MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
46
PARSELLYATIV TUZILMALARNING STILISTIK VAZIFALARI.
(
E.
BRONTE "WUTHERING HEIGHTS" ASARI MISOLIDA)
Qurbonova Nasiba Sobir qizi
Jizzax davlat pedagogika universiteti
E-mail: nasibakurbanova1333@gmail.com
Tel: 998915931333
Annotatsiya:
Qo'shimcha gapning vazifasi parsellyatli konstruktsiyalarning
asosiy ma'nosini belgilaydi. Shundan kelib chiqqan holda, biz parsellyatsiyadan
foydalanishning maqsadi nutqni (individual bayonotlarni) ifodali rang berish,
shuningdek, semantik va hissiy yukni berish degan xulosaga kelishimiz mumkin.
Kalit so’zlar:
Parsellyatsiya, Tasviriy funktsiya, Parselli konstruktsiya,
Metafora, Taqqoslash, Emotsional-ajratish, Posilkalar.
Kirish
E. Bronte tomonidan "Wuthering Heights"
1
asarida qo'llanilgan parsellyatli
tuzilmalar muayyan funktsiyalarni bajaradi. Romanni tahlil qilganimizdan ma’lum
bo‘ldiki, ba’zi bir hikoyaviy gaplarda bo‘lakli konstruksiyalar dialogik xarakterdagi
gaplarga qaraganda ancha kam. Buni bizning tadqiqotlarimizdagi haqiqiy misollar
tasdiqlaydi. Keling, parsellangan konstruktsiyalar bajaradigan funktsiyalarning har
birini, ya'ni majoziy, xarakteristik, emotsional-eksklyuziv va ekspressiv-grammatik
funktsiyalarni batafsil ko'rib chiqaylik.
Tasviriy funktsiya
Vizual uslublarni hal qilishda parsellyatsiya faol qo'llaniladi. Tasvirlangan
narsalarni badiiy va obrazli tasvirlashda namoyon bo'ladigan vizual funktsiyada,
quyidagi vazifalarni bajaradi:
1) Parsellyatsiya matnni shunday ajratadiki, ketma-ket voqealar alohida
ramkada taqdim etiladi:
1
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
47
a) Joseph seemed sitting in a sort of elysium alone, beside a roaring fire; a
quart of ale on the table near him, bristling with large pieces of toasted oat-cake. And
the black pipe in his mouth.
2
Yusuf go'yo bir o'zi xutrsandchilikda, gulxan yonidagi o'tirgandek edi; uning
yonidagi stolda bir litr achchiq piva, qovurilgan sulidan tayyorlangan tortning katta
bo'laklari bilan to'ldirilgan. Va uning og'zida qora kukun.
Ushbu misolda muallif posilka bilan o'quvchilar e'tiborini qaratadi. Bizning
oldimizda ayni paytda sodir bo'layotgan voqealar tasvirlangan. Rasm qahramoni
bizga yonayotgan olov yonida yolg'iz o'tirgan holda taqdim etiladi, uning yonida ale
quyilgan stol va tort bo'laklari bor. Muallif alohida parchada, yuqoridagilarga
qo'shimcha ravishda, qahramon tishlarida qora sigaret tutgan lahzani kiritishga qaror
qildi. O'quvchi e'tiborni ajratilgan parchaga qaratish imkoniyatiga ega. Ushbu
bayonot bizga odam haqida ba'zi ma'lumotlarni aytib beradi, uning maqsadi ma'lum
bir vaziyatda tasvirlangan alohida lahzani ta'kidlashdir, go'yo biz o'zimiz nima
bo'layotganini tekshirayotgandek.
Ushbu ta’kidlarga quyidagilar misol bo'lishi mumkin:
b) His visits were a continual nightmare to me. And to my master also.
3
Uning tashriflari men uchun doimiy dahshatli tush edi. Va xo'jayinimga ham.
c) 'Happen fourteen mile hills; and a rough road'.
4
'O'n to'rt mil tepaliklarda sodir bo'ladi; va qo'pol yo'l".
Ushbu misollarda biz ba'zi aniq voqealarni ko'rishimiz mumkin. Sintaktik
tuzilmaning tinish belgilariga bo'linishi bilan bo'lish. Sintaktik tuzilmaning tinish
belgilariga bo'linishi bilan, voqelikni idrok etishning ma'lum bir tuyg'usi.
