MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
350
ENG QADIMGI DAVRLARDAN 19-ASRGACHA TA”LIM VA
TARBIYA MAZMUNI
O’razboyeva Maftuna-“University of Management and Future
Technologies” universiteti S550-guruh talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada ta’lim va tarbiyaning eng qadimgi davrlardan
19-asrgacha
bo’lgan davrda qanday rivojlanib , o’zgarib borganligi
yoritiladi.Dastlabki jamiyatlardagi ta’limning oddiy shakllari ,qadimgi
sivilizatsiyalardagi ta’lim tizimlari va o’rta asrlarda shakllangan madrasalar ,diniy
hamda dunyoviy bilimlarning o’rni haqida ma’lumotlar keltiriladi. Shuningdek, 18-
19-asrlarda tarbiyaviy jarayonlarga ilmiy yondashuvlar va maktab ta’limining
rivojlanishi ko’rib chiqiladi.
Kalit so’zlar: ta’lim, tarbiya,qadimgi davr, o’rta asrlar, madrasalar, 19-asr,
ilmiy yondashuv.
Kirish
Insoniyat tarixida ta’lim va tarbiya jamiyatning ajralmas qismi sifatida
rivojlanib kelgan. Har bir davr o’zining ijtimoiy , madaniy va iqtisodiy sharoitlariga
qarab, ta’lim mazmunini belgilagan.Qadimgi davrlardan boshlab, bilimlar asosan
amaliy tajriba orqali avloddan avlodga o’tkazilgan bo’lsa, keyinchalik savodxonlik,
yozuv va rasmiy ta’lim shakllangan. Ushbu maqolada ta’lim va tarbiyaning tarixiy
bosqichlari yoritilib, ularning 19-asrgacha bo’lgan rivojlanish yo’nalishlaritaxlil
qilinadi. Qadimgi davrlardagi ta’lim va tarbiya. Eng qadimgi jamiyatlarda ta’lim va
tarbiya bolalarga hayotiy ko’nikmalarni o’rgatishdan iborat edi. Ovchilik,
dehqonchilik
va
hunarmandchilik
sohalaridagi
bilimlar
tajriba
orqali
o’zlashtiriladi.Bu davrdagi og’zaki an’ana va folklor muhim o’rin tutgan.
Qadimgi sivilizatsiyalardagi ta’lim.
Misr, Mesopotomiya,Hindiston va Xitoy kabi sivilizatsiyalarda yozuvning
paydo bo’lishi bilan ta’lim mazmuni kengaygan. Bu yerda diniy maktablar va
hukumat uchun kadrlar tayyorlash tizimi shakllanadi. Yunoniston va Rimda falsafa,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
351
matematika,adabiyot kabi sohalarda ta’lim tizimi rivojlangan.Masalan Aristotel va
Platon maktablari ilmiy asosga ega bo’lgan ta’limni rivojlandirgan. Qadimgi
sivilizatsiyalar va ta’lim:Dastlabki ta’lim jarayonlari Misr va Mesopotamiya kabi
sivilizatsiyalarda rivojlangan. Ta’lim asosan diniy va amaliy maqsadlarni ko’zlagan.
O’rta asrlardagi ta’lim va tarbiya.
O’rta asrlarda diniy ta’lim muhim o’rin egalladi.Islom dunyosida madrasalar
paydo bo’lib, ular nafaqat diniy balki dunyoviy fanlarni ham o’rgatadi.Markaziy
Osiyoda AlFarg’oniy, Ibn Sino kabi allomalar ilm- fan rivojiga kata hissa
qo’shgan.Yevropada esa monastir maktablari va universitetlar tashkil etilgan.
Yevropada
uyg’onish
davri:
Yevropada
uyg’onish
davri
ta’limning
dunyoviylashuviga va ilmiy izlanishlar ning rivojlanishiga zamin yaratdi.Bu dunyoda
maktab tizimi rivojlandi va ilm-fanga katta e’tibor berildi. 18-19-asrlardagi
o’zgarishlar Bu davrga kelib ta’lim sohasida yangi yondashuvlar paydo bo’ldi.Ilmiy
inqilob va yondashuvlar paydo bo’ldi.Ilmiy inqilob va ma’rifatparvarlik davri ta’lim
mazmuniga katta ta’sir ko’rsatadi.Jahonda savodxonlik darajasi oshdi, maktab ta’limi
keng joriy etildi. Pedagogik nazariylar shakllanib, tarbiyaning psixologik va metodik
asoslari rivojlandi. Mavzuning dolzarbligi: Ta’lim va tarbiya insoniyat tarixida
jamiyat taraqqiyotining asosi hisoblanadi. Qadimdan har bir davrda ta’lim jarayoni
jamiyatning ijtimoiy va madaniy ehtiyojlariga mos ravishda rivojlangan. Maqsad va
vazifalar:Ushbu maqola qadimgi davrlardan boshlab 19-asrgacha bo’lgan ta’lim va
tarbiya jarayonlarini tahlil qiladi.Shuningdek, 19-asrning 2-yarmi va 20- asrning 1-
choragida Turkistondagi ta’lim sohasidagi o’zgarishlarni o’rganadi. Eng qadimgi
davrlarda ta’lim-tarbiya mazmuni insonlarning hayotiy ehtiyojlari va jamiyat
taraqqiyotiga bog’liq holda shakllangan.Dastlab, u asosan amaliy ko’nikmalarga-ov
qilish, dehqonchilik,hunarmandchilik, mehnat qurollaridan foydalanish va tirikchilik
qilish usullariga o’rgatishdan iborat bo’gan.Keyinchalik, diniy e’tiqodlar axloqiy
qadriyatlar va ijtimoiy meyorlar ham ta’lim tarbiyaning muhim qismiga
aylangan.Qadimgi sivilizatsiyalarda (Misr,Bobil,Hindiston,Xitoy,Yunoniston) ta’lim
yozuv, matematika,falsafa, san’at va davlat boshqaruvi kabi bilimlarni o’z ichiga
olgan. Umuman olganda, eng qadimgi davrlarda ta’lim-tarbiya avloddanavlodga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
352
og’zaki an’ana va amaliy tajriba orqali o’tib insonlarni hayotga tayyorlashga xizmat
qilgan. Xulosa Ta’lim va tarbiya insoniyat tarixida doimo muhim o’rin
tutgan.Qadimgi sivilizatsiyalarda asos solingan ta’lim usullari, o’rta asrlarda
Markaziy Osiyoda gullab –yashnagan ilmiy maktablar va jadidlarning modernizm
g’oyalari bugungi kunda ham o’z ahamiyatini yo’qotmagan.Jamiyat rivoji ta’lim
sifatiga bog’liq bo’lganidek, ta’limdan kelajakka yo’l ochuvchi kuch sifatida
foydalanish har birimizning maqsadimiz bo’lishi kerak.Qadimgi davrlarda amaliy
bilimlar asosiy o’rinda tursa,keyinchalik falsafiy va ilmiy bilimlar muhim ahamiyat
kasb eta boshladi.O’rta asrlarda diniy ta’lim ustunlik qilgan bo’lsa, 18-19-asrlarda
dunyoviy fanlar va pedagogik yondashuvlar rivojlanadi.Ushbu tarixiy jarayon
bugungi zamonaviy ta’lim tizimining shakllanishiga asos bo’lib xizmat qilgan.
Hozirgi davrda tarixiy tajribadan foydalanish va ta’limni yanada rivojlantirish
zarur.Ta’lim –bu millat kelajagi va taraqqiyotining kalitidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
353
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1). 91-
94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12;
