AXBOROT XAVFSIZLIGI TUSHUNCHASI

Qurbonov Muxtorjon Yanvarovich

doi:10.71337/inlibrary.uz.mead.94138

Authors

Qurbonov Muxtorjon Yanvarovich

Author Biography

Qurbonov Muxtorjon Yanvarovich

Farg‘ona shahar 1-sonli politexnikum

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.mead.94138

Keywords:

axborot texnologiyalari ta’lim mazmuni axborot xavfsizligi tushunchasi ta’lim samaradorligi elektron hisoblash mashinalari ko‘nikmalarni o‘zlashtirish zamonaviy axborot. информационные технологии образовательный контент концепция информационной безопасности эффективность образования электронно-вычислительная машина овладение навыками современная информация. information Technology educational content information security concept educational effectiveness electronic computer skill acquisition modern information.

Abstract

Ushbu maqolada davlat taraqqiyotining harakatlantiruvchi kuchi bo‘lgan ta’lim mazmunida axborot xavfsizligi tushunchasiga ta’minlashga alohida e’tibor qaratilgan. Zamonaviy ta’lim-tarbiya jarayonida o‘quvchi va talabalarda axborot xavfsizligi tushunchasi haqida fikrlar yoritib berilgan.

В данной статье особое внимание уделено обеспечению концепции информационной безопасности в содержании образования, которая является движущей силой развития государства. В ходе современного образования школьники и студенты знакомятся с понятием информационной безопасности.

This article pays special attention to ensuring the concept of information security in the content of education, which is the driving force for the development of the state. In the course of modern education, schoolchildren and students become familiar with the concept of information security.

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-18

Часть–6_ Январь –2025

329

AXBOROT XAVFSIZLIGI TUSHUNCHASI

Qurbonov Muxtorjon Yanvarovich

- Farg‘ona shahar 1-sonli politexnikum

Annotatsiya:

Ushbu maqolada davlat taraqqiyotining harakatlantiruvchi

kuchi bo‘lgan ta’lim mazmunida axborot xavfsizligi tushunchasiga ta’minlashga

alohida e’tibor qaratilgan. Zamonaviy ta’lim-tarbiya jarayonida o‘quvchi va

talabalarda axborot xavfsizligi tushunchasi haqida fikrlar yoritib berilgan.

Аннотация:

В данной статье особое внимание уделено обеспечению

концепции информационной безопасности в содержании образования, которая

является движущей силой развития государства. В ходе современного

образования школьники и студенты знакомятся с понятием информационной

безопасности.

Annotation:

This article pays special attention to ensuring the concept of

information security in the content of education, which is the driving force for the

development of the state. In the course of modern education, schoolchildren and

students become familiar with the concept of information security.

Kalit so‘zlar:

axborot texnologiyalari, ta’lim mazmuni, axborot xavfsizligi

tushunchasi, ta’lim samaradorligi, elektron hisoblash mashinalari, ko‘nikmalarni

o‘zlashtirish, zamonaviy axborot.

Ключевые слова:

информационные технологии, образовательный

контент, концепция информационной безопасности, эффективность

образования, электронно-вычислительная машина, овладение навыками,

современная информация.

Keywords:

information Technology, educational content, information

security concept, educational effectiveness, electronic computer, skill acquisition,

modern information.

Kirish

Har qanday taraqqiy etgan jamiyat hayotida axborotning ahamiyati uzluksiz

ortib bormoqda. Uzoq o‘tmishdan davlatning harbiy-strategik ahamiyatiga molik

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-18

Часть–6_ Январь –2025

330

bo‘lgan ma‘lumotlar qat‘iy sir tutilgan va himoyalangan. Hozirgi vaqtda ishlab

chiqarish texnologiyalariga va mahsulotlarni sotishga tegishli axborot tovar

ko‘rinishiga ega bo‘lib, ichki va tashqi bozorda unga bo‘lgan talab ortib bormoqda.

