MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
339
ELEKTRON POCHTADA AXBOROTLARNI HIMOYALASH
Sharopova Gulnoza Shaxobiddinovna
- Farg‘ona shahar 1-sonli
politexnikum.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada davlat taraqqiyotining harakatlantiruvchi
kuchi bo‘lgan ta’lim mazmunida elektron pochtada axborotlarni himoyalashga
alohida e’tibor qaratilgan. Zamonaviy ta’lim-tarbiya jarayonida o‘quvchi va
talabalarda axborot texnologiyalari haqida fikrlar yoritib berilgan.
Аннотация:
В данной статье особое внимание уделено защите
информации в электронной почте в контексте образования, которое является
движущей силой развития государства. В ходе современного образования и
обучения просвещаются мысли школьников и студентов об информационных
технологиях.
Annotation: This article pays special attention to the protection of information
in email in the context of education, which is the driving force for the development of
the state. In the course of modern education and training, the thoughts of
schoolchildren and students about information technology are enlightened.
Kalit so‘zlar:
elektron pochta, ta’lim mazmuni, axborot texnologiyalari,
ta’lim samaradorligi, ob‘ekt, axborot-kommunikatsiya, kriptologiya.
Ключевые слова:
электронная почта, образовательный контент,
информационные технологии, эффективность образования, объект,
информационно-коммуникация, криптология.
Keywords:
e-mail, educational content, information technology, educational
effectiveness, object, information and communication, cryptology.
Kirish
Axborot texnologiyalari bugungi kunda hayotimizning hamma sohalarini
qamrab olgan. Axborot atrof-muhit ob’ektlari va hodisalari, ularning o‘lchamlari,
xususiyat va holatlari to‘g‘risidagi ma’lumotlardir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
340
Keng ma’noda axborot insonlar o‘rtasida ma’lumotlar ayirboshlash, odamlar
va qurilmalar o‘rtasida signallar ayriboshlashni ifoda etadigan umummilliy
tushunchadir. Bugungi kunda axborotning narxi ko‘pincha u joylashgan kompyuter
tizimi narxidan bir necha baravar yuqori turadi. Demak, axborotni ruxsatsiz
foydalanishdan, atayin o‘zgartirishdan, yo‘q qilishdan va boshqa buzg‘unchi
harakatlardan himoyalash zaruriyati tug‘iladi.
Axborot-kommunikatsiya tarmoqlarida Intеrnеt paydo bo‘lganidan boshlab,
axborot o‘g‘irlash, axborot mazmunini egasidan iznsiz o‘zgartirib va buzib qo‘yish,
tarmoq va sеrvеrlardan bеruxsat foydalanish, tarmoqqa tajovuz qilish, avval qo‘lga
kiritilgan uzatmalarni qayta uzatish, xizmatdan yoki axborotga daxldorlikdan bo‘yin
tovlash, jo‘natmalarni ruxsat etilmagan yo‘l orqali jo‘natish hollari jahon miqyosida
ko‘paydi.
Axborot tеxnologiyalarni turli sohalarda qo‘llash uchun ularning
ishonchliligini va xafvsizligini ta’minlash kеrak. Xavfsizlik dеganda ko‘zda
tutilmagan vaziyatlarda bo‘ladigan tashqi harakatlarda axborot tizimi o‘zining
yaxlitligini, ishlay olish imkoniyatini saqlab qolish xususiyati tushuniladi. Axborot
tеxnologiyalarni kеng miqyosda qo‘llanilishi axborotlar xavfsizligini ta’minlovchi
turli mеtodlarni, asosan kriptografiyaning gurkirab rivojlanishiga olib kеldi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Axborotni himoyalashning matеmatik mеtodlarini o‘rganuvchi fan
kriptologiya dеb aytiladi. Axborotlarning muhofazasi masalalari bilan kriptologiya
(cryptos –mahfiy, logos – ilm) fani shug‘illanadi. Kriptologiya maqsadlari o‘zaro
qarama-qarshi bo‘lgan ikki yo‘nalishga ega: – kriptografiya va kriptotahlil.
Kriptografiya - axborotlarni aslidan o‘zgartirilgan holatga akslantirish
uslublarini topish va takomillashtirish bilan shug‘illanadi. Kriptotahlil esa shifrlash
uslubini (kalitini yoki algoritmini) bilmagan holda shifrlangan ma’lumotning asl
holatini (mos kеluvchi ochiq ma’lumotni) topish masalalarini yechish bilan
shug‘ullanadi.
