MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
124
НОАНЪАНАВИЙ МОЙЛАР АСОСИДА КРЕМ-АТИР СОВУНЛАР
ОЛИШНИНГ МОДДИЙ ХИСОБИ
Aslbek Baxtiyorbekovich
Yo’lchiev,
Andijon davlat universiteti Oziq-ovqat
va kimyo texnologiyasi kafedrasi mudiri, texnika fanlari doktori, dotsent
.
Email:
asilbek2020126@mail.com, +998912020126,
https://orcid.org/0000-0003-
0873-102X
Shuxratbek Sherzodbek oʻgʻli
Yuldashev,
Andijon davlat universiteti Oziq-
ovqat va kimyo texnologiyasi kafedrasi o'qituvchisi.
Email:
lifenighticloud@gmail.com, +998974727030 https://orcid.org/0009-0001-
Аннатация:
Ушбу мақолада ноанъанавий мойли хом-ашёлар билан
бойитилган янги турдаги крем-атир совунларни олиш учун сарфланадиган хом-
ашёлар номлари, миқдорлари хамда моддий хисоб натижалари келтирилган.
Калит сўзлар:
крем-атир совун, анор данаги мойи, узум данаги мойи,
седана мойи, ишқор сарфи, моддий баланс.
Ишлаб чиқариш саноатининг барча тармоқлари, хусусан озиқ-овқат
саноатининг барча тармоқлари хом-ашёнинг сарф меъёрлари ва махсулот
унуми билан корхонанинг рақобатбардошлиги белгилайди. Ишлаб чиқариш
корхоналарида қабул қилинган, қайта ишланган хар бир хом-ашё сақланиш
шароитлари, сарф меъёрлари қатъий мезонлар билан масъул вазифадаги ишчи
ходимлар ёрдамида назорат қилиб турилади.
Совун ишлаб чиқариш тармоғи ёғ-мой саноатининг бир бўлаги бўлиб,
хўжалик ва атир совунларга бўлинади. Совун ишлаб чиқаришда энг муҳим
кўрсаткичлардан бири бу совунлар таркибидаги совунланган ёғ-кислоталар
миқдори, яъни совунларнинг фоиз миқдорлари ва сифат сон кўрсаткичлари
хисобланади. Хўжалик совунларида бу кўрсаткич 60 %; 65 %; 72 % бўлса, атир
совунларда эса 80 % дан кам бўлмаслиги талаб қилинади.[2]. Шунингдек совун
махсулотлари қаторида крем-атир совунлар муҳим ўрин тутади.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
125
Тадқиқотларимиз
давомида
таркибида
парабен
бўёқларсиз,
гипоаллергик хусусиятли, аювредик крем-атир совунларнинг мойли асосини
ишлаб чиқишда ноанъанавий мойларни турли нисбатларда купажлаш ва
оптимал таркибли композицияларни ишлаб чиқиш ишлаб чиқиш бўйича
изланишлар олиб борилди.[3]. Олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики,
физик-кимёвий, оргонолептик каби кўрсаткичлари маъқул бўлган таркибида 50
% пальма ёғи, 20 % узум, 20 % анор данаги мойлари ва 10 % седана мойлари
бўлган мой композицияси асосида крем-атир совун ишлаб чиқаришнинг хом-
ашё ва материаллар сарфи хисобланди. Хом-ашё махсулотларини хисоблаш
ГОСТ 28546-2002.[4], НТП 23-94 Мостква 1994.[5], “ВНИИЖ”.[6] томонидан
белгиланган нормалар ва методикалар ёрдамида хисобланди.
Қуйида крем-атир совунни олиш учун моддий хисоб келтирилган.
Кунига 1 тонна (1000 кг) крем-атир совун ишлаб чиқариш цехи учун хом
ашё ва материалларни хисоблаймиз.
Цехнинг 1 соатда ишлаб чиқариш унумдорлигини топамиз
1000/24=41,67 кг/соат
Таркибида 80% ли ёғ кислоталари бўлган крем-атир совуннинг
рецептурасини тузиб оламиз:
1-жадвал
№
Ёғ кислоталари
Крем-атир совун
рецептураси бўйича
80 % ли
%
кг
1
2
3
4
Пальма ёғи.................................................................
Узум данаги мойи....................................................
Анор данаги мойи..............................................
