MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
105
ISLOM BANKINING MAHSULOTLARINI JORIY QILISH
ORQALI BANK MAHSULOTLARINI KENGAYTIRISH
IMKONIYATLARI
Mirzayuldashev Islombek Ilhomjon o’g’li
O`zbekiston Respublikasi
Toshkent Bank-moliya akademiyasi
Islom banki moliya tizimi bugungi kunda nafaqat musulmon mamlakatlarida,
balki global miqyosda ham sezilarli darajada e'tibor qozonmoqda. Islomiy bank
mahsulotlari va xizmatlari nafaqat diniy tamoyillarga asoslangan, balki ularning
moliyaviy xavflarni boshqarish, shaffoflikni ta'minlash va adolatli iqtisodiy
munosabatlarni rivojlantirishdagi samaradorligi ham diqqatga sazovordir.
O'zbekiston singari mamlakatlarda aholining katta qismi islom tamoyillariga
amal qilgani sababli, ushbu bank mahsulotlariga talab ortib bormoqda. Shu bilan
birga, milliy iqtisodiyotda yangi moliyaviy vositalarni joriy qilish va bank sektorini
diversifikatsiya qilish zaruriyati islom bankining dolzarbligini oshiradi.
Mazkur tadqiqotning dolzarbligi shundaki, islom bank mahsulotlarini joriy
qilish orqali nafaqat aholi ehtiyojlariga moslashish, balki bank tizimining xalqaro
moliya bozorlaridagi raqobatbardoshligini oshirish, investitsiyalarni jalb qilish va
iqtisodiy o'sishga ijobiy ta'sir ko'rsatish imkoniyatlarini tahlil qilish muhim ahamiyat
kasb etadi.
Islom banki faoliyatining asosiy tamoyillari an'anaviy bank tizimidan farqli
ravishda diniy (shariat) qoidalarga asoslanadi. Ushbu tamoyillar quyidagilardan
iborat:
1.
Foizsiz iqtisodiyot (Riba taqiqlanishi): Islom banklarida foiz olish yoki
to'lash qat'iyan taqiqlanadi. Buning o'rniga, foyda va zarar taqsimoti asosida iqtisodiy
munosabatlar amalga oshiriladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
106
2.
Real iqtisodiyotga asoslanish:. Islom banklari mablag'larini faqat real
iqtisodiyotga ta'sir ko'rsatadigan loyihalar uchun yo'naltiradi. Mablag'larning
spekulyativ faoliyat uchun ishlatilishi man etiladi.
3.
Risklarni taqsimlash (Gharar): Moliyaviy operatsiyalarda noaniqlik yoki
risklarning asossiz darajada yuqori bo'lishiga yo'l qo'yilmaydi. Islom banki sheriklik
asosida barcha tomonlarning manfaatlarini himoya qilishga harakat qiladi.
4.
Adolat va shaffoflik: Islom banklari har bir moliyaviy operatsiyaning
shaffofligini ta'minlaydi va adolatli iqtisodiy munosabatlarni rivojlantiradi.
5.
Qimmatli qog'oz va aktivlarni ta'minlash (Tangible assets):
Har qanday moliyaviy operatsiya ortida haqiqiy moddiy aktiv yoki xizmat bo'lishi
kerak. Bu, shariat qoidalariga mos ravishda, spekulyativ daromad olishni cheklaydi.
Asosiy mahsulotlar
1.
Murobaha (Savdo asosidagi kreditlash): Bank mijoz talab qilgan aktivni
(masalan, uskunani) sotib olib, mijozga oldindan kelishilgan foyda marjasi bilan
sotadi. Bu kreditlash shakli, lekin an'anaviy foiz o'rniga, bank foyda marjasini oladi.
2.
Ijara (Moliyaviy ijaraning islomiy shakli): Bank mijoz uchun aktivni
sotib oladi va uni ma'lum muddatga ijaraga beradi. Mijoz ijarani to'lab boradi va
muddat tugaganidan so'ng aktivni sotib olish huquqiga ega bo'ladi.
3.
Musharaka (Hamkorlik asosidagi moliyalashtirish): Bank va mijoz o'z
mablag'larini qo'shib, umumiy loyiha yoki biznesni moliyalashtiradi. Foyda oldindan
kelishilgan ulushga muvofiq taqsimlanadi, zarar esa qo'shilgan mablag' miqdoriga
qarab bo'linadi.
