MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
70
O'ZBEKISTON DAVLAT MOLIYASINI BOSHQARISH TIZMINING
HOZIRGI HOLATI VA TAKOMILLASHTIRISH YO'LLARI
Beknazarov Ikromjon
O`zbekiston Respublikasi Toshkent
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisii
O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror rivojlanishini ta’minlashda davlat
moliyasini boshqarish tizimi muhim o‘rin egallaydi. Bu tizim mamlakatning iqtisodiy
siyosatini samarali amalga oshirish, byudjet mablag‘larining to‘g‘ri taqsimlanishi va
ishlatilishini nazorat qilish, shuningdek, ijtimoiy va iqtisodiy sohalarni
moliyalashtirishda asosiy vosita hisoblanadi.
Hozirgi global iqtisodiy jarayonlar, raqamli transformatsiya va pandemiya
oqibatida yuzaga kelgan moliyaviy qiyinchiliklar davlat moliyasi boshqaruviga yangi
talablar qo‘ymoqda. Shu nuqtayi nazardan, O‘zbekistonning byudjet siyosatini
modernizatsiya qilish, fiskal shaffoflikni oshirish va samaradorlikka erishish
masalalari dolzarb bo‘lib qolmoqda. Xususan, davlat byudjetining ochiqligini
ta’minlash, soliq siyosatini isloh qilish va moliyaviy resurslardan samarali
foydalanish masalalari iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi.
Mazkur mavzu bo‘yicha tadqiqot olib borishning ahamiyati shundaki, u davlat
moliyaviy boshqaruv tizimidagi mavjud muammolarni aniqlash va ularni hal qilish
bo‘yicha samarali takliflar ishlab chiqishga imkon beradi. Shuningdek, xalqaro
tajribani tahlil qilish va uni milliy sharoitga moslash orqali O‘zbekistonning fiskal
barqarorligini kuchaytirish ham ushbu mavzuning ahamiyatini oshiradi. Shu sababli,
davlat moliyasini boshqarish tizimini takomillashtirish yo‘llarini o‘rganish bugungi
kunning dolzarb masalalaridan biri sifatida qaralmoqda.
Davlat moliyasini boshqarish tizimi iqtisodiyotning barqaror va samarali
faoliyat ko‘rsatishini ta’minlashda asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Bu tizim
orqali davlat o‘zining asosiy vazifalarini, jumladan, ijtimoiy sohani qo‘llab-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
71
quvvatlash, iqtisodiy rivojlanishni rag‘batlantirish va moliyaviy resurslarni samarali
taqsimlash vazifalarini amalga oshiradi.
Davlat moliyasini boshqarish tizimining bosh maqsadi davlat daromadlari va
xarajatlarini muvozanatda ushlab turish, iqtisodiy siyosatning asosiy yo‘nalishlarini
moliyaviy jihatdan ta’minlash, shuningdek, ijtimoiy tenglikni ta’minlashdan
iboratdir. Ushbu tizim soliq yig‘imlarini tartibga solish, davlat byudjetini
shakllantirish va ijro etish, qarz siyosatini boshqarish hamda davlat moliyaviy
institutlarini nazorat qilishni o‘z ichiga oladi.
Davlat moliyasini boshqarish tizimi iqtisodiyotda
“ko‘rinmas qo‘l”
vazifasini
bajarib, turli iqtisodiy jarayonlarni muvofiqlashtiradi. Bu tizim orqali davlat:
makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash;
inflyatsiya darajasini nazorat qilish;
xususiy sektor faoliyatini rag‘batlantirish;
infratuzilmani rivojlantirish uchun investitsiyalarni yo‘naltirish;
aholini ijtimoiy himoyalash kabi masalalarni hal qiladi.
Shu bilan birga, davlat moliyasi tizimi iqtisodiyotning barqarorligini
ta’minlashda muhim ro‘llardan birini bajaradi. Xususan, pandemiya, iqtisodiy
inqirozlar va tabiiy ofatlar kabi tahdidlarga qarshi samarali moliyaviy siyosat yuritish
orqali iqtisodiyotga zararni minimallashtirishda uning ahamiyati katta. Shu sababli,
davlat moliyasini boshqarish tizimi nafaqat iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda, balki
iqtisodiyotning barqarorligi va xalq farovonligini oshirishda ham asosiy o‘ringa ega.
Davlat moliyasini boshqarish tizimi ma’lum prinsiplar va mexanizmlar asosida
tashkil etiladi. Bu prinsiplar tizimning samarali va shaffof ishlashini ta’minlashga
xizmat qiladi:
1.
Byudjet balansini ta’minlash – davlat daromadlari va xarajatlari o‘rtasida
muvozanatni saqlash.
