MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
71
XIX ASR NEMIS TARIXSHUNOSLIGIDA OʻRTA OSIYONING ILK
OʻRTA ASRLAR TARIXI MASALASI
Ergasheva Diloromxon,
Fargʻona davlat universiteti
Tarix mutaxassisligi 2-bosqich magistranti
dilorommirzayeva2gmail.com
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada Oʻrta Osiyoning ilk oʻrta asrlardagi
kuchli davlatlaridan biri Eftaliylar davlati tarixini XIX asr nemis tarixshunosligida
qay darajada oʻrganilganligi qiyosiy tahlillar orqali ochib berilgan. Bunda XIX asr
oxirida izlanishlar olib borgan nemis olimlari T.Noldeke, V.Tomashek va
M.Shtaynlarning tadqiqotlaridagi eftaliylarga bagʻishlangan qismlar ajratib olinib,
ulardagi ma’lumotlar tahlil qilindi.
Kalit soʻzlar:
Eftaliylar,
sosoniylar, T.Noldeke, V.Tomashek, M.Shtayn, Oʻrta
Osiyo, Bahrom V, Peroʻz I.
ПРОБЛЕМА РАННЕСРЕДНЕСРЕДНЕВЕКОВОЙ ИСТОРИИ
ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ В НЕМЕЦКОЙ ИСТОРИОГРАФИИ XIX ВЕКА
АННОТАЦИЯ:
В статье раскрывается, насколько история
эфталитов, одного из могущественных государств Средней Азии в раннем
средневековье, изучалась в немецкой историографии XIX века путем
сравнительного анализа. Выделены части исследований немецких учёных Т.
Нольдеке, В. Томашека и М. Штейна, проводивших исследования в конце XIX в.,
и проанализирована содержащаяся в них информация.
Ключевые слова:
эфталиты, сасаниды, Т. Нольдеке, В. Томашек, М.
Штейн, Средняя Азия, Бахром В, Пероз И.
THE PROBLEM OF EARLY MEDIEVAL HISTORY OF CENTRAL
ASIA IN GERMAN HISTORIOGRAPHY OF THE 19TH CENTURY
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
72
ABSTRACT:
This article reveals the extent to which the history of the
Ephthalites, one of the powerful states of Central Asia in the early Middle Ages, was
studied in the German historiography of the 19th century through comparative
analysis. At the end of the 19th century, German scientists T. Noldeke, V. Tomashek
and M. Shtein, who conducted research, took out the parts dedicated to the
Hephthalites, and analyzed the information in them.
Key words:
Ephthalites, Sasanians, T. Noldeke, V. Tomashek, M. Stein,
Central Asia, Bahrom V, Peroz I.
Dolzarbligi.
Oʻrta Osiyoning ilk oʻrta asrlardagi tarixi toʻla oʻrganilmagan
davr boʻlgani uchun oldimizga qoʻyilgan ushbu masala oʻz dolzarbligini saqlab
kelmoqda. Bundan tashqari oʻrganilayotgan davr tarixshunosligi bu borada katta
ahamiyat kasb etadi. Demak, masalaning tarixshunosligiga toʻxtalar ekamiz, xorij,
ayniqsa, nemis tarixshunosligidagi adabiyotlar e’tiborimizni tortadi. Nemis
tarixshunosligida eftaliylar tarixi, asosan, forslar tarixidan kelib chiqib oʻrganilgan.
Bu davrga oid adabiyotlarning koʻpini aynan forslar tarixiga bagʻishlangan asarlar
tashkil qiladi. Masalaning asosiy qismiga keladigan boʻlsak, nemis tarixshunosligida
Oʻrta Osiyoning ilk oʻrta asrlardagi tarixi aks etgan asarlar koʻp boʻlgani uchun ham
ularni davrlashtirgan holda va ularda aks etgan masalalar yuzasidan toifalashtirgan
holda koʻrib chiqqan maqsadga muvofiqdir, bunda ham asarlarning asosiy qismini
oʻrganib chiqish, ham ularni oʻzaro ichki tahlildan oʻtkazish imkoniyati paydo
boʻladi.
Metodlar va oʻrganilganlik darajasi.
