MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
147
DIZARTRIYA. DIZARTRIYA TURLARI, DIZARTRIYADA OLIB
BORILADIGAN PEDAGOGIK KOREKSION ISHLAR METODIKASI
Bahriddinova Durdonaxon Rustamjon qizi
Namangan Davlat Pedagogika
Instituti Maxsus Pedagogika 1-kurs magistranti.
Annotatsiya:
Ushbu
maqolada dizartriya, dizartriya turlari, dizartriya haqida
olimlar olib borgan ishlar va qo’llagan metodlari, dizartriyaning sabablari va
davolash usullari, denas apparatini dizartriyada qo’llash, dizartrik bolalarda olib
boriladigan pedagogik koreksion ishlar tizimi haqida ochib berilgan.
Kalit so’zlar:
dizartriya, bulbar, psevdabulbar, miyachali dizartriya, denas
apparati, ovoz, nafas organlari, korreksiya.
Annotation:
This article describes dysarthria, types of dysarthria, works and
methods used by scientistsabout dysarthria, causes and treatment methods of
dysarthria, the use of physical therapy in dysarthria, and the system of pedagogical
corrections for dysarthric children.
Key words:
dysarthria, bulbar, pseudobulbar, cerebral dysarthria, div
apparatus, voice, respiratory organs, correction.
Аннотация:
в статье описаны дизартрия, виды дизартри, работи и
методы ученых о дизартрии, причины и методы лечения дизартрии, применение
лечебной физкультуры при дизартрии, система педагогической коррекции
дизартрии у детей.
Ключевые
слова:
дизартрия,
бульбарная
псевдобульбарная,
церебральная дизартрия, аппарат тела, голос органы, дыхания коррекция.
Kirish:
Ma’lumki hozirgi kunda mamlakatimizda olib borilayotgan ishlar ko’p
tomonlama rivojlanib bormoqda. Ayniqsa, rivojlanishda nuqsoni bo'lgan bolalar bilan
hozirgi kunda juda ko'p metodikalar va izlanishlar olib borilmoqda.Dizartriya nutq
nuqsoni juda keng tarqalgan va bu bo’yicha juda ko’p ishlar korreksiyasi hozirgi kunga
qadar o’rganilmoqda. Dizartriya–bu markaziy xarakterdagi organik nutq buzilishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
148
hisoblanadi. Dizartriyaning nutq a’zolarining kam harakatlanishi natijasida nutq
tovushlari artikulyatsiyasi qiyinlashadi, shu bilan birgalikda ovoz, nafas buzilishlari
hamda nutqning sur'ati, ritmi va ifodaliligida o'zgarishlar kuzatiladi.
Dizartriya turlari va olimlar olib borgan ishlar metodikasi.
Dizartriya tamoyillarini Peocher tamoyillari tomonidan o’rganib chiqilgan
bo’lib ular quyidagi turlarga bo’linadi.
-po’stloqli
-po’stloqosti, xoreya, atetoz, rangsiz sharning shikastlanishi, dumli tana
boshchasining shikastlanishi, postensefalatik parkinsonism, Parkinson kasalligida;
-pedenkulyar;
-suprankulear/psevdo bulbar/;
-bulbar nuclear;
-serebellyar;
-diensefal;
-meaensefal;
-miya nervlari shikastlanishi bilan bog’liq periferik dizartriya;
-chuqur sezuvchanlikning buzilishi bilan bog’liq dizartriya;
-miyaning aralash shikastlanishlaridagi, toksikoz, postkontuzion holatlar,
dizartriya;
-epilepsiya paytidagi dizartriya;
-miasteniya paytidagi dizartriya;
-po’stloqosti ekspressiv afaziyadagi dizartriya.
L.B.Litvak dizartriya nutq buzilishlarini lokal-diagnostik ahamiyatiga o’z
e’tiborini qaratdi. Dizartriya artukulatsion buzilishlaridan tashqari nutqning tembi,
ritm, ravonligining buzilishi kabi nuqsonlarni ham kiritdi. Dizartriya muammosi XX
asrda keng o’rganila boshladi. Dizartriya tabiatini o’rganish logopediya amaliyotida
keng o’rganila boshladi.
Dizartriya nutq nuqsonini diagnostik o’rganish dizartriya muammosining
rivojlanishida muhim bosqich bo’ldi.L.B.Litvak,Ye.N.Vinarskaya tomonidan birinchi
marta bosh miyasi jarohatlangan katta yoshdagi kishilarda dizartriya kompleks
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
149
neyrolingvistik tomonidan o’rganildi. Bugungi kunda bolalarda dizartriyani namoyon
bo’lishi klinik,neyrolingvistik,psixo-pedagogik yo’nalishlarda o’rganilmoqda.