Hozirgi zamon kriptografiyasi quyidagi to‘rtta bo‘limni o‘z ichiga oladi:
1) Simmеtrik kriptotizimlar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
341
2) Nosimmetrik, yoki yana boshqacha aytganda, ochiq kalit algoritmiga
asoslangan kriptotizimlar.
3) Elеktron raqamli imzo kriptotizimlari.
4) Kriptotizimlar uchun kriptobardoshli kalitlarni ishlab chiqish va ulardan
foydalanishni boshqarish.
Kriptografik uslublardan foydalanishning asosiy yo‘nalishlari quyidagilar:
- mahfiy ma’lumotlarni ochiq aloqa kanali bo‘yicha muhofazalangan holda
uzatish;
- uzatilgan ma’lumotlarning xaqiqiyligini ta’minlash;
- axborotlarni (elеktron hujjatlarni, elеktron ma’lumotlar jamg‘armasini)
kompyutеrlar tizimi xotiralarida shifrlangan holda saqlash va shular kabi
masalalarning yechimlarini o‘z ichiga oladi.
Axborotlar muhofazasining kriptografik uslublari ochiq ma’lumotlarni asl
holidan o‘zgartirib, faqat kalit ma’lum bo‘lgandagina uning asl holatiga ega bo‘lish
imkoniyatini bеradi.
Shifrlash va dеshifirlash masalalariga tеgishli bo‘lgan, ma’lum bir alfavitda
tuzilgan ma’lumotlar matnlarni tashkil etadi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Elektron pochta – kompyuter tarmoqlari bo‘ylab elektron xatlar bilan almash
ish (qabul qilish va yuborish) imkonini beruvchi texnologiyadir. Elektron pochta tu
zilishi va ishlash prinsipi jihati tomonidan oddiy (qog‘ozli) pochta tizimiga o‘xshab
ketadi. Undagi terminlar (xat, konvert, banderol («посылка»), pochta quti,etkazib
erish), unga xos bo‘lgan jihatlar – qulayliklar, xabarlarni jo‘natishdagi kechikishlar,
yetarli darajadagi ishonchlilik va shu bilan birga etkazib berishning kafolatlanmasli
gi kabi xususiyatlar elektron pochtaga ham xos. Birinchi elektron pochta 1965 yilda
Massachutes texnologiya Noel Morris va TomVan Vlyek tomonidan yaratilgan.
Elektron pochta (ingliz tilida Email, yani “electronic mail”) – xat jo‘natish bo‘yicha
texnologiya va xizmat hisoblanadi. Elektron pochta orqali xatlar va
kerakli bo‘lgan ma’lumotlarni o‘qish uchun va kerakli bo‘lgan fayllarni jo‘natish
uchun ishlatish mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
342
Hozir internetni deyarli hamma foydalanuvchilarida elektron pochta mavjud va
elektron pochtaning shakli quyidagicha: isim@xizmatchi.domen Isim – ushbu bo‘li
mga Siz xohlagan isimni yoki so‘zni kiritshingiz mumkin.
Masalan : laqabingiz, yaxshi ko‘rgan qizingizni/yigitingizni ismi bilan o‘zingizni
ismingiz yoki ismingiz bilan tug‘ilgan yilingiz.
@ – elektron pochtaning belgisi.
Xizmatchi – elektron pochta servisini taqdim etadigan xizmatchi. Masalan: Mail,
Gmail, Яндекс Почта va boshqalar.
Domen – elektron pochta servisini taqdim etuvchi xizmatchining domeni
(manzili).
Elektron pochtaning afzalliklari:
Manzillar nomining eslab qolishga qulayligi (misol uchun: uzdasturchi@gmail.
com); matndan tashqari istalgan formatdagi fayllarni jo‘natish imkoniyati; xabarlar
ning yetarli darajada tez va ishonchli yetkazib berilishi; foydalanishning
osonligi va hokazo.
Elektron pochta (e-mail) — maʼlumotlarni uzatish tarmogʻi orqali
axborotlarni bir foydalanuvchi elektron qutisidan boshqasinikiga joʻnatish, qabul
qilish va maʼlum vaqtlargacha saqlanishini taʼminlovchi dasturiy-texnik vositalar
toʻplami. E-Mail axborotlarni tarmoqning bir punktidan boshqasiga tezkor uzatishni
taʼminlaydi. E-meil hamma joyda kerak bo'ladi. Xattoki "Google, You tube,
Instagram, Facebook,Twitter"larga ham emeil bilan kiramiz.E-Mailda maxsus
shlyuzlar orqali har xil elektron axborot tizimlari vositasida axborotlar dunyoning
istalgan burchagiga uzatiladi. E-Maildan uzluksiz ravishda yoki maʼlum vaqt
(seans)larda foydalanish mumkin. E-Mail XX asrning 60-yillarida "katta" hisoblash
mashinalarida "koʻp foydalanuvchilar tartibi" dasturining ishlatilishidan boshlangan.