2.
Shaffoflik va hisobdorlik – byudjet mablag‘larining taqsimlanishi va
sarflanishi ustidan jamoatchilik va parlament nazoratining ta’minlanishi.
3.
Barqarorlik va uzluksizlik – davlat moliyasini boshqarishda uzoq
muddatli barqarorlikni ta’minlash va moliyaviy risklarni minimallashtirish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
72
4.
Moslashuvchanlik – iqtisodiyotdagi o‘zgarishlarga mos ravishda
moliyaviy siyosatni optimallashtirish.
5.
Natijadorlik va samaradorlik – davlat mablag‘laridan foydalanishda eng
yuqori iqtisodiy va ijtimoiy natijaga erishish.
Boshqaruv mexanizmlariga quyidagilar kiradi:
Byudjet jarayonining boshqaruvi – byudjetni rejalashtirish, qabul qilish,
ijro etish va monitoring qilish jarayonlari.
Soliq tizimi boshqaruvi – davlatning asosiy daromad manbai sifatida
soliqlarning samarali yig‘ilishini ta’minlash va tizimni soddalashtirish.
Davlat qarzini boshqarish – qarz majburiyatlarini optimallashtirish va
davlatning to‘lov qobiliyatini saqlash.
Moliyaviy nazorat va audit – mablag‘larning qonuniy va maqsadli
ishlatilishini ta’minlash uchun davlat moliyaviy organlari faoliyati.
Hozirgi moliyaviy siyosatning asosiy yo‘nalishlari va natijalari
O‘zbekistonda moliyaviy siyosatning asosiy yo‘nalishlari mamlakatning
iqtisodiy o‘sishini ta’minlash va ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga
qaratilgan. Hozirgi davrda quyidagi yo‘nalishlar asosiy ahamiyat kasb etadi:
1.
Byudjetni modernizatsiya qilish – davlat byudjetining ochiqligi va
hisobdorligini
ta’minlash
maqsadida
“Ochiq
byudjet”
platformasining
rivojlantirilishi.
2.
Soliq tizimi islohotlari – soliq yukini kamaytirish, tizimni soddalashtirish
va xususiy sektor uchun qulay moliyaviy muhitni yaratish.
3.
Davlat investitsiyalari – infratuzilmani rivojlantirish, jumladan transport,
energetika va ijtimoiy xizmatlarga investitsiya jalb qilish.
4.
Raqamli texnologiyalarning joriy etilishi – moliyaviy boshqaruv
tizimida “E-byudjet” va boshqa elektron platformalarni keng qo‘llash.
Ushbu siyosat natijasida O‘zbekiston byudjet jarayonining shaffofligi oshdi,
soliq tushumlari barqarorlashdi, investitsiya muhiti yaxshilandi va iqtisodiy o‘sish
sur’ati mustahkamlandi. Shu bilan birga, xalqaro reytinglarda davlat moliyaviy
boshqaruvining sifatini yaxshilash bo‘yicha ijobiy o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Ammo
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
73
tizimni takomillashtirish yo‘lida hali ham ko‘plab muammolar mavjud bo‘lib, ular
istiqbolda bosqichma-bosqich hal qilinishi lozim.
O‘zbekiston Respublikasining davlat byudjeti mamlakat iqtisodiy siyosatini
amalga oshirishda asosiy vosita bo‘lib, uning daromad va xarajatlari iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. 2022-yilda davlat byudjeti daromadlari 92,6
trln so‘mni tashkil etib, prognoz ko‘rsatkichlardan 6%ga yuqori bo‘ldi. Byudjet
xarajatlari esa 103,0 trln so‘mni yoki YaIMga nisbatan 26,4%ni tashkil etdi. Xususan,
ijtimoiy sohalarga 54,0 trln so‘m yoki umumiy xarajatlarning 52,4% yo‘naltirilgan.
2023-yilda byudjetning taqchilligi YaIMning 3% miqdorida belgilangan bo‘lsa,
iqtisodiyotning o‘sish sur’ati 5,3% darajasida qayd etilgan.
2024-yilda davlat byudjeti daromadlari 270,4 trln so‘m, xarajatlari esa 312,9
trln so‘mni tashkil etishi prognoz qilinmoqda, bunda taqchillik YaIMga nisbatan 3%
miqdorida qoladi. Shu bilan birga, byudjet mablag‘larining asosiy yo‘nalishlari
ijtimoiy soha, infratuzilma loyihalari va iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashga
qaratilgan. Davlat qarzining xavfsiz darajadan oshmasligini ta’minlash va xalqaro
standartlarga mos keluvchi shaffof moliyaviy boshqaruv tizimini rivojlantirish
mamlakat moliyaviy siyosatining ustuvor vazifalari sifatida belgilanmoqda. Mazkur
natijalar davlat moliyasini boshqarish samaradorligini oshirishda muhim yutuqlarni
aks ettiradi, biroq moliyaviy barqarorlikni mustahkamlash uchun tizimni
takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlarni amalga oshirish talab etiladi.