XIX asr nemis tarixshunosligining
taniqli olimlaridan biri bu Teodor Noldeke hisoblanadi. U tarixchi, sharqshunos va
arabshunos olim sifatida izlanishlar olib borgan. Uning 1879-yilda chop etilgan
“Sosoniylar davrida forslar va arablar tarixi” nomli asarida sosoniylar tarixi chuqur
tadqiq etilgan va asarning 90-167-betlarida eftaliylar tarixi haqida soʻz boradi.
Eftaliylarning sosoniylar bilan boʻlgan munosabatini har tomonlama oʻrganishda
ushbu asar qoʻl keladi.
Bundan tashqari V.Tomashek ham XIX asr oxirida oʻz tadqiqotlarini olib
borgan va Oʻrta Osiyoning antik davr va ilk oʻrta asrlardagi tarixini oʻrgangan. Uning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
73
bir qancha asarlari “Keiserlichen Akademie” ya’ni Germaniya imperatorining
akademiyasi nashrida chop etiladi. Ilk oʻrta asrlar tarixiga bagʻishlangan asari
“Markaziy Osiyo tadqiqotlari: Soʻgʻdiyona” boʻlib, unda Soʻgʻdning ilk oʻrta
asrlardagi tarixi yoritilgan.
Yana bir nemis olimi M.Shtaynning 1897-yilda nashr etilgan “Hindiston
shimoli-gʻarbiy chegarasi tarixida oq xunnlar va qarindosh qabilalar” nomli asarida
oq xunnlar ya’ni eftaliylarning Hindistonning shimoli-gʻarbiy chegarasini egallashi
va u yerdagi hukmronlik davri haqida soʻz boradi.
Yuqoridagi asarlar eftaliylar tarixiga oid muhim aabiyotlar sifatida hali toʻliq
yoritilmagan boʻlib, ularni kompleks tarzda qiyosiy tahlillar bilan oʻrganish ushbu
tadqiqotning qimmatliligini oshiradi.
Tadqiqot natijalari:
Noldeke va Tomasheklarning xulosalari orqali quyidagi fikrlarga aniqlik
kiritdik. Eftaliylar V asrning 2-yarmida Eronning shimoli-sharqiy chegarasi hududida
bosqinlarning yangi toʻlqini sifatida paydo boʻlgan. Fors shohi Bahrom V (421-438)
eftaliylar bilan allaqachon jang qilgan va gʻalaba qozongan deb taxmin qilinadi va
shu sababdan ham eftaliylarning birinchi marta nomi tilga olinishi 425-yildan
boshlanishi mumkin. Yuqorida oʻrganilgan Noldekening asarlarida eftaliylar
hukmdorlarining aynan Bahrom V bilan boʻlgan munosabatlari ham bayon etilgan.
Asar asosan arab manbalariga asoslanib yozilgani uchun ham unda eftaliylar nomi
haitallar soʻzi orqali ifodalanadi. Asarda Bahrom V va eftaliylar hukmdori oʻrtasidagi
jang haqida soʻz boradi
[4: 119]
. Biroq Bahrom V tomonidan magʻlub qilingan
bosqinchilarni kimlar boʻlganini aniq ayta olish juda muammoli, chunki bu davrga
tegishli manbalarda bu borada aniq bayonotlar berilmagan va voqealar
xronologiyasini qayta tiklash qiyin masala boʻlib qolmoqda
[10: 104], [9: 25]
. Bu
fikrlar nemis tarixshunoslaridan boʻlmish Walter Pohl va Timo Stiklerlarning
asarlarida ham bir xil holatda keltirilgan. Boshqa tarixshunoslar Daniel Potts va
Nikolaus Shindellarning fikriga koʻra esa, Bahrom V hali ham xioniylar yoki
kidariylarga qarshi kurashib kelgan
[3: 365].
Bundan ko‘rinib turibdiki, XIX asrda
yaratilgan adabiyotlar keyinchalik tahlil qilinib, yangi yondashuvlar bilan tadqiqotlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
74
olib borilgan. Shu sababli ham adabiyotlardagi ma'lumotlarni o‘zaro qiyoslab
o‘rganish joizdir. Yana boshqa adabiyotlarda quyidagi fikrlar ilgari suriladi:
Ehtimol eftaliylar keyinroq, V asrning 70-yillaridan keyin kirib kelgan,
chunki Peroʻz I 460-yillarda kidariylarga qarshi janglar qilgan, eftaliylar bilan esa
470-yillarda kurashgan
[1: 138]
. Frans Althaym ushbu ma’lumotlarni vizantiya va
arman manbalariga asoslanib berganini oʻz asarida keltirib oʻtadi.
