MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
284
ROOM FLOWERS - SARMAZKA (HEDERA), BEGONIA
(BORNONIA), KHRITHOMEMUM (CHRYSANTHEMUM
)
Usmоnоvа Gulshоd Ibrоhimоvnа
Teacher of Bukhara State University
Adizov Rahimkulkhan Azimovich. Student of Bukhara State University,
Uzbekistan
Son of Toymurad Ravshanov Khamrokul. Student of Bukhara State
hamroqulravshanov625@gmail.com
Annotation: In this article, the biological features of the room - sarta
(Header), Begonia (Begonia) and Chryzanthemem (Chrysanthemum), will be studied.
The study will feature detailed morphological and physiological features, lighting,
temperature, moisture and soil requirements. The most effective methods of
reproduction and optimal growth are considered. The results of the study allow to
increase the effectiveness of cultivation of these room plants. The information
provided in theses serves as gardens, florists, landscape designers, and practical
guidelines for lovers. There is no doubt that this work will serve as a valuable
information source for those interested in the study of room plants and the cultivation
of them.
Keywords: sartaway (hanging), Begonia (begoniah), chrysanthema
(chrysonthemum), trtherypemalas, phenolic compounds, antiolian compounds,
phenic.
Комнатные цветы - Хедера, Бегония, Хризантема.
Аннотация: В данной статье рассмотрены биологические
особенности комнатных растений - Хедера, Бегония и Хризантема, а также
технологии выращивания. Подробно анализируются морфологические и
физиологические характеристики, требования к свету, температуре, влаге и
почве каждого растения. Также рассмотрены наиболее эффективные
способы их размножения и оптимальные условия выращивания. Результаты
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
285
исследований позволяют повысить эффективность выращивания этих
комнатных растений. Информация, представленная в дипломной работе,
служит
практическим
руководством
для
садоводов,
флористов,
ландшафтных дизайнеров и любителей комнатных растений. Эта работа,
несомненно, послужит ценным источником информации для тех, кто
интересуется изучением и выращиванием комнатных растений.
Ключевые слова: Хедера, бегония, хризантема, тритерпеноиды,
флавоноиды, фенольные соединения, антоцианы, индикатор pH.
Xona gullari- Sarmashka (Hedera), Begonia (Begonia), Xrizantema
(Chrysanthemum
)
Annotatsiya: Ushbu maqolada xona o'simliklari - Sarmashka (Hedera),
Begonia (Begonia) va Xrizantema (Chrysanthemum) turlarining biologik
xususiyatlari, o'stirish texnologiyalari ko’rsatilgan. Tadqiqotda har bir o'simlikning
morfologik va fiziologik xususiyatlari, yorug'lik, harorat, namlik va tuproqqa bo'lgan
talablari batafsil tahlil qilinadi. Shuningdek, ularni ko'paytirishning eng samarali
usullari hamda optimal o'stirish sharoitlari ko'rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari
ushbu xona o'simliklarini yetishtirish samaradorligini oshirish imkonini beradi.
Maqolada keltirilgan ma'lumotlar bog'bonlar, floristlar, landshaft dizaynerlari va
xona o'simliklarini sevuvchilar uchun amaliy qo'llanma bo'lib xizmat qiladi. Ushbu
ish xona o'simliklarini o'rganish va ularni o'stirishga qiziquvchilar uchun qimmatli
ma'lumot manbai bo'lib xizmat qilishi shubhasiz.
Kalit so’zlar: Sarmashka (Hedera), Begonia (Begonia), Xrizantema
(Chrysanthemum), triterpenoidlar, flavonoidlar, fenolik birikmalar, antosiyaninlar,
pH ko’rsatkich.
Kirish:
Hozirgi kunda dunyo miqiyosida xona o’simliklariga bo’lgan qiziqish
nihoyatda ortib bormoqda. Buning boisi insonlar o’zlarining uylarida go’zal va
foydali gullarni o’stirish va ularni parvarishlashga bo’lgan qiziqishlarining ortib
borishidir. Bu esa o’z navbatida xona o’simliklarini o’stirish va parvarishlashga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
286
bo’lgan bilimlarning ortishiga bo’lgan talabni kuchaytirmoqda. Shu boisdan bu
maqola orqali ushbu bilimlarning oshishiga o’z hissamizni qo’shmoqchimiz.