1989-yilda birinchi marta tijorat pochta xizmatlari bilan internet oʻrtasida aloqa
oʻrnatildi.
Oʻzbekiston hududida E-Mail xizmati 1990—91-yillarda maʼlumot uzatish
tarmogʻi operatorlari tomonidan taqsim etila boshlandi. 1997-yilda Toshkent
pochtamti korxonasida "Ke1sot" tarmogʻi orqali E-Mail xizmatlari punkti ishga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
343
tushirildi. Hozir Oʻzbekistonda fuqarolar, korxonalar, xonadonlar internet tizimiga
ulangan kompyuterlar va "Internet kafe"lar orqali E-Maildan foydalanadilar.
Internetga chiqish imkoniyati boʻlmagan mijozlar uchun "Oʻzbekiston pochtasi"
aksiyadorlik tarmogʻi orqali E-Mail va gibrid pochta (pochtani qabul qilish, ishlov
berish va yetkazish jarayonida E-Mail va anʼanaviy pochta resurslari ishlatiladi)
xizmatlarini yoʻlga qoʻyish ishlari olib borilmoqda. Gibrid pochta orqali korxona,
tashkilotlar va oʻquv muassasalaridan olingan axborot, xabar, reklama, taklifnoma,
chaqiruv qogʻozlari va boshqalar pochta xodimlari tomonidan oluvchilarning
manzillariga yetkazilib beriladi.
Elektron pochta (inglizcha: E-mail yoki email, electronic maildan qisqartma)
— kompyuter tarmoqlarida informatsiyani uzatish usullaridan biri. FidoNet
tarmogʻida elektron pochtaning analogi Netmail deb ataladi.
Elektron pochtaning asosiy hususiyatlaridan biri u toʻgʻridan toʻgʻri pochtani
oluvchiga emas, balkim oraliq boʻgʻin orqali yuboradi. Bu oraliq boʻgʻinnig nomi
pochta yashigi bo'lib, u serverda joydir, habarlar odatda usha erda saqlanadi va odatda
unga faqat parol bilan yoʻl qoʻyiladi.
Pochta serverlariga pochta bilan ishlovchi programmalar orqali yoki veb
interfeys orqali kirish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Farkhodovich, T. D. kizi, DMS., & kizi, AUY.(2022). Critical Thinking in
Assessing Students.
Spanish Journal of Innovation and Integrity
,
6
, 267-271.
2.
Qizi, D. M. S., & Qizi, R. G. X. (2022). METHODS OF STUDYING
ADDITION
AND
SUBTRACTION
OF
TWO-DIGIT
NUMBERS
IN
ELEMENTARY SCHOOL.
Gospodarka i Innowacje.
,
22
, 61-67.
3.
Dehqonova, Mahliyo Shuhrat Qizi, & Axmedova, Umida Yodgorjon Qizi
(2023). BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHILARINI MATEMATIK
SAVODXONLIGINI OSHIRISH JARAYONIDA ULARNING TAFAKKURI,
QOBILIYATI VA INTELLEKTUAL RIVOJLANISH.. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 3 (4-2), 251-256.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
344
4.
Dehqonova, M. S. Q. (2023). BO'LAJAK BOSHLANG'ICH SINF
O'QITUVCHILARINI
METODIK
TAYYORGARLIGINI
TAKOMILLASHTIRISH
TEXNOLOGIYASINI
ISHLAB
CHIQISH
VA
AMALGA OSHIRISH XUSUSIYATLARI.
Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences
,
3
(4-2), 244-250.
5.
Dehqonova, Mahliyo Shuhrat Qizi (2023). BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH
SINF O‘QITUVCHILARINI MATEMATIK SAVODXONLIGINI OSHIRISH VA
MATEMATIKANI
UYG‘UNLASHTIRISHIDA
AN’ANAVIY
VA
INNOVATSION
USULLARDAN
FOYDALANISH.
Oriental
renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 3 (4), 879-886.
6.
Dehqonova Mahliyo Shuhrat Qizi (2023). BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH
SINF O‘QITUVCHISIINING LOYIHA FAOLIYATINI TASHKIL ETISHDA
USTOZ-SHOGIRD MUNOSABATLARINING AHAMIYATI. Science and
innovation, 2 (Special Issue 12), 128-130. doi: 10.5281/zenodo.10113026