Ammo eftaliylar va kidariylarni bir guruhga kiritilgan tadqiqotlarni ham
koʻrishimiz mumkin. Numizmat olim Robert Gobl ularni “Eron xunnlari” nomi bilan
mashhur boʻlgan guruhga kiritadi
[2: 138]
. Biroq Goblning bu sof numizmatik tasnifi,
albatta, oʻzgartirilishi mumkin, chunki u yozma manbalarni chetlab oʻtgan, va hatto
xioniylar nomi uning ishida uchramaydi
[9: 29]
, ‒ deydi Timo Stickler oʻz asarida.
Eftaliylarning Sosoniylar saltanatiga qayta-qayta yurish qilib, yuqorida tilga olingan
sosoniylar shohi Peroʻz I ni 484-yilda ular tomonidan oʻldirilishi yozma manbalarda
oʻz aksini topgan
[4: 125]
. Noldeke ham oʻz asarida eftaliylar va Peroʻz oʻrtasidagi
muammoli vaziyatni oʻrganadi.
Fors manbalarida 442-yildan boshlab Yazdigird II (435 – 457) bilan jang
qilgan “fetal qabilalari” sifatida tilga olinadi, deydi arman tarixchisi Yelisey
Vardaped. 453-yilda Yazdigird II eftaliylar yoki ularga aloqador guruhlar bilan aloqa
oʻrnatish uchun oʻz saroyini sharqqa koʻchiradi. 458-yilda eftaliylar podshosi
Sosoniylar imperatori Peroʻz I ga ukasidan Fors taxtini tortib olishga yordam beradi.
Buning evaziga esa Peroʻz eftaliylarga kidariylarni yoʻq qilishda yordam bergan
boʻlishlari mumkin
[4: 121]
. 467-yilda ular kidariylarni magʻlub etishadi va
Gandharada panoh topishga majbur boʻlishadi
[6: 74]
. Ushbu ma’lumotni M.Shtayn
o‘zining asarida keltirib o‘tadi.
Eftaliylar davlatining tashkil topishi Sharqdagi sosoniylarning tashqi siyosiy
ta’limotiga sezilarli ta’sir koʻrsatdi. 428-yilda eftaliylar oʻzlarining harbiy va siyosiy
taʼsirini mintaqada kengaytirish maqsadida Sosoniylar Eroniga hujum qildilar, ammo
magʻlubiyatga uchradilar va tinchlik shartnomasini tuzishga majbur boʻldilar, unga
koʻra urushayotgan tomonlar oʻrtasidagi chegaralar belgilandi. Eftaliylarning
sosoniylar bilan bu urushi IX – XI asrlarga oid bir qator arab va fors tilidagi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
75
manbalardan dalolat beradi. Bu maʼlumotlar (kichik tafovutlar bilan) quyidagilarni
aniqlashtirish imkonini beradi: birinchidan, shoh Varahran V (421 – 439)
boshchiligidagi sosoniy qoʻshinlarining Marvga, soʻngra goʻyoki Buxoroga
harakatlanish yoʻli; ikkinchidan, Bahrom V ning sharqiy mudofaa yurishining
geografik hududi, u koʻp jihatdan Kayxusravning Afrosiyob bilan urushidagi
yurishlar maydoniga oʻxshash; uchinchidan, Oʻrta Osiyo Mesopotamiya yarim
mustaqil mulklarining Sosoniylar Eroniga bogʻliqlik darajasi; toʻrtinchidan,
Afgʻoniston va Oʻrta Osiyoning salmoqli qismini (Balx, Garjiston, Xuttalon,
Chagʻoniyon va Buxoro) qamrab olgan eftaliylarning siyosiy hokimiyati tarqalgan
hududlar
[1:252]
. Bobda Eronning shimoli-sharqiy chegarasida eftaliylarga qarshi
kurash sosoniy podshohlari – Yazdigard II (439 – 457) va Peroʻz (459 – 484)larning
asosiy vazifasi boʻlganligi qayd etilgan. Arman-suriya manbalariga koʻra, Yazdigard
II shimoli-sharqiy yoʻnalishda uchta yurish (442 – 449, 450 – 451, 453 – 454) amalga
oshirib, sosoniylar chegaralarini eftaliylar hujumidan himoya qilishga uringan.