Седана мойи...............................................
50
20
20
10
42
2,5
16
9
16
9
84,
5
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
126
5
Совун ости елими таркибидаги ёғ кислоталар миқдори.
100
84
5
6
Жаъми пишириш учун берилади
4,75
40
7
Ишлаб чиқаришдаги йўқотишлар............................
0,6
5
Ундан
8
совун пишириш вақтида...........................................
0,25
2
9
совунга ишлов бериш вақтида.................................
0,35
3
10
1 т совун ишлаб чиқариш учун сарф.......................
95,25
80
5
80% ли крем-атир совун ости елимлари таркибидаги ёғ кислоталар
миқдорини атир совун таркибидаги ёғ кислоталарининг ўртача 5
%
га тенг деб
олинади, ёки совун пишириш учун юборилаётган ёғ кислоталарининг ўртача
миқдори
%
75
,
4
100
)
5
100
(
5
о
В
ни ташкил қилади.
Атир совуни ёғли аралашмасининг титри компонентлар титрларининг
ўртача қиймати кўринишда аниқланади. 100
кг
атир совуни ёғли
аралашмасининг ўртача молекуляр оғирлигини ҳисоби
2-жадвал
№
Ёғ кислоталари
Компонентнинг
молекуляр массаси, Мж
Совун ишлаб
чиқариш учун
компонент сарфи
g (кг да)
Совун ёғли
аралашмасидаги
компонентнинг
моль миқдори n=g
/Мж
80 % ли
80 % ли
1
2
3
4
Пальма ёғи
Узум данаги мойи
Анор данаги мойи
Седана мойи
274
220
236
227
50
20
20
10
180
,
0
274
50
09
,
0
220
20
085
,
0
236
20
10
227
= 0,044
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
127
5
6
Жами
Ёғ кислота
аралашмасининг ўртача
молекуляр оғирлиги
g
n
n
g
cp
M
100
-
-
0,399
251
399
,
0
100
а) 80
%
ли крем-атир совун титри
С
а
t
а
t
а
t
t
к
к
c
c
ж
ж
см
0
1
1
80
0
,
35
100
10
*
30
20
*
31
20
*
29
50
*
40
100
*
*
*
бу ерда:
t
ж
,
t
с
,
t
к1
ва
t
к2
– ёғли аралашма компонентларининг титрлари,
пальма ёғиининг титри t
ж
= 40
0
С;
t
с
– узум мойининг титри t
с
= 29
0
С;
анор данаги мойининг титри t
к1
= 31
0
С,
седана мойининг титри t
к2
= 30
0
С.
а
ж
,
а
с
,
а
к1
ва
а
к2
– компонентларнинг аралашмадаги миқдори,
%
.
80
%
ли крем-атир совуни олиш учун сарфланган ёғ кислоталарининг
оғирлигига нисбатан
%
ҳисобида сувсиз совуннинг чиқиши (G
м
) қуйидаги
формула билан топилади.
100
1
ж
н
ж
м
М
M
M
G
;
8
,
108
100
251
1
23
251
m
G
Крем-атир совун ҳосил бўлиши учун сарф бўлган карбон
кислоталарининг
%
миқдори қуйидаги формула билан ҳисобланади.
%
92
%
94
,
91
100
*
1
23
251
251
100
*
1
н
т
ж
ж
М
М
М
G
80
%
ли тайёр маҳсулотда
%
04
,
87
100
8
,
108
80
100
80
80
m
G
M
совун бўлади
бу ерда, М
ж
-совун пишириш учун сарф бўлган карбон кислотанинг
молекуляр оғирлиги;
М
н
-карбон кислота тузи ҳосил қилувчи ишқорий металнинг молекуляр
оғирлиги;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
128
1 – водороднинг атом оғирлиги.
Бу совундаги намлик миқдори
%
26
,
12
)
4
,
0
3
,
0
04
,
87
(
100
)
(
100
80
С
щ
M
d
m
бу ерда,
щ
– совун таркибида қолдиқ ишқор миқдори,
щ
=0,3
%
;
с
– совун таркибида қолдиқ тузлар миқдори;
с
=0,4.
Сода маҳсулотларининг назарий сарфи (100
%
ли каустик содага
ҳисобланганда) 80
%
ли совун ишлаб чиқариш қуйидагича бўлади
т
кг
М
Ж
Щ
ср
/
3
.