Tadqiqot metodolgiyasi
Parsellyatsiya jumlani muallifning kompozitsion niyati va tasvirlangan
hodisa, obyekt xususiyatlariga ko'ra ajratadi; Parsellyatsiya shuningdek, umumiy
rasmning tafsilotlarini ajratib ko'rsatadi va tasvirlangan narsalarni badiiy va obrazli
konkretlashtirish nuqtai nazaridan muhim ma'lumotlarni ta'kidlaydi. Masalan:
2
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-378
3
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847 p.171
4
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847 p. 488
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
48
a) The long light hair curled slightly on the temples. The eyes were large and
seri-ous. Too graceful.
5
Uzoq och rangli sochlar chakkadan biroz qayrilgan. Ko'zlari katta va jiddiy
edi. Juda nafis.
Bunda oldingi ikki gap tavsiflovchi xarakterga ega va "juda nafis" posilka
tasvirlangan vaziyatning tushuntirish funktsiyasini bajaradi, ya'ni u bilan juda muhim
bo'lgan narsani tushuntiradi. Muallifning nuqtai nazari, o'quvchining chuqur
tushunishi bilan bog'liq
Quyidagi misolda biz ma'lum bir qahramonning tavsifini ko'rishimiz mumkin,
bu erda posilka (alohida bo'lak) asosiy rol o'ynaydi, uni o'qib chiqqandan so'ng biz bu
shaxs haqida ma'lum bir xulosa chiqarishimiz mumkin. Shunday qilib, bunday
misolda muallifning baholash funktsiyasi eng aniq namoyon bo'ladi, bu erda u
qahramonning ma'lum bir portretini yaratadi, unga ma'lum bir holatda eng muhim
ko'rinadigan narsani ta'kidlaydi.
b) 'But, for all that, I was not going to sympathise with him. The brute beast!'
6
Lekin, shunga qaramay, men unga hamdard bo'lmoqchi emas edim. Yirtqich
hayvon!
c) 'She's a beauty, it is true. But not an angel'.
7
"U go'zal, bu haqiqat. Lekin farishta emas".
Bu yerda asar qahramonining ikki fazilati o‘rtasidagi qarama-qarshilik aniq
ifodalangan. U go'zal, lekin muallif posilkada "Lekin farishta emas” degani shundaki,
bu xususiyat unda ko‘p vaziyatlarda ko‘proq namoyon bo‘ladi va o‘quvchi bunga
e’tibor berishi kerak, ya’ni muallif nima demoqchi bo‘lganini tushunamiz. Bunda
“lekin” bog‘lovchisi bo‘lgan murakkab gap qismlarga ajratilib, ikkinchi bo‘lakning
semantik ahamiyatga ega ekanligiga urg‘u beriladi.
Ba'zi hollarda, mustaqil ravishda ajratilgan bayonotlar istehzoli tovush, yengil
hazil va ajablanish effektiga ega bo'ladi. Misol tariqasida quyidagi jumlani
keltirishimiz mumkin:
5
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847 p. 104
6
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847 p-273
7
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847 p-479
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
49
d) 'Why, how very black and cross you look! And how funny and grim!'
8
d) 'Nega, siz qanday odamovi va jahldor ko'rinasiz! Va qanday kulgili va
dahshatli!
Parsellyatsiya usuli ko'pincha mualliflar tomonidan ekspressiv vositalar bilan
bir qatorda qo'llaniladi, ulardan biri metafora bo'lib, bu holda xarakterni tasvirlashda
nutq kontekstining ekspressiv imkoniyatini oshiradi. Biz quyidagi misolda E.
Bronteda shunga o'xshash texnikani topamiz:
e) 'Tell her what Heathcliff is: an unreclaimed creature, without refinement,
without cultivation. An arid wilderness of furze and whinstone.'
9
Unga Hitkliff nima ekanligini ayting: o'zlashtirilmagan, yaxshilanmagan,
o'stirilmagan mavjudot. Sariq o’simlik va qora toshlardan iborat qurg'oqchil cho'l.
