди. Андоза навлардан донидаги оқсил миқдори юқори бўлган тизмалар
сони 9 та ни ташик қилди. Арпанинг назорат кўчатзорида ўрганилган 20 та нав
ва тизмалар орасида 9 та барча кўрсаткичлар бўйича андоза навлардан юқори
эканлиги тадқиқот натижаларида аниқланди ва селекциянинг кейинги
босқичларига ўтказилди.
Ҳулоса Тадқиқот натижаларига кўра ҳосилдорлик ва дон сифат
кўрсаткичлари бўйича 20 та нав ва тизмалар орасидан андоза навлардан
донидаги оқсил миқдори юқори бўлган тизмалар сони 9 та ни ташик қилди.
Булар KR19_IBON-W-5, KR19_IBYT-W-10, KR19_IBYT-W-2, KR20_IBON-W-
37 каби тизмалар ҳосилдорлиги 57-60,9 ц/га ва 1000 дона до вазни 44-46 г, дон
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
142
натураси 698-712 г, оқсил миқдори 14-15,5 % гача ташкил этиб андоза навидан
юқорилиги билан танлаб олинди.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
1.
Умирзақов.У., Садмусаев.З., Луков.М. Арпа селекцияси учун
қурғоқчиликка ва замбуруғли касалликларга чидамли бошланғич манбалари.
/Аграр соҳадаги муаммолар ва уларнинг ечимида илм-фаннинг роли.
Самарқанд-2015 Б-18-19.
2.
Хапилина, О.Н. Молекулярно-генетическая идентификация сортов
мягкой пшеницы с использованием ретротранспозонов / О.Н. Хапилина, О.Б.
Райзер // Eurasian Jornal of Applied Biotechnology. DOI: 10.11134/btp. 4 p. 29-35.
3.
Ходжакулов Т.Х, Сафаров Т. Ячмени селекции СамСХИ. Сельское
хозяйство Узбекистана. 1987.№12. С 22-23.
4.
Ходжакулов.Т., Тураев.М. Арпанинг кузги навларини суғориладиган
майдонларда етиштириш ва агротехнологиясини ишлабчиқиш. // Агро илм 2014
й 4 сони Б 12-13.