128
251
40
*
805
40
*
80
80
бу ерда, у – 1 тонна совун учун ёғ кислоталар сарфи, кг;
М
ўр
-совун тайёрлашга кетган ёғлар аралашмасининг ўртача молекуляр
оғирлиги.
Карбонатли совунланишга ёғ кислоталарининг 75
%
ва совун
таркибидаги кальцийланган соданинг қолдиқ миқдори 0,25
%
ёки 2,5
кг/
т деб
қабул қилинса, совунланиш учун кальцийланган соданинг сарфи қуйидагича
бўлади
т
кг
О
f
Щ
К
к
n
/
74
,
144
97
,
0
01
,
1
)
5
,
2
33
,
1
*
80
,
0
*
3
.
128
(
97
,
0
01
,
1
)
*
80
,
0
*
(
80
80
Концентрацияси 320
кг/м
3
бўлган эритманинг миқдори бўлади,
т
кг
т
кг
Р
к
/
559
/
96
,
558
320
1274
*
97
,
0
*
74
,
144
80
бу ерда 1274 – берилган концентрацияли кальцийланган соданинг
зичлиги,
кг/м
3
;
0,97 – кальцийланган сода таркибидаги
N
а
2
СО
3
миқдори
Крм-атир совун пишириш учун маҳсулот кўринишдаги каустик
соданинг сарфи совун асосидаги қолдиқ ўювчи ишқор миқдори 0,05
%
=0,5 кг/т
бўлганида
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
129
т
кг
О
Щ
Щ
щ
n
/
;
92
,
0
)
20
,
0
*
(
80
80
;
т
кг
Щ
п
/
43
,
28
92
,
0
)
5
,
0
20
,
0
*
3
,
128
(
80
ни
ташкил қилади
Концентрацияси 420
кг
/м
3
бўлган каустик сода эритмаси миқдори
қуйидагича бўлади:
т
кг
P
щ
/
76
,
83
420
1345
*
92
,
0
*
43
,
28
80
бу ерда 1345 – берилган концентрацияли каустик сода эритмасининг
зичлиги,
кг/м
3
;
0,92 – каустик сода таркибидаги
NaOH
миқдори
80
%
ли крем-атир совун ишлаб чиқаришда каустик содага нисбатан
ҳисобланган сода маҳсулотларининг солиштирма сарфи:
т
кг
Щ
f
К
Щ
и
у
у
/
;
80
80
80
;
т
кг
Щ
у
/
3
,
137
43
,
28
33
,
1
74
,
144
80
ни ташкил қилади
80
%
ли крем-атир совунини пиширишда карбонат ангидрид газининг
назарий чиқиши:
т
кг
f
Щ
G
CO
/
;
415
,
0
*
*
75
,
0
*
80
80
2
;
т
кг
G
CO
/
11
,
53
415
,
0
*
33
,
1
*
75
,
0
*
3
,
128
80
2
Крем-атир совуннинг олиниш, тозаланиши ва компресслаш учун
йўқотишлари 15
%
ни ташкил этса, карбонат ангидрид газининг чиқиши:
т
кг
G
CO
/
14
,
45
85
,
0
*
11
,
53
80
2
бўлади
80
%
ли крем-атир совунини қайта ишлаш учун совун ости елимларини
маълум бир қисмини чиқариб ташланганини ҳисобга олмаган ҳолда бевосита
пишириш усулида ҳосил бўладиган совун асосининг миқдори
т
кг
d
G
Р
Р
Ж
О
CO
щ
К
/
59
,
1349
)
11
,
53
11
,
53
(
76
,
83
559
)
01
,
0
1
(
805
)
(
)
01
,
0
1
(
1
80
1
80
80
1
2
80
ни ташкил қилади
бу ерда 0,01–ёғли аралашма таркибидаги намлик миқдори; 1
%
деб
олинади
d
1
–ускунадан карбанат ангидрид гази билан бирга буғланиб кетаётган
намлик миқдори, ҳосил бўлаётган карбанат ангидрид газнинг миқдорига
нисбатан d
1
=100
%
деб, ёки d
1
=50,92
кг
/т деб олинади