Metafora yashirin taqqoslash bo'lgani uchun, bu holda romanning bosh
qahramoni Ketrin Xitkliffni qo'pol va befarq deb atagan, nafosat va madaniyatdan
mahrum mavjudot. Posilka mohiyatni ochib beradi, asosiy qismda aytilgan so'zlar,
ya'ni
Ketrinning
tasvirlangan
qahramonning
mohiyati
haqidagi
fikrini
konkretlashtiradi. Xitkliffni qushqo'nmas va qushqo'nmas bilan o'sgan tog'li er bilan
taqqoslab, muallif shunga mos ravishda ushbu so'zlarga e'tibor qaratadi, chunki uning
shaxsiyatining bunday tavsifi uning insoniy tabiatiga to'liq mos keladi. Metafora o‘z
mohiyatini quyidagi misolda ham aks ettiradi:
f) 'If you weren't more a lass than a lad, I'd fell thee this minute, I would;
pitiful lath of a crater!'
10
«Agar sen qiz bola bo'lmaganingda, men seni shu daqiqada yiqitgan
bo'lardim, men; achinarli krater yo’li! (354-bet)
3) Parsellyatsiya kutilmagan pauzani, ritmda uzilishni keltirib chiqaradi, bu
harakatlar boshlanishidan hayratlanish ifodasini kuchaytiradi:
a) Many a window showed black gaps deprived of glass. Here and there.
11
Oynadan siniq qora bo'shliqlar ko'rinardi. Bu yerda va u yerda.
8
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847 p-83
9
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-163
10
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-354
11
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-540
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
50
b) Heathcliff had returned from his watch earlier than usual; owing to the
sudden storm.
12
Xitkliff odatdagidan ertaroq qaytdi; to'satdan boshlangan bo'ron tufayli.
Birinchi misolga asoslanib, biz nuqta degan xulosaga kelishimiz mumkin
asosan ajratilgan birlikni tushunishga ta'sir qilishi mumkin. Agar nuqtani olib tashlab,
gapni yaxlit holda taqdim etamiz, buni asosan ajratilgan birlikni tushunishga ta'sir
qilishi mumkin. Agar nuqtani olib tashlab, gapni yaxlit holda taqdim etsak, urg‘u
o‘zgarib, gap yozuvchi o‘quvchilar e’tiborini tortmoqchi bo‘lgan ma’nosini
yo‘qotishini sezamiz. Asarning ma'lum bir qismida ifodalangan ma'lum bir fikrni
umumlashtirishga yordam beradigan teng ritmning buzilishi taassurotlari paydo
bo'ladi.
Ikkinchi misolni tahlil qilib, gapning ikkinchi qismi (uchuncha) o‘z tarkibida
gapning asos bo‘lagi bilan bog‘lanib, uning davomi ekanligini aniqladik. Keling,
ikkala qismni bir butunga birlashtirishga harakat qilaylik:
Heathcliff had returned from his watch earlier than usual owing to the sudden
storm.
Xitkliff to'satdan boshlangan bo'ron tufayli odatdagidan ertaroq qaytdi.
Shuni ta'kidlash kerakki, bayonotning ma'nosi o'zgarmagan; parselli
konstruksiya oddiy tuzilishga ega bo‘lgan gapga aylandi. Ammo muallifning maqsadi
nima bo'lganini, ya'ni asar qahramoni Xitkliff nima uchun odatdagidan ertaroq qaytib
kelganini tushuntirishdir. Buning uchun ishlatilgan posilka “to'satdan boshlangan
bo'ron tufayli" - owing to the sudden storm.
Tahlil va natijalar
Parselli konstruktsiyaning xarakteristik vazifasi sub'ektning nutq uslubiga
taqlid qilishdir. Keling, batafsil ko'rib chiqaylik.
1) Parsellyatsiya personajlarning og'zaki-suhbatli dialogik va monolog
nutqiga xosdir. Masalan:
a) 'What! You come back? Again?'
13
12
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-279
13
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-147
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
51
a) "Nima! Qaytib kelasizmi? Yana?'
Ko'rib turganimizdek, suhbat ikki kishi o'rtasida bo'ladi. Bunday holda, biz
aniq bir tuyg'uning ajratilgan qismida, ya'ni ajablanib (zarba) ifodasi haqida
gapiramiz. Muallif posilka bilan qahramon hech qachon ko'rishni kutmagan odamni
ko'rganida ko'zlariga ishonmaganligini yana bir bor ta'kidlaydi. Posilka shunga mos
ravishda uning nima bo'layotgani haqidagi taassurotini mustahkamlaydi. Quyidagi
misolda shunga o'xshash narsa sodir bo'ladi:
b) ''Miss Earnshaw? Nonsense!' cried the dame.