4.
Modaraba (Investitsiya sherikchiligi): Bank investitsiya mablag'ini
ta'minlaydi, mijoz esa loyiha boshqaruvini amalga oshiradi. Foyda oldindan
kelishilgan ulushga qarab taqsimlanadi, zarar esa faqat bank tomonidan qoplanadi,
agar zarar mijozning xatosi bilan sodir bo'lmagan bo'lsa.
5.
Istisna va Salam (Oldindan to'lov asosidagi shartnomalar). Istisna:
Buyurtma asosida ishlab chiqariladigan mahsulotlar uchun ishlatiladi. Bank
mahsulotni ishlab chiqarishni moliyalashtiradi va so'ng uni mijozga sotadi. Salam:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
107
Oldindan to'lov asosidagi savdo turi bo'lib, bunda bank mijozga kerakli mahsulotni
keyinchalik yetkazib berish sharti bilan moliyalashtiradi.
Ushbu mahsulotlar orqali Islom banklari mijozlarning ehtiyojlarini qondirish
bilan birga shariat qoidalariga muvofiq iqtisodiy faoliyatni rivojlantiradi.
Islom banki mahsulotlarini muvaffaqiyatli joriy qilishda huquqiy va tartibga
soluvchi masalalar eng muhim to‘siqlardan biri hisoblanadi. Islomiy moliya tizimi
anʼanaviy bank tizimidan farqlanadi, chunki u foizlarni taqiqlaydi, shuningdek,
shariyat qoidalariga qatʼiy amal qiladi. Bu, o‘z navbatida, huquqiy bazani yangilashni
yoki yangi qonunlarni joriy qilishni talab qiladi. Ko‘plab davlatlarda Islom banki
uchun maxsus qonunchilik yo‘q yoki mavjud bo‘lgan qonunlar shariyat tamoyillariga
to‘liq mos kelmaydi. Shu sababli, Islom banki tizimini qonuniy jihatdan tartibga
solish va normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqish zarurati mavjud. Shariyatga mos
moliyaviy mahsulotlar yaratish uchun huquqiy tizimda muhim o‘zgarishlar va
takomillashtirishlar bo‘lishi kerak. Yangi qonunlar va me’yorlar nafaqat banklar,
balki ularning mijozlari, xususan, tadbirkorlar uchun ham muhimdir, chunki ular bank
xizmatlarini to‘g‘ri va ishonchli tarzda olish imkoniyatiga ega bo‘lishadi. Bu
jarayonning kechikishi yoki to‘xtab qolishi Islom bank mahsulotlarini kengroq joriy
etishga salbiy taʼsir ko‘rsatishi mumkin.
Islom bankini rivojlantirishdagi yana bir katta muammo – kadrlar tayyorlash
va mutaxassislar yetishmovchiligi. Islom banki va moliyasi sohasida maxsus bilim va
tajribaga ega bo‘lgan mutaxassislar hali yetarli emas. Islomiy bank mahsulotlarini
ishlab chiqish va amalga oshirish uchun nafaqat moliyaviy va iqtisodiy bilim, balki
shariyat qoidalarini yaxshi bilish zarur. Bunday mutaxassislar odatda maxsus o‘quv
dasturlari va kurslardan o‘tgan bo‘lishi kerak. Afsuski, bugungi kunda ko‘plab oliy
o‘quv yurtlarida Islom banki va moliyasi bo‘yicha yetarli o‘quv dasturlari mavjud
emas. Natijada, mutaxassislar tayyorlashda muammolar yuzaga kelmoqda va bu
Islom banki tizimining rivojlanishiga salbiy taʼsir ko‘rsatmoqda. Bunda, eng avvalo,
davlat va moliya institutlari tomonidan yangi kurslar, seminarlar va amaliyotlar
tashkil etish lozim. Shu bilan birga, mavjud kadrlarning malakasini oshirish va ularni
Islom banki tizimi bo‘yicha qo‘shimcha taʼlim olishga undash muhim ahamiyatga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
108
ega. Boshqa tomondan, chet eldan malakali mutaxassislarni jalb qilish
imkoniyatlarini ham ko‘rib chiqish lozim. Kadrlar tayyorlash masalasi hal etilmasa,
Islom banki mahsulotlarini kengaytirish va joriy qilishda jiddiy to‘siqlar yuzaga
kelishi mumkin.