Axborot texnologiyalari avtomatlashtirish va axborotni muhofaza qilish

yo‘nalishlarida muntazam mukammallashib bormoqda. Zamonaviy axborot

texnologiyalarining taraqqiyoti sanoat shpionaji, kompyuter jinoyatchiligi,

konfedensial ma‘lumotlarga ruxsatsiz kirish, o‘zgartirish, yo‘qotish kabi salbiy

hodisalar bilan birgalikda kuzatilmoqda. Shuning uchun axborotni muhofaza qilish

har qanday mamlakatda muhim davlat vazifasi hisoblanadi. O‘zbekistonda axborotni

muhofaza qilishning zaruriyati axborotni muhofaza qilishning davlat tizimi

yaratilishida va axborot xavfsizligining huquqiy bazasini rivojlantirishda o‘z ifodasini

topmoqda. «Axborotlashtirish to‘g‘risida», «Davlat sirlarini saqlash to‘g‘risida»,

«Elektron hisoblash mashinalari dasturlari va ma‘lumotlar bazalarini huquqiy himoya

qilish to‘g‘risida» va boshqa qonunlar hamda bir qator hukumat qarorlari qabul qilindi

va amalga tatbiq etildi.

ADABIYOTLAR TAHLILI

Axborot xavfsizligi tushunchasi. Axborot xavfsizligi deganda tabiiy yoki

su‘niy xarakterdagi tasodifiy yoki qasddan qilingan ta‘sirlangan axborot va uni

qo‘llab-quvvatlab turuvchi infrastrukturaning himoya-langanligi tushuniladi. Bunday

ta‘sirlar axborot sohasidagi munosabatlarga, jumladan, axborot egalariga, axborotdan

foydalanuvchilarga va axborotni muhofaza qilishni qo‘llab quvvatlovchi

infrasturturaga jiddiy zarar yetkazishi mumkin. Axborot xavfsizligi siyosati

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2013 yil 16 sentabridagi

―O‘zbekiston Respublikasi aloqa, axborotlashtirish va telekommunikatsiya

texnologiyalari davlat qo‘mitasi huzuridagi ―Elektron hukumat tizimini

rivojlantirish markazi va Axborot xavfsiz-ligini ta‘nimlash markazlarini tashkil etish

chora-tadbirlari to‘g‘risida‖ gi qarori bilan markazlar tashkil etildi va faoliyati yo‘lga

qo‘yildi. Axborotni muhofaza qilish axborotni ixtiyoriy ko‘rinishda yo‘qotishda

(o‘g‘irlash, buzish, qalbakilash- tirish) ko‘riladigan zararning oldini olishni

ta‘minlashi lozim. Axborotni muhofaza qilish choralari axborot xavfsizligiga oid

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-18

Часть–6_ Январь –2025

331

amaldagi qonun va me‘yoriy hujjatlar asosida va axborotdan foydalanuvchilarning

manfaatlariga ko‘ra tashkil etilishi zarur. Yuqori darajada axborotni mufofaza qilishni

kafolatlash uchun muntazam ravishda murakkab ilmiy – texnik vazifalarni hal etish

va himoya vositalarini takomillashtirish talab etiladi. Bugungi kunda axborot

xavsizligini ta‘minlaydigan uchta asosiy tamoil Ya‘ni ma‘lumot butunligi,

axborotning konfidensialligi va foydalanish huquqlariga ega barcha foydalanuvchilar

axborotdan foydalana olishlari; bilan bir qatorda ayrim faoliyat sohalari (huquqni

muhofaza qilish organlari, mudofaa va maxsus tuzilmalar, bank va moliya

institutlari,axborot tarmoqlari, davlat boshqaruv tizimlari) ularda ko‘riladigan

masalalarning muhimligi va xarakteriga ko‘ra, ularning axborot tizimlari faoliyati

ishonchliligiga nisbatan yuqori talablar va xavfsizlik bo‘yich ua maxsus choralar

ko‘rilishini talab etadi. Axborotni muhofaza qilishning samaradorligi unug o‘z

vaqtidaligi, faolligi, uzluksizligi va kompleksligi bilan belgilanadi. Himoya tadbirini

kompleks tarzda o‘tkazish axborot tarqab ketishi mumkin bo‘lganxavfli kanallarni

yo‘q qilishni ta‘minlaydi.Vaholanki, birgina ochiq qolgan axborotning tarqab ketish