14
Miss Ernshou? Bema'nilik! – baqirdi xonim.
Quyidagi misol ham e'tiborimizni tortdi:
c) 'Here! you go with her round the farm. Quite alone?'
15
"Shu yerdami! siz u bilan fermani aylanib chiqasiz. Yolg'izmi?
Bu erda uchastkali qurilish qahramonning g'azab va umidsizlikni ifodalovchi
hissiy holatini ko'rsatadi. Bu so'zlar tegishli bo'lgan qahramon aniq tushkunlikka
tushgan. Uning so'zlariga ko'ra, u g'amxo'rlik qilishi aniq, u o'ziga xos rashk bilan
to'lgan va biz ham ba'zi tajribalarni kuzatishimiz mumkin. Bu fikr uning og'zidan
to'satdan chiqib ketganga o'xshaydi, bu esa posilkadan foydalanishga olib keladi.
Avvalgi misolda bo'lgani kabi, posilka faqat tirnash xususiyati beruvchi holatni
kuchaytiradi.
Ushbu parcha muallifning qahramon orqali tasvirlangan narsaga
munosabatini bildiradi, uning so'zlari uning haqiqiy ichki holatini ko'rsatadi va Ketrin
o'z otasi haqida o'z fikr-mulohazalarini bildiradi, u yagona bo'lib chiqdi. Linton bilan
uchrashuvlariga qarshi. Uning bunday bayonoti otasini, oxir-oqibat, noto'g'ri deb
o'ylashga undagan bo'lardi.
e) 'I swear I'll make the most of it. The most!'
16
“Qasam ichamanki, men bundan maksimal darajada foydalanaman.
To’laligicha!'
14
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-77
15
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-350
16
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-179
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
52
Bayonotdan ko'rinib turibdiki, Hitkliff romanining qahramoni jumlaning
birinchi qismida nafaqat va'da qiladi, balki qasamyod qiladi va keyingi voqealar
uchun qo'lidan kelganini qiladi, shuning uchun "eng" posilkasi o'quvchiga uning
so'zlari ekanligini isbotlaydi. bejiz emas, ajraladigan qismi uning nutqini idrok etishni
kuchaytiradi, kelajakda har tomonlama oqilona harakat qilishini ta'kidlaydi. Shunday
qilib, qahramon o'z so'zlarida qanchalik qat'iy ekanini payqashimiz mumkin.
f) 'Yes, yes,' answered he: 'but is this the only time you have beheld him?
'Think!
Ah! You have a short memory. Indeed.'
17
Ha, ha, — deb javob berdi u: — lekin bu siz uchun yagona vaqt u haqidagi?
'O'ylab ko'ring!
Oh! Sizda juda kam xotira bor. Haqiqatdan ham.'
Ushbu misolda posilkali dizayn maxsus hissiy fon yaratadi. Dizayn
intonatsiyani, ya'ni qahramonning so'zlariga xos bo'lgan hissiy tajribani etkazish
vositasi sifatida ishlaydi.
Oddiy vaziyat quyidagi misolda tasvirlangan:
g) 'Now, since I've seen her, I'm pacified. A little.'
Endi men uni ko'rganimdan beri tinchlandim. Ozgina.'
2) Parsellyatsiya ichki nutqni tasvirlash vositalaridan biri bo'lib, unda
qahramonning hozirgi holatining xususiyatlari namoyon bo'ladi. Masalan:
a) I asked, in order to rouse him; for he would not stir. Not.
18
So‘radim, uni uyg‘otish uchun; chunki u qo'zg'almas edi. Yo'q.
Ajraladigan qism "yo’q" o'ziga xos mantiqiy tanlovga ega. Umuman olganda,
ajralgan konstruktsiya posilkadan oldingi qismga nisbatan alohida semantik
konnotatsiyaga ega degan xulosaga kelishimiz mumkin. Bo'linish bayonotga alohida
xususiyat beradi. Bu erda qahramon keskin tarang ko'rinadi. Posilka quyidagi misolda
xuddi shunday rol o'ynaydi:
b) I carried it, and repeated the message. Strictly.
19
17
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-345
18
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-526
19
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-503
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
53
b) Men uni oldim, xabarni takrorladim. Qat’iy ovozda.
