MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
180
MUZEYSHUNOSLIK FANNING MAQSADI
Namangan viloyat tarixi va madaniyati davlat muzeyining
ilmiy xodimi
Yuldasheva. D
Mamlakatimizdagi muzeylar faoliyatini qo‘llab quvatlash,ularning marketing
siyosati va xizmatlari soxasini kompleks rivojlantirish,muzeylarga inovatsion
texnologiyalarni samarali qo‘llash, shuningdek muzeylarda o‘zbek xalqi va
davlatchiligi tarixi,Birinchi va Ikkinchi Renesans davrlari, buyuk allomalar xayoti va
faoliyatiga oid zamonaviy yangi ekspoziyalarni yaratish,muzey to‘plamlaridagi boy
tarixiy va madaniy me’rosimizni keng targ‘ib qilish
Muzeyshunoslik-muzeylarning tarixi va ijtimoiy vazifalari, muzey ishining
nazariyasi va metodikasi masalalarini o`rganuvchi fan hisoblanadi. Muzeyshunoslik
muzey
ishi
nazariyasi,
muzey
ishi
tarixi,
muzey
manbashunosligi,
muzeyshunoslikning ilmiy metodikasi kabi tarmoqlarga bo`linadi. Muzeyshunoslikda
muzeylarning tabiat va jamiyatni o`rganish bilan uzviy bog`liq bo`lgan manbalarni
to`ldirish, muzey buyumlarini ilmiy hujjatlashtirish, o`rganish va saqlash,
ekspozitsiya va ko`rgazmalar tashkil etish, ilmiy-ma`rifatparvarlik faoliyati va
boshqalarda namoyon bo`ladigan sotsial funksiyalari ustida tadqiqotlar olib boriladi.
Shuningdek muzeylarni to`ldirish, yodgorliklarni hisobga olish, saqlash va
restavratsiya qilishning ilmiy prinsiplarini o`rganadi.
Muzeyshunoslik deganda odatda «muzey ishi haqidagi fan», «muzeylar
haqidagi fan» yoki qisqa qilib aytganda «muzey nazariyasi» tushuniladi. Lekin bu
yuzaki tasavvur bo`lib, hozirgi kunda shu bilan kifoyalanib bo`lmaydi. Shunday ekan
muzeyshunoslik tushunchasining hal qiluvchi aniqlovchi belgisi va formulirokasini
aniqlash vazifasi paydo bo`ladi. Yagona va hamma tan oladigan ilmiy ta`rif hozircha
mavjud emas. Bunday murakkablik faqat muzeyshunoslikki xos bo`lmasdan, yangi
paydo bo`lgan ko`plab fanlarda ham mavjud.
Muzeyshunoslik (kamida 16 asrdan boshlab) tajribalarni umumlashtirish va
materiallarni tizimlashtirishning uzoq yo`li orqali o`zining nazariy tizimini, uslubini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
181
va fanlar ichidagi o`zining o`rnini aniqlay boshladi. Lekin faqat keyingi o`n
yilliklarda asosiy tushunchalarning shakllanishi, fanning umumiy nazariy
elementlarining yaratilishi muzeyshunoslikning rivojlanishini belgilab berdi.
Muzeyshunoslikka oid adabiyotlarda ilmiy fan bo`lgan muzeyshunoslik bir
xilda tadqiq qilinmaydi. Ko`plab mamlakatlarda muzeyshunoslikka mustaqil fan
sifatida qaraladi, lekin uning xarakterli belgilarini aniqlashda ayrim tafovutlar,
kelishmovchiliklar mavjud.
Bundan tashqari ayrim mamlakatlardagi olimlar muzeyshunoslikning maxsus
fan sifatida shakllanishi mumkinligini butunlay rad qilishadi. Shularga qaramasdan
hozirgi kunda muzeyshunoslik muzeylarning Xalqaro Kengashi (IKOM) tomonidan
to`la tan olindi. Shunday qilib, muzeyshunoslikka ta`rif beradigan bo`lsak,
Muzeyshunoslik-bu ijtimoiy fan bo`lib, sotsial informatsiyalarni to`plash, saqlash
jarayonlarini, bilimlarni va hissiyotni bilish va muzey predmetlari orqali yetkazib
berishni, muzey ishini, ijtimoiy institut sifatida muzeyni, uning sotsial funksiyalarini
va turli ijtimoiy iqtisodiy sharoitlarda ularning amalga oshirish formalarini o`rganadi.
Lekin o`rganishning predmeti, o`rganishning obyektidan farq qilib, doimo
o`ziga xos xususiyatlarga ega bo`lishi kerak va ana shu o`ziga xoslik mustaqil ilmiy
fanning muhim belgisi hisoblanadi. Uni topish va loyihalash kerak bo`ladi.
Hozirgacha olib borilgan ilmiy izlanishlarga tayanib, muzeyshunoslikning predmetini
quyidagicha belgilash mumkin: Muzeyshunoslikning predmeti-sotsial axborotlarni
to`plash va saqlash jarayonlarining, bilimlarni, an`analarni, tasavvurlarni va
hissiyotini anglash va muzey predmetlari orqali yetkazib berishning, muzeyning,
muzey ishining paydo bo`lishi, rivojlanishi va ijtimoiy doirasini o`rganishdan
iboratdir.