Yazdigard II ning birinchi yurishi Janubiy Kaspiy dengizi (Jurjon shahri ulushi bilan),
ikkinchisi Xuroson, uchinchisi Shimoliy Baqtriya-Toxariston hududlarini qamrab
oldi. Xurosonga qarshi yurish yanada muvaffaqiyatli hisoblanadi, chunki bundan
keyin Yazdigard II Kushonshahrda sosoniylarning siyosiy hokimiyatini tikladi va
sosoniylar taxti vorislari orasidan hokimlarni tayinlash amaliyotini tikladi. Ushbu
operatsiyalar ishtirokchisi Yegishe Yazdigard II ning (450 – 451) ikkinchi yurishi
bilan bogʻliq voqealarni bayon qilib, “Eftaliylar mamlakati” (“La terre des
Ephthalite”) haqida gapiradi va bu birinchi xabardir. Birinchi yurishlardagi
muvaffaqiyatlar Yazdigard II ga Sharqqa yanada oldinga siljish imkonini berdi,
ammo bu safar sosoniylar qoʻshini Shimoliy Baqtriya-Toxaristonda eftaliylar bilan
toʻqnash keldi va magʻlubiyatga uchradi. Ayni vaqtda eftaliylar Sosoniylar Eroniga
bostirib kiradilar va Yegishning yozishicha: “... oʻsha paytda Kushonlar oʻlkasidan
dushman otryadi ajralib chiqqani haqida ogʻir xabar keladi, bu otryad chiqib ketib,
koʻplab podsholik hududlarini vayron qiladi”
[11: 148]
. Bu voqea aks-sadolari
Noldekening asarida ham oʻz aksini topgan boʻlib, eftaliylar shohi Faganish (458-yil)
sosoniy shahzodasi Peroʻzga (Yazdigard II davrida) Oʻrta Osiyoning Termiz va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
76
Visegerd shaharlarini eftaliylar qoʻliga oʻtkazish toʻgʻrisidagi oʻzaro kelishuvni
eslatadi
[4: 128]
. Bundan kelib chiqadiki Noldeke nafaqat Tabariyning asarini, balki
arman manbalarini ham tadqiq qilgan.
Bu boradagi fikrlar shu qadar chalkashligidan va manbalarning toʻliq
oʻrganilmaganligi, ulardagi ma’lumotlarning esa yetarli emasligi ilk oʻrta asrlar
tarixini aniq faktlar orqali ochib berishni qiyinlashtiradi.
XVII asr oxirida boshlangan eftaliylar tarixi masalasidagi muammolarni
oʻrganish dastlab xitoy, arab va fors manbalarida asosiy ma’lumotlar saqlanib qolgan
tor doiradagi masalalarni oʻrganish bilan cheklandi. Yevropa va Rossiyada eftaliylar
tarixini oʻrganishning boshlanishi xitoy, arab va fors tilidagi oʻrta asr manbalarini
tarjima qilish va nashr etish bilan bogʻliq. Yevropa tadqiqotchilari Gʻarbiy
sharqshunoslik shakllanishidan ancha oldin tanish boʻlgan eftaliylar haqidagi arman,
yunon, Vizantiya va Suriya rivoyat manbalaridan olingan ma’lumotlar bu masalani
shakllantirish va ilmiy yoritish uchun yetarli emas edi. XX asr sovet va chet el
arxeologlari tomonidan olib borilgan qazishma va kashfiyotlar asosida umuman Oʻrta
Osiyoning ilk oʻrta asrlar tarixi, xususan, eftaliylar tarixi boʻyicha moddiy-axborot
bazasi sezilarli darajada kengaydi. Eftaliylar tarixini oʻrganish Oʻrta Osiyo va uning
alohida tarixiy-madaniy mintaqalari va davlatlari tarixiga oid ilmiy nashrlarda,
shuningdek, Oʻrta Osiyo xalqlari va mamlakatlari tarixi va madaniyatiga oid
umumlashtirilgan ilmiy va akademik ishlarda oʻz aksini topgan.