Islom banki mahsulotlarini muvaffaqiyatli joriy qilish uchun ularni mahalliy
bozor sharoitiga moslashtirish zarur. Har bir davlatning iqtisodiy, huquqiy va ijtimoiy
sharoitlari o‘ziga xosdir, shuning uchun Islom banki mahsulotlari boshqa
mamlakatlarda muvaffaqiyatli bo‘lgan bo‘lsa-da, ularni to‘g‘ri moslashtirish muhim
ahamiyatga ega. Mahalliy bozor sharoitlarini hisobga olib, mahsulotlar va xizmatlarni
yaratish, o‘zgartirish yoki yangilash lozim. Islom banki mahsulotlari, masalan, lizing,
qarz berish yoki tijorat operatsiyalarini amalga oshirishda mamlakatda mavjud
bo‘lgan iqtisodiy sharoitlarni inobatga olish muhimdir. Mamlakatdagi kichik va o‘rta
biznesning o‘sish ehtiyojlari, korxonalarning moliyaviy resurslarga bo‘lgan talabini
qondirish, shuningdek, davlatning moliyaviy siyosatini hisobga olish zarur. Mahalliy
bozor sharoitiga moslashmasdan, Islom banki mahsulotlari muvaffaqiyatli bo‘lishi
qiyin, chunki har bir mamlakatning o‘ziga xos iqtisodiy muammolari, rivojlanish
tendensiyalari va iste’mol talablaridan kelib chiqqan holda xizmatlar ko‘rsatish zarur.
Islom banki mahsulotlari va tizimining joriy etilishi aholining va tadbirkorlik
subyektlarining xabardorligi darajasiga ham bog‘liq. Ko‘plab mamlakatlarda, ayniqsa
rivojlanayotgan davlatlarda, aholi va biznes vakillarining Islom banki tizimi va uning
mahsulotlari haqidagi bilim darajasi past bo‘lishi mumkin. Odamlar foizsiz moliya
tizimi va uning afzalliklarini, shariyat asosida moliyaviy xizmatlardan qanday
foydalanish mumkinligini yetarlicha bilmaydi. Bu, o‘z navbatida, Islom bankiga
bo‘lgan ishonchsizlikni keltirib chiqarishi mumkin. Aholining xabardorligini oshirish
uchun targ‘ibot ishlarini kuchaytirish, seminarlar, treninglar va boshqa taʼlim
dasturlarini tashkil etish zarur. Shuningdek, tadbirkorlik subyektlarining ham Islom
moliyasi bo‘yicha bilimlarini oshirish, ularni foizsiz tizimda faoliyat yuritishga
o‘rgatish kerak. Moliya xizmatlari, ayniqsa kichik va o‘rta biznes uchun, uzoq
muddatda muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun ularning Islom banki tizimi haqida to‘liq
tushunchaga ega bo‘lishlari kerak. Aholi va tadbirkorlarning xabardorligini oshirish,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
109
Islom banki mahsulotlarining qabul qilinishiga va bu sohaning rivojlanishiga katta
taʼsir ko‘rsatadi.
Islom banki mahsulotlarini boshqa mamlakatlarda joriy etish tajribasi har xil
bo‘lishi mumkin, chunki har bir mamlakatning iqtisodiy, huquqiy va madaniy
sharoitlari o‘ziga xosdir. Islom banki tizimi 1970-yillarda birinchi marta Janubiy
Sharqiy Osiyo va Yaqin Sharq mintaqalarida paydo bo‘lib, o‘z faoliyatini
kengaytirgan. Boshqa mamlakatlar, xususan, Saudiya Arabistoni, Malayziya,
Indoneziya va Turkiya kabi davlatlar Islom bankini muvaffaqiyatli joriy etgan va uni
o‘z moliya tizimining ajralmas qismi sifatida qabul qilgan. Bu mamlakatlar o‘z
iqtisodiy sharoitlariga mos ravishda Islom banki tizimini rivojlantirib, iqtisodiy
barqarorlikni taʼminlash, o‘sib borayotgan aholi ehtiyojlarini qondirish va
investitsiyalarni jalb qilishda muhim rol o‘ynadi.
Islom bankining muvaffaqiyatli joriy etilishi uchun quyidagi asosiy omillar
muhimdir:
1.
