MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
32
KASBIY TA’LIMDA DUAL TA’LIMNING AHAMIYATI
Yusupova Moxigul Suyunovna
Qashqadaryo viloyati Qarshi tumani
Agrosanoat texnikumi direktori
Annotatsiya: Dual ta'lim – bu nazariy bilimlarni amaliyot bilan uzviy
bog‘lashga qaratilgan innovatsion ta'lim modelidir. Ya'ni, talabalar nazariy
bilimlarni o‘rganish bilan birga, korxonalarda amaliy mashg‘ulotlar o‘tashi, bu esa
ularning kasbiy ko‘nikmalarini oshirishga va mehnat bozoriga tezroq moslashishga
yordam beradi.
Тexnikumlarda dual ta'lim, ta'lim sifatining professional ta'lim muassasalarida
yanada rivojlanishiga yo‘naltirilgan maqsadli qo‘llaniladigan samarali usul
hisoblanadi. Bu usul orqali, texnikum o‘quvchilarni ishlash bilan bog‘liq bilim va
ko‘nikmalarga ega qiladi va ularni milliy va xalqaro ish bozorlarida muvaffaqiyatli
faoliyat yuritishga tayyorlaydi. Dual ta'limning asosiy o‘tkazuvchilari o‘quvchilar
bilan birga ishlovchi korxonalarning ulardan talab etgan ko‘nikmalarni o‘rgatishga
odatlanganligi ko‘rsatilgan.
Kalit so‘zlar: dual ta’lim, ta’lim tizimi, professional ta’lim, kasb-hunar ta’limI,
taraqqiyot.
Annotation: Dual education is an innovative educational model aimed at
inextricably linking theoretical knowledge with practice. That is, students, in addition
to learning theoretical knowledge, undergo practical training at enterprises, which
helps to improve their professional skills and adapt faster to the labor market.
Dual education in vocational schools is an effective method of purposefully
applied, aimed at the further development of the quality of education in professional
educational institutions. Through this method, schools acquire knowledge and skills
related to working and prepare students to successfully operate in national and
international job markets. The main conductors of Dual education have been shown
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
33
to be used to teaching the skills required of them by businesses working alongside
students.
Keywords: dual education, educational system, professional Education,
Vocational Education, Development.
KIRISH
Yurtimizda ta’lim sohasiga “dual ta’lim” tushunchasining kirib kelishiga
nima sabab bo‘ldi?
Hammamizga ma’lum, iqtisodiyotni rivojlanishida o‘rta bo‘g‘in kadrlarining
o‘rni alohida hisoblanadi. Ishlab chiqarish, sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalarida
ishchi kasb va mutaxassisliklarga bo‘lgan ehtiyoj juda yuqori ko‘rsatkichlarni tashkil
etadi.
An’anaviy ta’lim shaklida o‘quvchi/talaba oliy yoki professional ta’lim
muassasasida nazariy bilimlarni ko‘proq egallab, amaliyot qismini juda oz soatlarda
korxona va tashkilotlarda o‘taydi.
Shuning uchun, rivojlangan mamlakatlarning ta’lim tizimi o‘rganilib,
zamonaviy texnologiyalar va dastgohlarda o‘qish bilan bir vaqtda korxona,
tashkilotlarda ish faoliyatini olib borish imkoniyatini beruvchi dual ta’lim shakli
O‘zbekiston ta’lim tizimiga kiritildi.
“Dual” so‘zi lotin tilidan olingan bo‘lib, biror narsaning ikki qismga
taalluqliligi, ikkita narsani ifodalovchi, ikki qismdan iborat, degan ma’nolarni
bildiradi.
Dual ta’lim – o‘quvchiga ta’limni o‘z yo‘nalishiga mos tashkilotda mehnat
qilish bilan birga olib borish imkoniyatini beruvchi tizimdir.
Bunda yoshlar 2-3 kun ta’lim muassasasida nazariy bilimlarni va 3-4 kun
korxona va tashkilotlarda haqiqiy ish jarayonlarida amaliy ko‘nikmalarni egallaydi.