Bu maqolada xona o’simliklari bo’lgan Sarmashka (Hedera), Begonia (Begonia),
Xrizantema (Chrysanthemum) o’simliklari haqida ma’lumotga ega bo’lasiz.
Shulardan biri bu: Sarmashka (Hedera) – Araliaceae oilasiga mansub doim yashil,
o‘rmalovchi o‘simliklar turkumi. Dunyo bo'ylab sarmashkaning 12 dan 15 gacha turi
mavjud bo‘lib, ularning aksariyati Yevropa, Osiyo, Shimoliy Afrika, Makaroneziya
orollari va Kavkazning mo'tadil iqlimli mintaqalarida, ba'zilari esa tropik va subtropik
iqlimli hududlarda tarqalgan. Sarmashkalar o‘zining chiroyli barglari, soyaga va
sovuqqa chidamliligi tufayli ko‘kalamzorlashtirishda keng qo‘llaniladi. Ular
devorlarni, panjaralarni, daraxt tanalarini va boshqa sirtlarni qoplash uchun
ishlatiladi. Bundan tashqari, ba’zi sarmashka turlari xalq tabobatida turli xil
kasalliklarni davolashda foydalaniladi. Shuningdek, ularning ekologik ahamiyati ham
katta, chunki ular hasharotlar va qushlar uchun oziq-ovqat va boshpana manbai
hisoblanadi. Begonia (Begonia) - Begoniaceae oilasiga mansub gulli o'simliklar
turkumi bo'lib, 1800 dan ortiq turga ega. Ular tropik va subtropik mintaqalarda keng
tarqalgan. Begonia o'simliklari o'zining rang-barang barglari va chiroyli gullari bilan
mashhur bo'lib, xona o'simligi sifatida keng o'stiriladi. Xrizantema (Chrysanthemum),
murakkabguldoshlar (Asteraceae) oilasiga mansub, koʻp yillik va bir yillik
oʻsimliklar turkumi boʻlib, kelib chiqishi Sharqiy Osiyo va shimoli-sharqiy Yevropa
hisoblanadi. Xrizantemalar oʻzining rang-barang gullari, uzoq gullash davri va turli-
tuman navlari bilan mashhur boʻlib, dunyo boʻylab landshaft dizaynida, gulchilikda
va hatto tibbiyotda keng qoʻllaniladi. Ushbu tezisda mazkur oʻsimliklarning botanik
tavsifi, o’stirish jarayoni laboratoriya sharoitida tahlil qilinadi. Tezisning maqsadi
xona gullari bo’lgan Sarmashka (Hedera), Begonia (Begonia), Xrizantema
(Chrysanthemum) o’simliklarini mamlakatimiz sharoitida yetishtirishning ilmiy
asoslangan usullarini ishlab chiqishdan iborat.