Bolalar serebral falajida dizartriyani to’liq va aniq tasnifini M.B.Eydinova
va Ye.N.Pravdina taklif etdilar.Ularning fikricha,dizartriya bolalar serebral falaji bilan
kasallangan bolalarning 65-68% ida kuzatiladi.Bolalar serebral falajining og’ir
shaklida bola umuman harakatsizlanib qoladi va bunday bolalarning deyarli
hammasida dizartriya kuzatiladi.
Dizartriyaning asosiy belgilari va sabablari:
Dizartriyaning asosiy belgilari bular nutqiy artikulyatsiya motorikasi va nutqiy
nafas bilan bog’liq bo’lgan tovushlar talaffuzi va ovoz nuqsonlaridir.Dizartriya
dislaliyadan farqli ravishda ham unli ham undosh tovushlarda farq kuzatiladi.
Dizartrik bolalarda yuz ,lablar va til mushaklari harakatlanishi qiyin
bo’lishi,noto’g’ri talaffuz ,o’zgartirilgan tembr,juda sekin yoki tez gapirish,burun yoki
xirillagan ovoz,haddan tashqari yuqori yoki past hajm,noto’g’ri ritm bilan bog’liq
nafas olish qiyinlashuvlari kuzatiladi.Dizartriya turli xil sabablarga ega bo’lishi
mumkin.Eng tez-tez uchraydiganlar orasida asab tizimining o’zgarishi,miyada yoki
embolida shikastlanishlar va o’smalar yuzini yoki tilni falajlanish kabi sabablari
kiradi.Bu tug’ilishdan paydo bo’lganida,bu odatda miya yarim palsi yoki mushak
distrofiyasining natijasi hisoblanadi.
Dizartrik bolalarda korreksion pedagogik ishlar tizimi:
Dizartriyani bartaraf etish bo’yicha olib boriladigan logopedik ta’sir tizimi
kompleks ravishda amalga oshiriladi,ya’ni artikulatsion apparat massaji va gimnastik
mashqlari,ovoz va nafas ustida ishlash,uni davolash,davolovchi jismoniy-tarbiya ,
fizioterapiya va dori-darmonlar bilan davolash ishlari olib boriladi. Dizartrik bolalarda
tovushlar talaffuzidagi kamchiliklarni bartaraf etish,tuzatish ishining eng asosiy
vazifalaridan biridir.Tovushlar talaffuzidagi kamchiliklarning asosiy sababi nutq
apparati a’zolarining harakatchanliklarining asosiy sababi nutq apparati a’zolarining
harakatchanligida kuzatiladigan kamchiliklardir. Shuning uchun logoped asosiy
diqqatini artikulatsion apparat harakatchanliligini rivojlantirishga qaratish lozim.
Dizartrik bolalarda denas apparatini qo’llash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
150
Denasdan nutq terapiyasi uchun foydalanish buzilish belgilari bo’lgan
joylarga bevosita ta’sir qilish orqali artikulyar organlarning funksiyalarini
faollashtiradi va tiklaydi, bu nutq ko’nikmalarini tez shakllantirishga yordam
beradi.Denas-davolash inson organizmiga alohida ta’sir ko’rsatadi.Bunday davolash
normal modda almashinuvi uchun qon aylanish tizimi yanada samarali faoliyat asab
tizimi normallashadi.Denas apparati quyidagi holatlarda ishlatiladi:
-Asab tizimi kasalliklari,qon aylanish tizimi kasalliklari
-Tayanch-harakat tizimining patalogiyasi
-Nafas olish tizimi kasalliklari,yurak eshemik kasalliklari
-Ovqat hazm qilish tizimi kasalliklari
-immun tizimi
-Ko’z kasalliklari kabi muammolarda denas apparati qo’llaniladi.
Denas apparati dizartrik bolalarda nafas olishni to’g’rilashda,harakatlanish
tizimini to’g’rilashda hamda immune tizim va asab tizimini yaxshilash uchun
qo’llaniladi.
Shunday qilib, dizartrik bolalarda ovoz boylamlari muskullarining parezi shu
narsaga olib keladiki, ovoz boylamlari to’liq va bir xilda harakatlanmaydi, ularning
tebranishi esa kam bo’ladi. Shuning uchun ovoz ohangdorligi kam, kuchsiz bo’lib
qoladi. Avvalo, dizartriyani oldini olish uchun nuqt apparatiga va nafas olishiga
alohida e’tibor berish lozim. Chunki dizartrik bolalarda ovoz boylami va nafas olish
tizimi buzilgan bo’ladi. Bu kabi kasallikni davolashda og’izning holatini nazorat qilish,
ovozni rivojlantirish, nutqiy nafasni korreksiyalash, tovushlar talaffuzini
korreksiyalash muxim o’rin tutadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1:M.Y.Ayupova Logopediya Toshkent 2007-y.
2:K.P.Bekker M.Sovak Logopediya 1981-y.
3:L.R.Mo’minova tutilib gapiruvchilar uchun qo’llanma O’qituvchi 1980-y.