Dual ta’lim shaklida tahsil olayotgan o‘quvchi/talaba korxona va tashkilotlarda
ishga qabul qilinganda ularga korxona tomonidan ustoz biriktiriladi va oylik maoshi
to‘lanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
34
Bugungi kunda ushbu tizim Germaniya, Avstriya, Shveysariya va Koreya
Respublikasi kabi mamlakatlarda iqtisodiyotni rivojlantirishda juda katta o‘ringa ega.
Ushbu tizim mamlakatimizda qanday me’yoriy-huquqiy hujjatlar
asosida tartibga solinmoqda?
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni 15-moddasiga
muvofiq, “Dual ta’lim” ta’lim olish shakllaridan biri sifatida kiritildi. Qonunga dual
ta’lim bo‘yicha alohida modda (17-modda) ham kiritilib, dual ta’limni tashkil etish
tartibi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanishi
ko‘rsatib o‘tildi.
Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 29-martdagi qarori bilan Professional ta’lim
tizimida dual ta’limni tashkil etish tartibi to‘g‘risidagi nizom tasdiqlandi. bugungi
kunda dual ta’limni yanada rivojlantirish bo‘yicha xorij tajribasini o‘rgangan holda,
qonunchilik hujjatlariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish bo‘yicha tegishli ishlar
olib borilmoqda.
O‘zbekistonda professional ta’lim muassasalaridagi dual ta’lim tizimi kasb-
hunar maktablari va texnikumlarda ham yo‘lga qo‘yiladi
Hozirda respublika bo‘yicha 57 ta professional ta’lim muassasasida Germaniya
tajribasi asosida ish joyida o‘qitishning dual ta’lim shakli yo‘lga qo‘yilgan.
Endilikda dual ta’limni joriy etish uchun kasb-hunar maktablarining bo‘sh
maydonlarida korxonalarning ishlab chiqarish sexlari tashkil etiladi. Bunda,
o‘quvchilar ushbu korxonada ishlab, oylik oladi.
Korxonadagi ustozlarga asosiy ish haqidan tashqari, Bandlikka ko‘maklashish
jamg‘armasidan qo‘shimcha ustama to‘lanadi. Shuningdek, prezident professional
ta’lim pedagog va ustalari uchun munosib sharoit qilib berish, ularning kasbiy
mahoratini oshirib boradigan tizim yaratish zarurligini ta’kidladi.
«Ochiq aytish kerak, 2 mln so‘m oylik olayotgan texnikum yoki kasb-hunar
maktabi muallimlaridan kamida 5 mln so‘m ish haqi oladigan mutaxassislar tayyorlab
berishni talab qilayapmiz», — dedi Shavkat Mirziyoyev
1
.
1
https://www.gazeta.uz/oz/2022/06/15/dual-system/
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
35
ASOSIY QISM
O‘zbekistonda Kasbiy Ta'limda Dual Ta'limning Rivoji
O‘zbekistonda Dual Ta'limning Ahamiyati
Mehnat bozorining talablariga moslashish:
Dual ta'lim tizimi,
talabalarni hozirgi va kelajakdagi mehnat bozorining talablariga moslashtirilgan
malakali mutaxassislar sifatida tayyorlaydi.
Amaliy ko‘nikmalarni oshirish:
Korxonalarda amaliy mashg‘ulotlar
o‘tash orqali talabalar o‘zlarining nazariy bilimlarini amalda qo‘llash imkoniyatiga
ega bo‘ladilar.
Ishga joylashish imkoniyatlarini oshirish:
Dual ta'lim dasturlarini
muvaffaqiyatli tamomlagan talabalar, ko‘pincha o‘zlarini amaliyot o‘tgan
korxonada ishga joylashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Ta'lim sifatini oshirish:
Dual ta'lim, ta'lim jarayonini yanada samarali
va sifatli qilishga yordam beradi.
O‘zbekistonda Dual Ta'limning Hozirgi Holati va Kelajagi
O‘zbekistonda dual ta'lim tizimini rivojlantirishga katta e'tibor qaratilmoqda.