Пиширишнинг бевосита усулида совун асосидаги ёғ кислоталарининг
концентрацияси
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
130
%
65
,
59
59
,
1349
100
*
805
100
*
1
80
01
О
Ж
Ж
Кейинги ҳисоблар учун Ж
01
=60
%
деб қабул қилинади
Ёғ кислоталарининг маълум бир миқдори совун ости елимлари билан
чиқиб кетишини ҳисобга олган ҳолда 1 т 80
%
атир совунини олиш учун
бевосита усул билан пиширилган концентрацияси Ж
01
= 60
%
бўлган совун
асосининг миқдори қуйидагича бўлади
т
кг
Ж
Ж
О
/
3
,
1408
60
100
*
845
100
*
01
80
1
11
Центрифугалашдан аввал совун асосига уни оғирлигига нисбатан 15
%
электролит эритмаси қўшилади
т
кг
О
Э
/
25
,
211
100
15
*
3
,
1408
100
15
*
11
Центрифугалашга юборилаётган ва электролит билан аралаштирилган
совун миқдори қуйидагича аниқланади
т
кг
Э
О
М
/
55
,
1619
25
,
211
3
,
1408
11
Крем-атир совун билан электролит эритмаси таркибидаги ёғ
кислоталарининг концентрацияси
%
17
,
52
55
,
1619
100
*
845
100
*
80
1
02
М
Ж
Ж
га тенг
Центрафугалаш давомида ядро ва елим фазалари чиқишининг ҳисоби
учун қуйидаги қийматлар қабул қилинади:
Бирламчи центрафугалашда ядро фазага ўтиб кетадиган крем-атир совун
эритмасининг миқдори......m
я
=0,6
Бирламчи центрафугалашда ядро фазага ўтиб кетадиган совун ости
елимининг миқдори ......m
кл
=0,4
Ядро
фазада
ёғ
кислоталарининг
концентрацияси
.............................Ж
0
=0,62
Қайтадан центрифугалашга юборилаётган совун ости елимининг
миқдори.............. К
ц
=0,65
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
131
80
%
ли крем-атир совунини қабул қилиш учун юборилаётган совун ости
елимининг миқдори..............К
л
=0,35
Центрифугалаш жараёнида совуннинг ядро ва елим фазаларига
тақсимланишни қуйидаги ҳисоблардан аниқланади:
Ядро фазасининг миқдори;
2
1
)
(
ц
кл
я
ц
кл
я
я
я
К
m
Mm
К
m
Mm
Mm
M
Елим фазасининг миқдори
2
1
)
(
ц
кл
кл
ц
кл
кл
кл
кл
К
m
Mm
К
m
Mm
Mm
M
80
%
ли крем-атир совуни қайта ишлаш учун юборилаётган елим
фазанинг миқдори:
2
1
)
(
ц
кл
л
ц
кл
кл
л
кл
л
ко
К
m
МК
К
m
m
MК
m
МК
М
Қайтадан центрифугалашга қайтарилаётган елим фазанинг миқдори:
2
.
.
1
)
(
ц
кл
кл
ц
кл
ц
кл
ц
ц
к
К
m
Mm
К
m
МК
m
МК
М
Маълум математик усуллардан фойдаланиб, ҳосил бўлган геометрик
қаторлар қуйидаги тенгламаларга айлантириш мумкин:
кг
К
m
Mm
М
ц
кл
я
я
8
,
1311
65
,
0
4
,
0
1
1
6
,
0
55
,
1619
1
1
кг
К
m
Mm
М
ц
кл
кл
кл
6
,
874
65
,
0
4
,
0
1
1
4
,
0
55
,
1619
1
1
кг
К
m
m
МК
М
ц
кл
кл
л
ко
1
,
306
65
,
0
4
,
0
1
1
4
,
0
35
,
0
55
,
1619
1
1
кг
К
m
m
МК
М
ц
кл
кл
ц
ц
к
5
,
568
65
,
0
4
,
0
1
1
4
,
0
65
,
0
55
,
1619
1
1
.