Tadqiqot metodi va metodologiyasi (
Research method and methodology)
:
Ushbu maqolani tayyorlashda ilmiy adabiyotlar, laboratoriya sharoitida ushbu
o’simliklarni o’stirish tajribalaridan foydalanilgan. O’simliklarni o’stirish jarayonida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
287
ularning turli tuproq namunalarida o’sa olish imkoniyatlari amaliy tajribalar asosida
yoritilib berilgan. Shu bilan birga o’simliklarni tuproq namligining o’zgarishi holatida
qanday o’zgarishlarga uchrashi batafsil o’rganilgan. O’simliklarni o’stirish
jarayonida ular o’sayotgan muhit harorati, namligi, tuproqning pH ko’rsatkichi doim
nazorat ostida saqlangan. Shu bilan birga o’simliklarning laborotoriya sharoitida
anorganik o’g’itlarning ta’sirida o’sish tezligidagi o’zgarishlar obdon o’rganildi va
nazorat ostida saqlandi. Xona gullari Sarmashka (Hedera), Begonia (Begonia),
Xrizantema (Chrysanthemum) o’simliklarining sistematikasi:
Sarmashka (Hedera):
*O‘simliklar dunyosi: Flora (Plantae)
* Bo‘lim: Angiospermae (Yopiq urug`lilar)
* Sinf: Dicotyledones (Ikki urug`pallalilar)
* Oila: Araliyaceae
* Turkum: Sarmashka
*Tur: Hedera helix (Oddiy sarmashka)
Begonia (Begonia):
*O‘simliklar dunyosi: Flora (Plantae)
* Bo‘lim: Angiospermae (Yopiq urug`lilar)
* Sinf: Dicotyledones (Ikki urug`pallalilar)
* Oila: Begoniaceae
* Turkum: Begonia
* Tur: Begonia rex
Xrizantema (Chrysanthemum):
*O‘simliklar dunyosi: Flora (Plantae)
* Bo‘lim: Angiospermae (Yopiq urug`lilar)
* Sinf: Dicotyledones (Ikki urug`pallalilar)
* Oila: Asteraceae
* Turkum: Chrysanthemum
* Tur: Chrysanthemum × morifolium
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
288
Hedera helix, odatda oddiy sarmashka yoki ingliz sarmashkasi deb ataladi,
Araliaceae oilasiga mansub doim yashil o'simlik bo'lib, Evropa, Shimoliy Afrika va
G'arbiy Osiyo kabi mintaqalarda keng tarqalgan. U o'zining chidamliligi va o'sish
tezligi bilan tanilgan, ko'pincha devorlarga, daraxtlarga va boshqa yuzalarga o'ralib
o'sadi. Hedera helix o'zgarib turuvchi morfologiyaga ega, bu uning o'sish sharoitlariga
bog'liq. Barglarning shakli va kattaligi o'zgaruvchan bo'lib hisoblanadi. Gullash
bosqichida esa o'simlik boshqacha ko'rinishga ega bo'ladi, barglari oddiyroq va
mayda bo'ladi. Hedera helix soyali joylardan quyoshli joylargacha o'sa oladi, ammo
optimal o'sish uchun to'g'ridan-to'g'ri quyosh nuri kerak emas. U yaxshi drenajlangan,
unumdor tuproqni afzal ko'radi, lekin turli tuproq turlariga moslasha oladi. Uning
o'sishi uchun maqbul harorat 10-24°C oralig'ida bo'ladi. Qurg'oqchilikka nisbatan
chidamsiz bo'lsa-da, haddan tashqari sug'orish ham ildizlarning chirishini keltirib
chiqarishi mumkin.
Begonia rex, ko'pincha shoh begonia deb ataladi, Begoniaceae oilasiga
mansub bezakli bargli o'simlikdir. Uning ajoyib rang-barang va murakkab naqshlari
tufayli u xona o'simliklari orasida juda mashhur. U Assam (Hindiston) ning tropik
o'rmonlariga xosdir. Begonia rex ko'pincha rizomli, ya'ni yer osti poyasi bo'lgan
o'simlik sifatida o'sadi. Barglari asosiy diqqatga sazovor bo'lib, ularning kattaligi,
shakli va rangi naviga qarab juda farq qiladi. Barglar odatda yirik, assimetrik, spiral
shaklida joylashgan bo'ladi. Ranglari esa qizil, pushti, kumush, yashil va
jigarrangning turli xil kombinatsiyalaridan iborat bo'lishi mumkin. Begonia rex nam,
yaxshi drenajlangan tuproqni afzal ko'radi va to'g'ridan-to'g'ri quyosh nurlaridan
himoyalangan, yorug'likli joylarda yaxshi o'sadi. Yuqori namlik darajasi uning o'sishi
va tirikligi uchun muhimdir. Harorat 18-24°C oralig'ida eng maqbul hisoblanadi.
Chrysanthemum × morifolium`, odatda bog' xrizantemasi yoki madaniy
xrizantema deb ataladi, murakkab gibrid kelib chiqishi bo'lgan ko'p yillik o'simlikdir.