kanali butun himoya tizimining samaradorligini keskin kamaytirib yuboradi. Axborot

hisoblash tizimlarida axborot xavfsizligini ta‘minlash nuqtai nazaridan o‘zaro bog‘liq

bo‘lgan uchta tashkil etuvchi Ya‘ni axborot; texnik va dasturiy vositalar; xizmat

ko‘rsatuvchi personal va foydala-nuvchilarga e‘tibor qaratiladi. Axborotni muhofaza

qilish tamoillarini uch guruhga bo‘lish mumkin: Huquqiy, tashkiliy hamda texnik

razvedkadan himoyanishda va hisoblash texnikasi axborotga ishlov berishda

axborotni muho-faza qilishdan foydalanish. Axborotni muhofaza qilish tizimlaridan

foydalanish amaliyoti shuni ko‘rsatmoqdaki, faqatgina kompleks axborotni muhofaza

qilish tizimlari samarali bo‘lishi mumkin. Axborotni muhofaza qilishda

foydalanuvchi asosiy usullar bilan bir qatorda axborotlarni ma‘naviy – ma‘rifiy

himoyalash usuli juda muhim rol o‘ynaydi. Aynan inson, u korxona yoki tashkilot

hodimi, maxfiy ma‘lumotlardan voqif bo‘lib, o‘z xotirasida ko‘plab ma‘lumotlarni

jamlaydi va ba‘zi hollarda axborot chiqib ketishi manbaiga aylanishi mumkin hamda

uning aybi bilan o‘zgalar ushbu axborotga noqonuniy ega bo‘ladilar. Axborotlarni

ma‘naviy-ma‘rifiy himoyalash usulida xodimni tarbiyalash, u bilan ma‘lum sifatlarni,

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-18

Часть–6_ Январь –2025

332

qarashlarni shakllantirishga yo‘naltirilgan maxsus ishlarni olib borish

(vatanvarvarlik, axborotni muhofaza qilish uning shahsan o‘zi uchun ham qanday

ahamiyat aksb etishini tushintirish)hamda xodimni axborotni muhofaza qilish

qoidalari va usullariga o‘rgatish, konfedensial axborot tashuvchilar bilan amliy

ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish lozim. Jinoyatchilikni oldini olishda huquqni

muhofaza qiluvchi organlarning xodimlari turli ko‘rinish va mazmundagi

axborotlarni yaratish, tahrir qilish, yig‘ish, tarmoqda ma‘lumotlarni uzatish, qabul

qilish va ishonchli muhofaza qilish kabi vazifalarni bajarish uchun talab darajasidagi

nazariy bilim va amaliy ko‘nikmalarga ega bo‘lishi lozim. Axborotni muhofaza

qilishning davlat tizimi Axborotni muhofaza qilishning davlat tizimi axborotni

muhofaza qilish sohasida tashkilotlar faoliyatini litsenziyalash nimtizimini axborotni

muhofaza qilish vosinalarini sertifikatsiyasini va axboron xavfsizligi talablari

bo‘yicha axborotlashtirish obyektlarini attestatsiyasini, kadrlarni tayyorlash,maxsus

aloqa tizimlari,ilmiy tadqiqot va tajriba konstruktorlik ishlarini tashkillashtirish

tizimlarini o‘z ichiga oluvchi murakkab tizimdir. Axborotni muhofaza qilishning

davlat tizimi ish yuritishi quyidagi qonun,me‘yoriy hujjatlar asosida amalga oshiradi:

-O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi; -Davlat sirlarini saqlash to‘g‘risida gi

qonun; Axborotlashtirish to‘g‘risidagi qonun; Maxsulotlar va xizmatlarni

sertifikatsiyalashtirish to‘g‘risidagi qonun Faoliyat ayrim turlarini litsenziyalash

to‘g‘risidagi qonun.