Ядро фазадаги ёғ кислоталарининг концентрацияси Ж
о
=60,4
%
бўлса,
ядрога ўтаётган ёғ кислоталарининг миқдори қуйидагига тенг бўлади
кг
Ж
М
Ж
о
я
ядро
3
,
792
100
4
,
60
*
8
,
1311
100
Ядро фазадаги ёғ кислоталарининг ҳақиқий миқдори 61,2
%
бўлиши
керак, шунда ядро фазага ёғ кислоталари ҳисобига мос равишда
кг
8
,
802
100
2
,
61
*
8
,
13311
ўтади
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
132
80
%
ли крем-атир совуни қайта ишлаш учун берилаётган совун ости
елими таркибидаги ёғ кислоталарининг концентрацияси
2
,
17
1
,
306
100
*
)
23
,
79
845
(
100
*
)
(
1
80
03
ко
ядро
М
Ж
Ж
Ж
%
3-жадвал
80% ли крем-атир совун асосини центрафугалашни махсулот
баланси
№
Компонентлар номи
845кг/т
ёғ
кислоталари
массасига нисбатан,
кг
Кунига 1000 кг
крем-атир совун
и/ч учун,
кг
1
Совун асоси
О
11
1408,3
1000
2
Электролит эритмаси
Э
211,25
150
3
Крем-атир совунни ишлаб
чиқаришга совун ядроси
∑М
я
1311,8
931,45
4
Қайта ишлаш учун совун
ости елими
∑М
ко
306,1
217,35
5
Қайта
центрифугалашга
совун ости елими
∑М
к.ц
568,5
403,67
Қуйидаги жадвалда 1 тонна крем-атир совун ишлаб чиқаришда
сарфланган хом-ашё ва материаллар сарф баланси келтирилган.
4-жадвал
80% ли крем-атир совун ишлаб чиқариш учун хом-ашё ва
материллар баланси
№ Компонентлар номи
1
тонна учун, кг
(йўқотишларни хисобга олган
холда 95,25%га нисбатан)
1
Ёғлар ва ёғ ўрнини босувчи моддалар
805
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
133
Жумладан:
2
Пальма ёғи
402,5
3
Узум данаги мойи
161
4
Анор данаги мойи
161
5
Седана мойи
80,5
6
Сода махсулотлари
173,17
Жумладан:
7
Каустик сода
28,43
8
Калцийланган сода
144,74
9
Хид берувчи моддалар
10,0
10 Оқ краска
3,0
11 Пластибол
2,5
12 Буёвчи мода
0,2
Ишлаб чиқариш корхоналарида хом-ашё ва материаллар сарфи муҳим
бўлиб, моддий хисоб асосан 1 тонна маҳсулотга нисбатан хисоблаб топилади.
Олиб борилган моддий хисобларидан келиб чиқиб, шуни айтиш мумкунки,
таркибида 80% ёғ-кислоталари мавжуд бўлган крем-атир совунларни 1 тонна
ишлаб чиқариш учун 402,5 кг пальма ёғи, 161 кг оғирликда узум ва анор данаги
мойлари ва 80,5 кг седана мойлари, 173,17 кг сода махсулотлари жумладан
28,43 кг каустук сода, 144,74 кг концентрланган сода ва 150 кг электролит
эритмаси кераклиги аникланди.
Фойдаланилган адабиётлар.
2
.
A.B.Yo‘lchiev, Sh.Sh.Yuldashev, I.R.Asqarov. - The formulation of soaps by using
non-traditional oils // Journal of Chemistry of Goods and Traditional Medicine,
Volumes 2, Issue 6, 2023 – 65-87 b
3.
A.B.Yo‘lchiev, Sh.Sh.Yuldashev, I.R.Asqarov. - Development of the oil base of
cream-perfumed soaps with the help of blended oil compositions
//
FarDU. Ilmiy
xabarlar – Scientific journal of the Fergana State University,
Volume 30 Issue 3, 2024-
yil, 61-66 b
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
134
4. ГОСТ 28546-2002 – «Қаттиқ атир совун» умумий технологик шартлар,
Халқаро стандартлар.
5. “Нормы технологического проектирования предприятий по производству
мыла. НТП 23-94” – Министерством сельского хозяйства и продовольствия
Российской Федерации (письмо от 04.07.94 г. № 11/736), Мосқва-1994, 92 с.
6. Технохимический контроль и учет производства в маслодобывающей и
жироперерабатывающей промышленности: [В 2 т.] Т.1/ З.И.Бодяжина,
Н.В.Венгерова, Ф.А.Вишнепольская [и др.]; под.общ. ред. А.Г.Сергеева,
В.П.Ржехина.