Huquqiy asos: Mamlakatda Islom banki faoliyatini tartibga soluvchi va
uning shariyatga mosligini nazorat qiluvchi qonunlar va me’yoriy hujjatlar mavjud
bo‘lishi zarur. Masalan, Malayziya va Saudiya Arabistonida Islom bankini joriy etish
uchun alohida normativ huquqiy tizimlar yaratilgan.
2.
Rivojlanayotgan bozorlar uchun xizmatlar: Islom banki tizimi kichik va
o‘rta biznesni rivojlantirishda, shuningdek, turli sohalarda ijtimoiy va iqtisodiy
barqarorlikni taʼminlashda muhim rol o‘ynaydi. Bu tizim investitsiyalarni jalb qilish
va bank xizmatlariga bo‘lgan ehtiyojni qondirishda samarali vosita bo‘lishi mumkin.
3.
Moliya va shariyat prinsiplari o‘rtasidagi uyg‘unlik: Islom banki tizimida
shariyat tamoyillari va zamonaviy moliya tamoyillari o‘rtasida uyg‘unlikni
ta’minlash uchun tajriba va bilim talab qilinadi. Islom banki mahsulotlarining
muvaffaqiyatli joriy etilishi uchun nafaqat iqtisodiy muhit, balki ijtimoiy va madaniy
sharoitlar ham muhim rol o‘ynaydi.
Islom
moliyaviy
mahsulotlarining
muvaffaqiyati
rivojlangan
va
rivojlanayotgan davlatlarda har xil o‘lchamda va tezlikda ro‘y bermoqda. Rivojlangan
davlatlarda, ayniqsa Yevropa va Shimoliy Amerika kabi hududlarda, Islom banki va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
110
moliyasiga qiziqish ortib bormoqda. Bu davlatlarda Islom banki mahsulotlari asosan
musulmonlar aholisining ehtiyojlariga javob berish uchun taklif etilmoqda, ammo
oxirgi yillarda bu tizimning afzalliklari haqida bilimning kengayishi natijasida
ko‘proq insonlar bu xizmatlarga murojaat qilmoqda. Masalan, Britaniya va
Germaniya kabi davlatlar Islom banki mahsulotlarini o‘z bank tizimlariga integratsiya
qilishga harakat qilmoqdalar. Bu mamlakatlarda Islomiy moliya mahsulotlari, asosan,
halol investitsiyalar va foizsiz bank xizmatlari sifatida mavjud.
Rivojlanayotgan davlatlarda esa Islom moliyaviy mahsulotlari katta
muvaffaqiyatga erishgan. Mamlakatlar, masalan, Malayziya, Indoneziya va Turkiya
Islom banki va moliyasi sohasida katta yutuqlarga erishgan va uni o‘z iqtisodiy
tizimlariga integratsiya qilgan. Malayziya, ayniqsa, Islomiy moliya sohasidagi yirik
markazlardan biriga aylangan va bu mamlakatda Islom banklari keng tarqalgan.
Malayziya hukumati Islom bankini rivojlantirish uchun yirik qonuniy va moliyaviy
infratuzilmani yaratgan, bu esa ushbu tizimni mustahkamlashga yordam bergan.
Bunday muvaffaqiyatlar, odatda, davlatning qo‘llab-quvvatlashi, Islom bankining
huquqiy asoslari va moliyaviy mahsulotlarni keng targ‘ib qilishga asoslangan.
Bundan tashqari, rivojlanayotgan davlatlarda Islom bankining ijtimoiy
masʼuliyatga asoslangan yondashuvi va kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-
quvvatlashdagi muvaffaqiyatlari ham katta ahamiyatga ega. Islomiy moliya tizimi
kichik tadbirkorlarni moliyalashtirishda muhim rol o‘ynaydi, chunki bu tizimning
asosiy tamoyillari foyda va zarar taqsimoti bo‘yicha adolatli shartlar yaratadi,
shuningdek, turli sohalarda iqtisodiy rivojlanishni rag‘batlantiradi. Islom bankining
muvaffaqiyati, ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda jamiyatning foizli moliyaviy
xizmatlardan norozi bo‘lgan qatlamlari orasida sezilarli. Islom banki nafaqat iqtisodiy
barqarorlikni taʼminlashga, balki jamiyatda halol va adolatli moliyaviy tizimni
o‘rnatishga hissa qo‘shmoqda.