TAHLIL VA NATIJALAR

Axborot xavfsizligi siyosati bu – tashkilotning maqsadi va vazifasi hamda

xavfsizlikni ta‘minlash sohasidagi chora-tadbirlar tavsiflanadigan yuqori sathli reja

hisoblanadi. U xavfsizlikni ta‘minlashning barcha dasturlarini rejalashtiradi. Axborot

xavfsizligi siyosati tashkilot masalalarini yechish himoyasini yoki ish jarayoni

himoyasini ta‘minlashi shart. Apparat vositalar va dasturiy ta‘minot ish jarayonini

ta‘minlovchi vositalar hisoblanadi va ular xavfsizlik siyosati tomonidan qamrab

olinishi shart.

Axborot xavfsizligiga tahdidlarning toifalanishi. Axborot xavfsizligiga

tahdidlar darajasiga kora quyidagicha toifalanishi mumkin: a) shaxs uchun: –

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-18

Часть–6_ Январь –2025

333

axborotlarni qidirish, olish, uzatish, ishlab chiqish va tarqatish bo‘yicha fuqarolarning

konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklarini buzilishi; – fuqarolarni shaxsiy hayot

daxlsizligi huquqidan mahrum qilish; – g‘ayri ixtiyoriy zararli axborotlardan

fuqarolarning o‘z sog‘liqlarini himoya qilish huquqlari buzilishi; – intellektul mulk

obyektlariga tahdid. b) jamiyat uchun: – axborotlashtirilgan jamiyatni qurishga

to‘siqlar; – jamiyatning ma‘naviy yangilanish, uning ma‘naviy boyliklarini saqlash,

fidoyilik va xolislik, mamlakatning ko‘p asrlik ma‘naviy an‘analarini rivojlantirish,

milliy, madaniy merosni targ‘ib qilish, axloq me‘yorlari huquqlaridan mahrum qilish;

– zamonaviy telekommunikatsiya texnologiyalarini taraqqiy etishi, mamlakat ilmiy

va ishlab chiqarish potensialini rivojlantirish va saqlab qolishga qarshilik qiluvchi

muhitni yaratish. v) davlat uchun: – shaxs va jamiyat manfaatlari himoyasiga qarshi

harakatlar; – huquqiy davlat qurishga qarshilik; – davlat boshqaruv organlari ustidan

jamoat nazorati institutlarini shakllantirishga qarshi harakatlar; – shaxs, jamiyat va

davlat manfaatlarini ta‘minlovchi davlat boshqaruv organlari tomonidan qarorlarni

tayyorlash, qabul qilish va tatbiq etish tizimini shakllantirishga qarshilik; – davlat

axborot tizimlari va davlat axborot resurslari himoyasiga to‘siqlar; – mamlakat

yagona axborot muhiti himoyasiga qarshi harakatlar. Axborot himoyasiga

metodologik yondashuv – bu konfedensial axborotlarni saqlash vazifasini turli

bosqichlarda yechish bo‘yicha asos bo‘luvchi g‘oyalar, muhim tavsiyalardir. Ular

axborotni me‘yoriy himoya qilish bazalarini yaratishda inobatga olinadi. Shuningdek,

qonun va qonunosti aktlarini qabul qilishda me‘yor sifatida tatbiq qilinadi hamda

ularni bajarish majburiy xarakterga ega bo‘ladi. Axborotni muhofaza qilish

tamoyillarini uchta guruhga bo‘lish mumkin: huquqiy, tashkiliy hamda texnik

razvedkadan himoyalanishda va hisoblash texnikasi vositalarida axborotga ishlov

berishda axborotni muhofaza qilishdan foydalanish. Axborotni muhofaza qilish

tizimlaridan foydalanish amaliyoti shuni ko‘rsatmoqdaki, faqatgina kompleks

axborotni muhofaza qilish tizimlari samarali bo‘lishi mumkin.

Axborot xavfsizligi tushunchasi. Axborot xavfsizligi deganda tabiiy yoki

su‘niy xarakterdagi tasodifiy yoki qasddan qilingan ta‘sirlangan axborot va uni

qo‘llab-quvvatlab turuvchi infrastrukturaning himoya-langanligi tushuniladi.Bunday

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-18

Часть–6_ Январь –2025

334