Xulosa
O‘zbekiston davlat moliyasini boshqarish tizimi mamlakat iqtisodiy
barqarorligini ta’minlash va ijtimoiy rivojlanishga xizmat qiluvchi asosiy
mexanizmlardan biri hisoblanadi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda
byudjet daromadlarining oshishi, ijtimoiy sohalarga ajratilgan mablag‘larning
kengayishi va moliyaviy boshqaruvda shaffoflikning kuchayishi bu tizimning
rivojlanayotganini namoyon etmoqda. Shu bilan birga, soliq siyosatini
optimallashtirish, davlat qarzi darajasini nazorat qilish va raqamli texnologiyalarni
keng joriy etish kabi chora-tadbirlar davlat moliyasini boshqarishda ijobiy natijalarni
bermoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
74
Biroq, tizimni takomillashtirish uchun hali ko‘plab masalalar mavjud. Xususan,
byudjet mablag‘larining samaradorligini oshirish, xalqaro tajribadan foydalanish va
moliyaviy resurslarni oqilona taqsimlash masalalarida qo‘shimcha islohotlar talab
qilinadi. Shuning uchun davlat moliyasini boshqarish tizimining hozirgi holatini tahlil
qilish va takomillashtirish yo‘llarini belgilash nafaqat iqtisodiy barqarorlikni
mustahkamlash, balki mamlakatning raqobatbardoshligini oshirishda ham muhim
ahamiyatga ega. Mazkur tadbirlar O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanishida strategik
yutuqlarga erishish uchun zarur shart-sharoit yaratadi.
MANBALAR RO’YXATI
1.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI PREZIDENTI SHAVKAT MIRZIYOEV.
“O‘ZBEKISTON
RESPUBLIKASI
2023-YILGI
DAVLAT
BYUDJETI
TO‘G‘RISIDA”GI QONUNI. QABUL QILINGAN SANASI: 2022-YIL 30-
DEKABR, QONUN №ЗРУ-820.
2.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI PREZIDENTI SHAVKAT MIRZIYOEV.
“O‘ZBEKISTON
RESPUBLIKASI
2024-YILGI
DAVLAT
BYUDJETI
TO‘G‘RISIDA”GI QONUNI. QABUL QILINGAN SANASI: 2023-YIL 29-
DEKABR, QONUN №ЗРУ-850.
3.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MOLIYA VAZIRLIGI. “2022-YILDA
DAVLAT BYUDJETI IJROSI BO‘YICHA YILLIK HISOBOT”.
4.
JAHON
BANKI.
“MOLIYAVIY
BOSHQARUV
TIZIMLARINI
MODERNIZATSIYA QILISHNING XALQARO TAJRIBASI”.
5.
MIRZIYOEV SH.M. “YANGI O‘ZBEKISTON STRATEGIYASI”. T.:
O‘ZBEKISTON MILLIY MATBUOT MARKAZI, 2022.
6.
KARIMOV
A.K.
“DAVLAT
MOLIYASINI
BOSHQARISHDA
SHAFFOFLIK VA SAMARADORLIK”.
MILLIY IQTISODIYOT VA BOSHQARUV
JURNALI
, 2023, №2, 15–21-BETLAR.
7.
ABDULLAEV I.B. “BYUDJET MABLAG‘LARINI NAZORAT QILISH VA
AUDITNING RIVOJLANISHI”.
IQTISODIYOT VA INNOVATSIYALAR ILMIY
JURNALI
, 2022, №5, 12–17-BETLAR.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
75
8.
SHARIPOV M.N. “DAVLAT MOLIYASINI BOSHQARISHDA SOLIQ
ISLOHOTLARINING ROLI”.
SOLIQ SIYOSATI VA IQTISODIY BARQARORLIK
ILMIY JURNALI
, 2023, №1, 19–25-BETLAR.
9.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT STATISTIKA QO‘MITASI.
“MAMLAKATNING
2022-YILDAGI
MAKROIQTISODIY
KO‘RSATKICHLARI”.
10.
RASHIDOV U.R. “DAVLAT BYUDJETINING BARQARORLIGINI
TA’MINLASHDA XALQARO STANDARTLAR”.
OLIY TA’LIM VA ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
, 2023, №4, 28–33-BETLAR.