Shunday qilib, Islom moliyasi va bank tizimi rivojlangan va rivojlanayotgan
davlatlarda o‘zining muvaffaqiyatini taʼminladi, bu tizimning ijtimoiy, iqtisodiy va
madaniy sharoitlarga moslashish qobiliyati va uning global moliya bozoridagi o‘rni
tobora kuchayib boradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
111
Xulosa
Islom banki mahsulotlarini joriy qilish orqali mamlakatda moliya sektori
diversifikatsiyasini amalga oshirish, iqtisodiy barqarorlikni taʼminlash va ijtimoiy
adolatni kuchaytirish mumkin. O‘zbekistonning iqtisodiy sharoitlari va mavjud talab
Islom banki uchun katta imkoniyatlar yaratadi. Biroq, bu tizimni muvaffaqiyatli joriy
qilish uchun huquqiy bazani mustahkamlash, kadrlar tayyorlash, bozor sharoitlariga
moslashtirish va aholining xabardorligini oshirish kabi masalalarga eʼtibor qaratish
zarur.
Raqobat muhitining rivojlanishi va hukumatning qo‘llab-quvvatlash dasturlari
orqali Islom banki mahsulotlari nafaqat iqtisodiy o‘sishga, balki ijtimoiy
barqarorlikka ham xizmat qiladi. Shariyat tamoyillari asosida amalga oshirilgan
moliyaviy operatsiyalar jamiyatda adolatni taʼminlash va aholi ishonchini oshirishga
yordam beradi.
Kelajakda, O‘zbekistonda Islom bankining kengayishi va rivojlanishi, davlat
tomonidan yaratilgan qulay sharoitlar, bank sektorining innovatsion yondashuvlari va
aholi xabardorligining oshishi orqali amalga oshirilishi mumkin. Shunday qilib, Islom
banki o‘zining ijtimoiy masʼuliyatini, iqtisodiy barqarorlikni taʼminlash va jamiyatni
rivojlantirishdagi rolini mustahkamlashda davom etadi.
MANBALAR RO’YXATI
1.
AHMED, H. (2011).
ISLAMIC BANKING: PRINCIPLES AND PRACTICES
.
LONDON: EDWARD ELGAR PUBLISHING.
2.
AKHUNDOV, A. & YULDASHEV, S. (2020).
ISLOM BANKI:
TAMOYILLAR VA AMALIYOT
. TASHKENT: O‘ZBEKISTON IQTISODIYOTI
NASHRIYOTI.
3.
ISLAMIC FINANCIAL SERVICES BOARD (IFSB). (2020).
ISLAMIC
FINANCE: PRINCIPLES, POLICIES AND PRACTICES
. KUALA LUMPUR: IFSB
PUBLICATIONS.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
112
4.
KARIMOV,
I.
(2019).
O‘ZBEKISTONDA
ISLOM
BANKINI
RIVOJLANTIRISH
IMKONIYATLARI
.
TASHKENT:
O‘ZBEKISTON
IQTISODIYOTI VA MOLIYA JURNALI.
5.
KHAN, M. & BHATTI, M. (2008).
ISLAMIC BANKING AND FINANCE:
THEORY AND PRACTICE
. NEW YORK: SPRINGER.
6.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MARKAZIY BANKI. (2021).
ISLOM
BANKI VA MOLIYAVIY XIZMATLAR: O‘ZBEKISTON TAJRIBASI
. TASHKENT:
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MARKAZIY BANKI NASHRIYOTI.
7.
SHIRAZI, N. (2016).
ISLAMIC FINANCE: GLOBAL CHALLENGES AND
OPPORTUNITIES
. OXFORD: OXFORD UNIVERSITY PRESS.
8.
SULEYMANOV, D. (2018).
ISLOMIY MOLIYA TIZIMI VA UNING JAHON
MOLIYA TIZIMIDAGI O‘RNI
. TASHKENT: MARKAZIY OSIYO ILMIY-
NASHRIYOT.
9.
UNITED NATIONS ECONOMIC AND SOCIAL COMMISSION FOR ASIA
AND THE PACIFIC (ESCAP). (2017).
FINANCING FOR DEVELOPMENT:
ISLAMIC FINANCE IN EMERGING MARKETS
. BANGKOK: UNITED NATIONS
ESCAP.
10.
WORLD BANK. (2015).
ISLAMIC FINANCE AND ECONOMIC
DEVELOPMENT
. WASHINGTON, D.C.: WORLD BANK GROUP.