Natijalarni umumlashtiradigan bo‘lsak, eftaliylarning sosoniylar bilan olib
borgan siyosati nihoyatda muammoli kechgan, goh sosoniy shahzodalar taxtni
egallash uchun eftaliy hukmdorlardan madad so‘ragan bo‘lsa, goh ularga hiyla
ishlatib, urushlarni boshlaganlar. T.Noldeke buni arman manbalari orqali izohlaydi.
Ammo xolislik tamoyili bilan yondashadigan bo‘lsak, armanlar eftaliylar bilan
nihoyatda yaxshi munosabatda bo‘lganligini va ular o‘rtasidagi aloqalar uzoq
vaqtgacha saqlanib qolganiniga ham e’tibor berish lozim. Shu sababdan ham bu
masalani keng doirada, manbalar va adabiyotlardagi ma’lumotlarni qiyoslagan holda
tadqiq etish maqsadga muvofiq bo’ladi.
Xulosa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
77
Demak, ba’zi ma’lumotlarning qarama-qarshiligi nemis tarixshunosligidagi
adabiyotlarda ham koʻzga tashlanadi. XIX asr nemis tarixshunoslari boʻlmish
Noldeke, Tomashek va Shtaynlarning asarlarini oʻrganish davomida Eftaliylar
davlatining sosoniylar bilan olib borgan tashqi siyosati va ular oʻrtasidagi ziddiyatli
masalalar ham yoritilganiga guvoh boʻldik. T.Noldeke eftaliylarning fors shohi
Bahrom V va Peroʻz bilan qarama-qarshiliklarini nafaqat Tabariyning asari asosida,
balki vizantiya va arman manbalari asosida ham izohlaydi. V.Tomashek va
M.Shtaynlar esa bu masalaga umumiy kontekstda yondashib oʻtganlar.
Xulosa sifatida aytishimiz mumkinki, XIX asrdayoq nemis tarixshunoslari
Oʻrta Osiyo tarixi masalasiga ham toʻxtalib oʻtganlar. Bir qarashda yuqorida
keltirilgan adabiyotlar bizning tariximizga bogʻliq emasdek koʻrinadi, ammo
tarixshunoslik
nuqtayi
nazaridan
chuqurroq
oʻrganilganda qidirayotgan
ma’lumotlarimizni topishimiz mumkin boʻladi. Ushbu asarlarni ham chuqurroq
oʻrganib, ilm-fanga tatbiq etilsa, tariximizdagi bizga hali hamon noma’lum boʻlib
kelayotgan masalalarga oydinlik kiritishimiz mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Altheim, Franz. Geschichte der Hunnen. Band 2: Die Hephthaliten in Iran.
Berlin, 1989. – 347 S.
2.
Gӧbl, Robert. Dokumente zur Geschichte der Iranischen Hunnen und Indien.
Wiesbaden, 1967. – 178 S.
3.
Nikolaus Schindel: Wahram V. Band. 1. – Wien 2004. – 420 S.
4.
Nӧldeke, Teodor. Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden.
Aus der arabischen Chronik der Tabari. Leyden, 1879. – 503 S.
5.
Nӧldeke, Teodor. Aufsätze zur persischen Gechichte. Leipzig, 1887. – 450 S.
6.
Stein, M. A. White Huns and Kindred Tribes in the History of the Indian North-
West Frontier. Indian Antiquary 34, 1897. pp. 73 – 87.
7.
Tomaschek, W. Centralasiatische Studien. I. Sogdiana. Sitzungberichte der
philosophisch-historischen Classe der kaiserlichen Akademie der Wissenschaften 87,
1877. 67 – 184 S.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
78
8.
Tomaschek, W. Chionitae. Paulys Real-Encyclopädie der classischen
Altertumwissenschaft. Herausgegeben von Wissowa, G. Stuttgart – München, 1899.
340 S.
9.
Timo Stickler: Die Hunnen. ‒ München 2007. – 38 S.
10.
Walter Pohl. Die Vӧlkerwanderung. 2. Band. ‒ Stuttgart 2005. – 258 S.
11.
Егишэ. О Вардане и войне армянской / Пер. с др.-арм. яз. акад. И.О.
Орбели; подгот. к изд., предисл. и примеч. К.Н. Юзбашяна. – Ереван: Изд-во
АН АрмССР, 1971. 218 c.
