MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
66
MAHALLIY BUDJETLARNI QO'SHIMCHA MANBALARDAN
FOYDALANISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH
MASALALARI
Xasanov Samad Ahatillaevich
O`zbekiston Respublikasi Toshkent
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Mahalliy budjetlar davlat moliyaviy tizimining asosiy tarkibiy qismlaridan biri
sifatida mamlakat hududlarining iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishini ta’minlashda hal
qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Ularning samarali boshqaruvi nafaqat davlatning
umumiy iqtisodiy barqarorligini mustahkamlash, balki mahalliy aholining turmush
darajasini oshirish va hududiy muammolarni hal qilishda ham muhim rol o‘ynaydi.
Bugungi kunda mahalliy budjetlarni shakllantirish va ulardan foydalanish tizimida
dolzarb masalalardan biri bu daromad manbalarini kengaytirish va samarali
boshqaruvni yo‘lga qo‘yish hisoblanadi.
So‘nggi yillarda iqtisodiy liberallashtirish jarayonlari va davlat moliyasini
optimallashtirishga qaratilgan islohotlar mahalliy budjetlarning o‘zini o‘zi
moliyalashtirish salohiyatini oshirish uchun sharoit yaratdi. Shu bilan birga, mahalliy
darajadagi moliyaviy resurslarni kengaytirish imkoniyatlari yetarlicha ishga
solinmayotgani kuzatilmoqda. Xususan, mahalliy soliqlar va yig‘imlar, davlat-
xususiy sheriklik (DXSh) mexanizmlari va xalqaro moliyaviy institutlar bilan
hamkorlikda yangi moliyaviy manbalarni jalb qilish masalalarida sezilarli zaiflik
mavjud.
Mahalliy budjetlarning barqarorligini ta’minlash va ulardan foydalanish
samaradorligini oshirish uchun yangi mexanizmlarni joriy etish zarurati tobora
dolzarb bo‘lib bormoqda. Xususan, mahalliy hokimiyat organlari tomonidan mavjud
moliyaviy resurslardan oqilona foydalanish, innovatsion yondashuvlarni amaliyotga
tatbiq etish hamda moliyaviy shaffoflikni ta’minlash ustuvor vazifalar sifatida
ko‘rilmoqda. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi
mahalliy budjetlarning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
67
qo‘shimcha moliyaviy manbalarini aniqlash, ular asosida samarali boshqaruv
tizimini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy taklif va tavsiyalar ishlab chiqish
dan
iborat.
Mahalliy budjetlarning ahamiyati hududiy iqtisodiy mustaqillikni ta’minlash
bilan birga davlatning ijtimoiy vazifalarini samarali bajarishga ham bog‘liqdir. Shu
sababli, tadqiqot doirasida mahalliy budjetlarni boshqarish tizimidagi mavjud
muammolar tahlil qilinib, ularni hal qilishning samarali yo‘llarini ishlab chiqish
mazkur masalaning ilmiy va amaliy dolzarbligini belgilab beradi. Tezisda mahalliy
daromad manbalarini kengaytirishning nazariy asoslari, xalqaro tajribadan olingan
saboqlar va mahalliy sharoitlarga mos takliflar ilgari suriladi.
Mahalliy budjetlar davlat moliya tizimining mustaqil qismi sifatida hududiy
iqtisodiy faoliyatni moliyalashtirish, ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish va aholi
farovonligini ta’minlashda asosiy vosita hisoblanadi. Shu bilan birga, so‘nggi yillarda
mahalliy budjet daromadlari tarkibi va ularning mustaqilligini oshirish masalalari
dolzarblashmoqda. Mahalliy budjetlarning mavjud muammolari sifatida:
Daromad manbalarining cheklanganligi
;
Mahalliy soliq va yig‘imlar tizimining kamchiliklari;
Budjet mablag‘laridan foydalanish samaradorligining pastligi keltirib
o‘tiladi.
Qo‘shimcha
daromad
manbalarini
shakllantirish
zarurati
Mahalliy budjetlarning barqarorligini ta’minlash uchun
alternativ daromad
manbalarini shakllantirish
muhim ahamiyatga ega. Ushbu manbalar quyidagilarni
o‘z ichiga olishi mumkin:
1.
Mahalliy soliqlarni kengaytirish
. Bu yer soliqlari va mulk soliqlarini
optimallashtirishni o‘z ichiga oladi.
2.
Davlat-xususiy sheriklik (DXSh)
. Hududiy loyihalarni amalga
oshirishda xususiy sektorni jalb etish orqali mahalliy budjetga qo‘shimcha resurslarni
jalb qilish mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
68
3.