Uning kelib chiqishi aniq emas, lekin asosan ikkita turdan — *Chrysanthemum
indicum* va *Chrysanthemum lavandulifolium* dan kelib chiqqan deb taxmin
qilinadi. O'simlikning bo'yi va shakli navlarga qarab farq qiladi, ammo odatda 30-150
sm balandlikka yetadi. Poyasi o'simlikning turiga va naviga qarab tik yoki
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
289
yoyiluvchan bo'lishi mumkin. Barglari odatda to'q yashil, tishli chetlari va cho'zilgan
shaklida bo'ladi. Gul boshlari turli xil o'lchamlarga va shakllarga ega, diametri 2 sm
dan 25 sm gacha o'zgarib turadi. Gullarining rangi va shakli juda xilma-xil: oq, sariq,
to'q sariq, qizil, pushti, binafsha va ularning turli xil kombinatsiyalari mavjud. Gullash
davri navlarga qarab farq qiladi. `C. × morifolium` quyoshli yoki yarim soyali
joylarda o'sishni afzal ko'radi va yaxshi drenajlangan, unumdor tuproqni talab qiladi.
Uning o'sishi uchun optimal harorat 15-25°C oralig'ida bo'ladi. Suv va ozuqa
moddalari yetarli bo'lganda yaxshi o'sadi. Qisqa kun uzunligi gullashni
rag'batlantiradi.
Tadqiqot natijasi va muhokama (
Research result and discussion)
*Hedera helix*, *Begonia rex* va *Chrysanthemum × morifolium*
o'simliklarining tarkibi o'stirish sharoitlari va boshqa omillarga qarab sezilarli
darajada farq qilishi mumkin. Quyida bu o'simliklarning tarkibi va o'stirish sharoitlari
haqida umumiy ma'lumotlar keltirilgan:
*Kimyoviy tarkibi: Hedera helix (Oddiy sarmashka): Hedera helix saponinlar
(masalan, hederagenin), triterpenoidlar, flavonoidlar va boshqa fenolik birikmalarni
o'z ichiga oladi. Ushbu birikmalar o'simlikning zararkunandalarga va kasalliklarga
chidamliligini va tibbiy xususiyatlarga ega bo'lishini ta’minlaydi.
Begonia rex (Shoh begonia): Begonia rex tarkibida turli xil organik kislotalar,
flavonoidlar va boshqa fenolik birikmalar mavjud. Bu birikmalar o'simlikning rangiga
va himoya mexanizmlariga hissa qo'shadi. Rangini ta'minlovchi pigmentlar, xususan,
antosiyaninlar va karotinoidlar miqdori turlicha bo’lishi mumkin.
Chrysanthemum × morifolium (Bog' xrizantemasi): Xrizantemalar
antosiyaninlar (gullarning rangiga ta'sir qiladi), flavonoidlar (antioksidant
xususiyatlarga ega), seskviterpen laktonlar (hid va hasharotlarga qarshi himoya
uchun) va boshqa fenolik birikmalarni o'z ichiga oladi. Antosiyaninlarning turli xil
turlari gullarning turli ranglarini keltirib chiqaradi.
*O'stirish sharoitlari: Hedera helix turli tuproq turlariga moslasha oladi, lekin
yaxshi drenajlangan tuproqni afzal ko'radi. To'g'ridan-to'g'ri quyosh nuri kerak emas.
Kimyoviy tarkibiga tuproqning pH darajasi, namlik va o'g'itlash ta'sir qilishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
290
Begonia rex: Yaxshi drenajlangan tuproq, yuqori namlik va to'g'ridan-to'g'ri quyosh
nurlaridan himoya qilishni talab qiladi. Chrysanthemum × morifolium: Yaxshi
drenajlangan, unumdor tuproq va etarli quyosh nuri talab etiladi.