Endi muzey predmeti tushunchasiga aniqlik kiritish kerak. Bu masalaga
olimlar XVII asrdayoq aniqlik kiritishga harakat qilishgan. I. D. Mayorning
urinishlari bunga misol bo`la oladi. U muzeyda saqalanadigan predmetlarga real,
to`la, haqqoniy, qudratli va uzoq vaqt saqlanadigan narsalar sifatida qaragan.
XIX asrga kelib fanning ixtisoslashuvi shunga olib keldiki, muzeylarda
saqlanayotgan predmetlarga ko`proq turli fanlarning manbalari sifatida san`at
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
182
asarlari, tabiat parchalari sifatida qarala boshlandi. Bularning barchasini
umumlashtiruvchi «kolleksion predmet» degan tushuncha paydo bo`ldi.
Hozirgi paytda muzey predmeti deganda asl nusxadagi hujjat ahamiyatiga ega
bo`lgan va muzey sohasiga mos tushadigan inson faoliyatining natijasi yoki tabiat
hayoti tushuniladi.
Hozirgacha fan to`plagan ma`lumotlarga asoslanib muzey predmeti-bu real
voqelikdan ajratib olingan, muzey ahamiyatiga ega bo`lgan, muzey to`plamiga
kiritilgan va uzoq vaqt saqlanishi mumkin bo`lgan predmetdir. U ijtimoiy yoki tabiiy-
ilmiy axborotlarni tashuvchi-bilimlar va ruhiy kechinmalarning asl manbai, madaniy-
tarixiy boylik-milliy mulkning bir bo`lagi hisoblanadi.
Aytilganlardan xulosa qilib muzeyga quyidagicha ta`rif berish mumkin.
Muzey-bu sotsial axborotlarning tarixan o`zaro bog`lovchi ko`p funksiyali institut
bo`lib, madaniy-tarixiy va tabiiy-ilmiy boyliklarni saqlashga, axborotlarni to`plashga
va muzey predmetlari orqali tarqatishga mo`ljallangandir. Muzey turli jarayonlarni,
tabiat va jamiyat hodisalarini hujjatlashtiradi, muzey predmetlarining kolleksiyasini
to`ldiradi, saqlaydi, o`rganadi, shuningdek ulardan ilmiy, ma`rifiy-tarbiyaviy va
tashviqotchilik maqsadlarida foydalaniladi.
Muzey predmetlarini tadqiq qilishda, muzey kommunikatsiyasini amalga
oshirishda ijtimoiy va tabiiy fanlarning har xil uslublari qo`llaniladi. Jumladan,
maxsus va yordamchi tarix fanlarining, san`atshunoslik va adabiyotshunoslikning
uslublari keng qo`llaniladi. Muzey ekspozitsiyasini va ko`rgazmasini tayyorlashda,
muzeyga keluvchilarni o`rganishda va turli formadagi ta`lim-tarbiyaviy faoliyatini
amalga oshirishda pedagogika va psixologiyaning uslublaridan ham foydalaniladi.
Muzey predmetlarini restavratsiya va konservatsiya qilishda tabiiy fanlarning
uslublari-rentgenografiya, spektografiya va boshqa uslublar qo`llaniladi.
Ko`plab tabiiy va ijtimoiy fanlarda mavjud bo`lgan dala tadqiqotlari uslubidan
foydalaniladi. Bu uslub mavjud bo`lgan va amal qilinayotgan tizimlarni o`rganishda
qo`llaniladi.
Ekspozitsiya sohasidagi tadqiqot, uni o`zlashtirish, konservatsiyaga oid ish,
muzey predmetlarini restavratsiya qilish ekspremental uslubni qo`llashni talab qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
183
Bu uslublarning barchasi muzeyshunoslikda o`rganish predmetining
xususiyatiga qarab bir holatdan boshqa xolatga o`tib turadi. Muzeyshunoslikda
qo`llaniladigan ilmiy uslublar hozircha ana shulardan iborat. Albatta fanning
rivojlanishi bilan u qo`llanadigan uslublar ham ko`paya boraveradi.
Misol tariqasida qadimgi Yunon muzeylarini keltirish mumkin. Muzeylarning
dastlabki vatani Yunonistondir. Yunonistonda Gelikon tog`i atrofida muzalarga
bag`ishlab har besh yilda bir marta bayramlar o`tkazilib,unda shoirlar, rassomlar, va
haykaltaroshlarning o`zaro musobaqalari bo`lib turgan.
Muzeylar ayniqsa Yevropada Uyg`onish davrida rivojlangan. 15 asrda
Italiyada ilk marotaba ommaviy muzey ochilgan. Londondagi Britaniya muzeyi
(1753), Parijdagi Luvr muzeyi (1793) va boshqalar ham Yevropadagi ilk ommaviy
muzeylardan hisoblanadi.
O`rta Osiyo, xususan O`zbekiston muzeylari haqida gapiriladigan bo`lsa,
san`at asarlari, badiiy boyliklar, odamlar sig`inadigan hayvonlar, xudolarning
haykallari va yozuvlari qadrlangan va yig`ib borilgan, ammo ommaviy muzeylar
yurtimizda rus bosqinidan keyin paydo bo`lgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
:
1.Almeyev R. Muzei Uzbekistana i sotsialno-kulturnie perspektivi ix razvitiya. –
Tashkent: Izdatelsko-poligraficheskiy dom imeni Gafura Gulyama. 2007.
2.Ilalov I. Muzeyevedeniye. – Tashkent: Musiqa, 2006.
3.Arxiv.uz