Innovatsion moliyaviy instrumentlardan foydalanish
. Masalan,
obligatsiyalar chiqarish va xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikni
rivojlantirish.
Amaldagi
tizimni
takomillashtirish
bo‘yicha
takliflar
Mahalliy budjetlarning qo‘shimcha daromad manbalaridan samarali foydalanishini
ta’minlash uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish lozim:
Soliq bazasini kengaytirish
va mahalliy soliq yig‘imlari bo‘yicha soliq
to‘lovchilarni yanada kengroq qamrab olish;
DXSh loyihalarini rag‘batlantiruvchi normativ-huquqiy bazani
takomillashtirish
;
Mahalliy hokimiyat organlarini
moliyaviy boshqaruvda mustaqilligini
oshirish
;
Axborot texnologiyalarini joriy etish orqali moliyaviy shaffoflikni
ta’minlash
.
Mahalliy budjetlar daromadlarini oshirish davlat iqtisodiy siyosatining asosiy
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, bu hududlarning iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda hal
qiluvchi omildir. Yuqorida keltirilgan takliflarni amalga oshirish orqali mahalliy
budjetlarning qo‘shimcha moliyaviy manbalardan samarali foydalanish tizimini
takomillashtirishga erishish mumkin. Shu bilan birga, bu jarayon ijtimoiy va iqtisodiy
rivojlanishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Mahalliy budjetlar davlat moliyaviy tizimining ajralmas tarkibiy qismi sifatida
hududiy ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Ushbu
tadqiqot doirasida mahalliy budjetlarning qo‘shimcha moliyaviy manbalarini
shakllantirish va ularni samarali boshqarish masalalari o‘rganildi. Aniqlangan
muammolar shuni ko‘rsatadiki, daromad bazasining cheklanganligi, soliq
yig‘imlarining
to‘liq
qamrab
olinmasligi
va
davlat-xususiy
sheriklik
mexanizmlarining yetarlicha rivojlanmaganligi hududiy iqtisodiy barqarorlikka
salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Mahalliy budjetlarning daromad bazasini kengaytirish bo‘yicha quyidagi
asosiy takliflar ilgari surildi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
69
1.
Mahalliy soliqlar va yig‘imlarni kengaytirish va optimallashtirish
orqali moliyaviy mustaqillikni oshirish.
2.
Davlat-xususiy sheriklik loyihalarini keng joriy etish
va ushbu
yo‘nalishda normativ-huquqiy bazani takomillashtirish.
3.
Innovatsion moliyaviy mexanizmlarni joriy etish
, jumladan
obligatsiyalar chiqarish va xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikni
kuchaytirish.
4.
Moliyaviy boshqaruvda shaffoflik va hisobdorlikni oshirish
,
zamonaviy texnologiyalarni keng qo‘llash.
Ushbu takliflarni amalga oshirish orqali mahalliy budjetlarning barqarorligini
ta’minlash va ularning qo‘shimcha moliyaviy manbalaridan foydalanish
samaradorligini oshirish mumkin. Natijada, hududiy rivojlanish uchun zarur bo‘lgan
moliyaviy resurslar hajmi ortadi, bu esa iqtisodiy barqarorlikka va aholi
farovonligining oshishiga xizmat qiladi. Mazkur masalalarning ilmiy va amaliy
yechimlari davlatning umumiy moliyaviy siyosatini takomillashtirishda ham muhim
ahamiyatga ega.
MANBALAR RO’YXATI
1.
ABDURAXMANOV, Q. A. MOLIYA NAZARIYASI. TOSHKENT: IQTISOD-
MOLIYA, 2021. – 312 B.
2.
BIRD, R. M., & SLACK, E. INTERNATIONAL HANDBOOK OF LOCAL
AND REGIONAL FINANCE. EDWARD ELGAR PUBLISHING, 2014. – 392 P.
3.
EGAMBERDIYEV, M. T. MAHALLIY BUDJETLARNI BOSHQARISHNING
INNOVATSION
MEXANIZMLARI.
TOSHKENT:
UNIVERSITET
NASHRIYOTI, 2020. – 228 B.
4.
KARIMOV, A. R. DAVLAT MOLIYASI VA BUDJET TIZIMI. TOSHKENT:
IQTISODIYOT, 2022. – 284 B.
5.
SHAH, A. LOCAL GOVERNANCE IN DEVELOPING COUNTRIES.
WASHINGTON, DC: WORLD BANK, 2006. – 400 P.