Biz laboratoriya sharoitida ushbu xona o’simliklarini qanday tarkibli tuproqda
yaxshi va qulay o‘sishini aniqladik. Uning o‘sadigan tuprog’ining pH qiymati va
namligini shuningdek, haroratini ham doimiy nazorat ostida saqlab o‘lchov ishlarini
olib bordik. O‘simlikning sovuq havo haroratiga chidanliligini tekshirdik va sinov
uchun o’stirib ko‘rdik. Bu tajribadan yaxshi natijalarni oldik. Ushbu o’simliklarni
o‘rganish, ularning kimyoviy tarkibini chuqurroq tushunishga va yangi navlarni
yaratishda yordam beradi.
Xulosa (
conclusion)
Xona gullari- Sarmashka (Hedera), Begonia
(Begonia), Xrizantema (Chrysanthemum) haqida xulosa chiqarishda quidagi fikrlarga
e’tibor bersak bo’ladi:
1.
*Hedera helix*, *Begonia rex* va *Chrysanthemum × morifolium*
o'simliklari ustida olib borilgan tadqiqot natijalariga ko'ra, ushbu o'simliklarni optimal
o'stirish sharoitlari aniqlandi. Bu ma'lumotlar xona o'simliklarini yetishtirishda
amaliy qo'llanilishi mumkin.
2.
O'stirish sharoitlarining ta'siri: O'simliklarning o'sishi va kimyoviy tarkibi
o'stirish sharoitlariga, jumladan tuproqning pH qiymati, namlik, yorug'lik darajasi,
harorat va o'g'itlashga juda bog'liq. Optimal sharoitlarni ta'minlash o'simliklarning
sog'lom o'sishi va maqsadli kimyoviy birikmalar hosil bo'lishini ta'minlaydi.
Keltirilgan har bir o'simlik turining o'ziga xos talablari mavjud bo'lib, ularni o'rganish
va to'g'ri sharoitlarni yaratish muhimdir.
3. Kelajakdagi tadqiqotlarning ahamiyati: *Hedera helix*, *Begonia rex* va
*Chrysanthemum × morifolium* o'simliklarining yetishtirish usullarini batafsil
o'rganish, ularning tibbiy, kosmetik yoki boshqa sohalardagi foydali xususiyatlarini
aniqlash va yangi navlarni yaratish imkoniyatlarini ochib beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Хессайон, Д. Г. Всё о комнатных растениях. — Москва: Кладезь-Букс, 2002.
2. Чуб, В. В., Лавриенко, М. М. Хризантемы. — Киев: Урожай, 1987.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
291
3. Байер, К. Комнатные растения. — Москва: Эксмо, 2000.
4. "O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi" - Toshkent, 2000-2005.
5. O‘. Ahmedov, A. Ergashev, A, Abzalov, M. Yulchiyeva, D. Mustafakulov.
Dorivor o‘simliklarni yetishtirish texnologiyasi va ekologiya.
Toshkent “Tafakkur bo‘stoni” 2018
6.
X.Ch. Bo‘riyev, L.A. Abdurahmonov, A.T. Jononbekova.
Gulchilik Toshkent “Mehnat” 1999.
7. Usmonova G. I., Ochilova G. A. TUPROQNING BIOLOGIK FAOLLIGIDA
MIKROORGANIZMLAR ROLI //Academic research in educational sciences. –
2022. – Т. 3. – №. 1. – С. 63-67.
8. Ibrohimovna U. G., Umidovna A. S. TUPROQ MIKROFLORASI VA UNI
ANIQLASH USULLARI //IQRO INDEXING. – 2024. – Т. 8. – №. 1.
9. Ibrohimovna U. G., Yudashbekovna K. F., Muxammedjonovna G. S.
BIOLOGICAL ACTIVITY OF THE SOIL //Proceedings of International Conference
on Educational Discoveries and Humanities. – 2023. – Т. 2. – №. 5. – С. 11-15.
10. Ibrohimovna U. G., Muxammedjonovna G. S., Azamatovna O. G. EFFECTS OF
ORGANIC AND ANORGANIC SUBSTANCES ON SOIL PRODUCTIVITY
//Proceedings of International Conference on Modern Science and Scientific Studies.
– 2024. – Т. 3. – №. 4. – С. 1-4