Hukumat tomonidan qabul qilingan dasturlar va loyihalar bu sohadagi ishlarni yanada
jadallashtirmoqda. Biroq, hali ham bu tizimni yanada takomillashtirish uchun ko‘p
ishlar qilish kerak.
Kelajakda quyidagi yo‘nalishlarda ishlar davom ettirilishi kutilmoqda:
Dual ta'lim dasturlarini kengaytirish:
Turli sohalarda dual ta'lim
dasturlarini joriy etish.
Korxonalar bilan hamkorlikni mustahkamlash:
Korxonalar bilan
hamkorlikni yanada mustahkamlash va ularni dual ta'lim jarayoniga faol jalb qilish.
Ta'lim muassasalari va korxonalar o‘rtasida aloqalarni o‘rnatish:
Ta'lim muassasalari va korxonalar o‘rtasida uzviy aloqalarni o‘rnatish va ularning
o‘zaro hamkorligini ta'minlash.
Talabalarning amaliy ko‘nikmalarini baholash tizimini
takomillashtirish:
Talabalarning amaliy ko‘nikmalarini baholash tizimini
takomillashtirish va ularning kasbiy tayyorgarlik darajasini aniqlash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
36
O‘zbekistonda dual ta'lim tizimini rivojlantirish, mamlakatimizning iqtisodiy
rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega. Bu tizim, yosh mutaxassislarni
tayyorlashda yangi bosqichga olib chiqadi va ularning mehnat bozorida
muvaffaqiyatli bo‘lishlariga yordam beradi
Dual tizim sharoitida ta'lim nafaqat o‘quv muassasalari, balki sanoat
korxonalari, firmalar, tashkilotlarni o‘z ichiga oladi. Dual ta'lim tizimining
dasturlari nazariya va amaliyot tomonidan sinovdan o‘tgan "nou-xau" ni
birlashtiradi. O‘zgarishlarning mazmunli mazmuni shundan iboratki, talabalar bir
vaqtning o‘zida ikkita ta'lim muassasasida: universitetlar va institutlarda -nazariy
qismda, ishlab chiqarishda esa -amaliy ta'lim olishadi. Ikkilik tizim an'anaviy
tizimdan ajralib turuvchi xususiyat sifatida butun o‘quv davri davomida nazariya va
amaliyotning almashinishini nazarda tutadi, bu esa olingan bilim va ko‘nikmalarni
qo‘llash samaradorligi va samaradorligiga olib keladi. Dual ta'lim tizimi kasb-hunar
ta'limi tizimidan farqli o‘laroq, o‘quv haftasining ko‘p qismi korxonada
amaliyotga, kichik qismi esa (1-2 kun) universitetga bag‘ishlangan bo‘lib,
qoida tariqasida, dual ta'lim tizimi texnik va ijtimoiy-iqtisodiy sohalarda, qurilish,
muhandislik sohalarida ham qo‘llaniladi. ko‘rsatmalar.
Ikkilik tizim ijtimoiy menejment, turizm menejmentida o‘zini yaxshi
isbotladi. Foyda Fakultetni potentsial ish beruvchi tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri
baholash Ish bilan ta'minlanishning katta foizi Ishlab chiqarish talablariga maksimal
darajada yaqinlashish Ishlab chiqarish muammolarini hal qilishda amaliy ko‘nikmalar
ishlab chiqilmoqda Bilim olish uchun yuqori darajadagi motivatsiya Byudjetga
tushadigan yukni pasaytirish So‘nggi o‘n yilliklarda yuqori malakali mutaxassislar
tayyorlashni doimiy ravishda takomillashtirib borilishi tufayli ikki tomonlama ta'lim
tizimi axborot texnologiyalari sohasidamaqbul bo‘lib qoldi.
Germaniyada dual
ta'lim tizimini joriy etishning amaliy tajribasi shuni ko‘rsatadiki, bo‘lajak
mutaxassislarni tayyorlashning ko‘p sohalari ijtimoiy sheriklar, mintaqalar va
davlat o‘rtasidagi kelishuv bilan tartibga solinadi. Muayyan yo‘nalishdagi
mutaxassislarni
tayyorlash
yoshlarga
professional
harakatchanlik
va
raqobatbardoshlikni ta'minlashga imkon beradigan kadrlar bozorining talablari va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
37
talablariga asoslangan. O‘qish muddati 3 yilgacha o‘zgaradi. Korxonada amaliy
mashg‘ulotlardan o‘tgan stajyorlar (shogirdlar) ish haqi olishadi.
Maqsad iqtisodiyotning barcha sohalarida malakali va zamonaviy kasbiy
ko‘nikmalarga ega o‘rta bo‘g‘in kadrlarini tayyorlash hamda yoshlarning kasblar va
mutaxassisliklarni egallashga bo‘lgan qiziqishlarini qo‘llab-quvvatlash uchun keng
imkoniyatlar yaratishdan iborat.
Aytib o‘tganimdek, yoshlar ta’lim olish bilan birga haqiqiy ish joyida o‘z
kasbiy ko‘nikmalarini rivojlantiradilar.
Davlatimiz
rahbari Shavkat Mirziyoyev boshchiligida o‘tkazilgan
videoselektor yig‘ilishida professional ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish va
Germaniya tajribasi asosida dual ta’limni amaliyotga samarali joriy etish
bo‘yicha bir qator vazifalar belgilab berilgan edi.
Biz bilamizki, Germaniya o‘zining ta’lim tizimiga dual ta’limni bir necha yillar
oldin joriy qilgan. Germaniyada dual ta’lim rivojlanishining asosiy omili
qonunchilikda dual ta’lim ishtirokchilarining (korxona, o‘quvchi, ta’lim muassasasi)
vazifalari va majburiyatlari aniq belgilab qo‘yilgan.
Bugungi kunda Germaniyada 1,4 million yoshlar dual ta’lim shaklida ta’lim
olishadi. Germaniyada har yili 500 ming o‘quvchi dual ta’limda ishtirok etish uchun
korxonalar bilan shartnoma imzolashga erishadi va 74 foiz yoshlar o‘qishni
yakunlagandan so‘ng ish beruvchi bilan mehnat shartnomasi imzolashga
erishadi.Korxona tomonidan o‘quvchi(lar)ga malakali va maxsus sinovdan o‘tgan
hamda sertifikatga ega bo‘lgan ustoz biriktiriladi.
Dual ta’limni tashkil etish va ish beruvchilarni jalb qilish Savdo sanoat palatasi
va tarmoq savdo palatalari faoliyatining asosiy vazifalaridan hisoblanadi.
Hattoki yoshlarni kasbga yo‘naltirish va kasblar to‘g‘risida tushunchaga ega
bo‘lishi uchun 7-sinfdan boshlab o‘quvchilar korxonalarda yiliga 2-4 haftalik
tanishuv (stajirovka) o‘tashadi. Yoshlar o‘zlari borgan korxona va tashkilotlar
faoliyati bilan tanishib, kasblar to‘g‘risida ma’lumotga ega bo‘lgandan so‘ng, o‘zi
qiziqish bildirgan kasb bo‘yicha korxona va tashkilotlar bilan shartnoma imzolaydi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
38
va dual ta’limda tahsil olish uchun ta’lim muassasasiga ushbu imzolangan shartnoma
bilan hujjatlarini topshiradi.
Germaniyada dual ta’limda ishtirok etayotgan o‘quvchilarga ish beruvchi
tomonidan oyiga o‘rtacha 930-1200 yevro oylik ish haqi to‘lanadi.
XULOSA
Yuqorida ta’kidlab o‘tganimdek, dual ta’lim mamlakatimiz ta’lim tizimida
yangi bo‘lib, ushbu tizimni rivojlantirish bo‘yicha bir qancha ishlar bosqichma-
bosqich amalga oshirilmoqda.
Dual ta’limni rivojlantirish bo‘yicha xorijiy mutaxassislar jalb qilinmoqda,
mahalliy mutaxassislar Germaniya, Avstriya, Koreya va boshqa davlatlarga tajriba
o‘rganish maqsadida yuborilmoqda va dual ta’limni rivojlantirish konsepsiyasi ustida
ishlanmoqda.
Shuningdek, xususiy sektorni dual ta’limga jalb qilish bo‘yicha ham tegishli
ishlar olib borilmoqda.
Dual ta’lim tizimini texnikumlarda muvaffaqiyatli joriy etish uchun
quyidagi taklif va tavsiyalarni inobatga olish lozim:
1. Ish beruvchilar bilan yanada yaqin hamkorlikni rivojlantirish: Dual ta’lim
tizimining samaradorligini oshirish uchun kasb-hunar maktablari ish beruvchilar
bilan uzoq muddatli va ishonchli hamkorlik o‘rnatishlari lozim. Bu hamkorlik orqali
o‘quvchilarning amaliyoti sifatli va mazmunli bo‘lishi ta’minlanadi.
2. Amaliyot jarayonlarini diversifikatsiya qilish: O‘quvchilarni bir nechta
ishlab chiqarish korxonasida yoki turli sohalarda amaliyot o‘tash imkoniyatiga ega
bo‘lishi ularning bilim va ko‘nikmalarini kengaytirishga yordam beradi. Bu esa
ularning kelajakdagi ish imkoniyatlarini yanada oshishiga va ishsizlik sonining
qisqarishiga xizmat qiladi.
3. Texnologik infratuzilmani rivojlantirish: texnikumlarda zamonaviy
texnologiyalar va uskunalar bilan jihozlangan o‘quv laboratoriyalarini tashkil etish
lozim. Bu o‘quvchilarga amaliy mashg‘ulotlarni o‘z o‘quv maskanlarida ham
o‘tkazish imkoniyatini yaratadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
39
4. Murabbiylar va o‘qituvchilar malakasini oshirish: Dual ta’lim jarayonini
samarali olib borish uchun o‘qituvchilar va murabbiylarning malakasini muntazam
ravishda oshirish kerak. Ular zamonaviy pedagogik texnologiyalar va amaliy
ko‘nikmalarni o‘zlashtirgan bo‘lishlari lozim.
5. O‘quvchilarga moliyaviy qo‘llab-quvvatlash dasturlarini taklif etish: Dual
ta’lim tizimida qatnashayotgan o‘quvchilarga stipendiyalar yoki boshqa moliyaviy
yordam dasturlari orqali qo‘llab-quvvatlash ularning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini
oshiradi va ularni rag‘batlantiradi.
ADABIYOTLAR
1.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING TA’LIM TO‘G‘RISIDA QONUNI.
O‘RQ-637-SON, 23.09.2020 YIL.
2.
"DUAL SYSTEM OF VOCATIONAL EDUCATION AND TRAINING:
COMPARATIVE PERSPECTIVES" - ALAN BROWN & PETER N. O‘CONNOR
(2014).
3.
"THE DUAL SYSTEM OF VOCATIONAL EDUCATION AND
TRAINING: A MODEL OF SUCCESS?" - EBERHARD WITTE (2015).
4.
S.T. OLIMOV, KASB-HUNAR MAKTABLARIDA DUAL TA'LIMNING
SAMARADORLIGI.
5.
JANAYEV, B. KASB-HUNAR MAKTABLARIDA DUAL TA’LIMNI
TASHKIL ETISH: IMKONIYATLAR VA AFZALLIKLAR. MODERN SCIENCE
AND RESEARCH, 3(8), 63–66. 2024).
6.
V.GONCHAROVA “DUAL TA’LIM: TAMOYILLAR, MODELLAR,
AMALGA OSHIRISH TAJRIBASI”, “TA’LIM VA FAN XABARNOMASI”
JURNALI, 2021 Y 34-42 B.
7.
A.A.FROLOVA “DUAL TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR:
KORXONALARNING ROLI”, “TA’LIMDAGI INNOVATSIYALAR” JURNALI,
2023 Y. 76-85-B.