Ko'pincha parselatsiya xatti-harakatni tavsiflash uchun ishlatiladi, shuningdek
qahramonning nutqi. Muallif "qat'iy" so'zini chiqarib tashlashni zarur deb hisobladi,
shuning uchun u bizning e'tiborimizni qahramon tomonidan aytilgan aniq so'zlarning
emas, balki o'quvchilarning tasavvur qilish imkoniyatiga ega bo'lishi uchun u taqdim
etilgan ohangning muhimligiga qaratadi. hamma narsa batafsil.
Romanda qahramonlarning hissiy zarbalari va kechinmalari bilan bir qatorda
muallif muayyan vaziyat haqida fikr yuritish jarayoni sodir bo‘ladigan
konstruksiyalardan ham foydalanadi. Ya'ni, o'zingiz bilan ichki dialog:
c) After a while, she changed her behaviour, and became incapable of letting
him alone: talking at him; commenting on his stupidity and idleness.
20
Bir muncha vaqt o'tgach, u xatti-harakatini o'zgartirdi va uni yolg'iz
qoldirishga qodir emas edi: u bilan gaplashish; uning ahmoqligi va bekorchiligini
sharhlab.
Muallif, uning fikricha, qahramon fikrlarining butun oqimini ochib beradigan
fragmentni chiqaradi, bu esa alohida semantik ma'no beradi.
Ba'zan muallif parsellyatsiyadan faqat bayonotning ma'lum bir tafsilotini
ta'kidlash uchun emas, balki qahramonning umumiy hissiy holatini kuchaytirish
uchun ham foydalanadi. Shunga ko'ra, parsellangan tuzilmalardan foydalanish
tavsifni yanada jonli va ifodali qilish imkonini beradi.
Hissiy chiqarish funktsiyasi
Emotsional-ajratish
funksiyasi konstruksiyalarga xos bo‘lib, unda
parsellyatsiya hissiyotlarni, hissiy holatni yoki emotsional baholashni ta’kidlash
vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
a) 'Nelly, take her; and leave me, all of you! Leave me! Just for a moment, at
least.'
21
Nelli, uni olib ket; va meni tark eting, hammangiz! Yolg’iz qoldiring! Bir
lahzaga, hech bo’lmaganda.'
20
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-497
21
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-513
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
54
Ko‘rib turganimizdek, qahramonning ahvoli chegaradosh umidsizlikdir,
yolg'iz qolishi, uzoq vaqt bo'lmasa ham, yolg'iz qolishi kerakligi.
Gapning bo'linishi gapga alohida, yangi tovush beradi.
Aynan "bir lahzaga, hech bo'lmaganda" posilka asosiy g'oyani ishlab chiqish
va taqdim etishga turtki beradi, u butun tuzilgan tuzilishga kiritilgan va lirik muhitni
yaratishga hissa qo'shadi.
b) 'Oh, Mr. Lockwood, I cannot express what a terrible start I got by the
momentary view! Those deep black eyes! That smile! And ghastly paleness!'
22
“Oh, janob. Lokvud, men ajoyib ko'rinish qarab qanday dahshatli
boshlanganimni so'z bilan ayta olmayman! O'sha chuqur qora ko'zlar! Bu tabassum!
Va murdadek ko’rinish!
Ushbu misolda muallif qahramonning ong oqimini tasvirlash uchun
parselatsiyadan foydalanadi. Qahramonning fikrlari bir zumda, uning ongida
miltillashi bizga posilka texnikasi tufayli ayon bo'ladi. Bronte posilkalarni jumlaning
alohida qismlariga ajratadi, ular juda muhim narsani tushuntirish rolini o'ynaydi.
Muallif, shuningdek, qahramonning holatini, uning hissiy tuyg'ulari oqimini, bu
haqda gapirish unga qiyin bo'lishi mumkinligini etkazishga harakat qiladi, chunki bu
uning uchun chuqur his-tuyg'ularni uyg'otayotganini ko'ramiz. Ushbu uchastkali
qurilish yordamida o'quvchilar qahramonning o'z so'zlarini qanday talaffuz qilishini,
ya'ni u qanchalik chalkashlik bilan gapirishini aniq aniqlash va shu bilan uning hissiy
holatini eng aniq tasvirlash imkoniyatiga ega. O‘ylar oqimi shu qadar kuchliki, u
to‘lib-toshgan his-tuyg'ular, u nima haqida gapirayotganidan qanchalik hayratda.
Bo'linish dinamizm ta'sirini yaratadi, ya'ni tez rivojlanish fikrlar oqimi.
c) 'Damnable witch! dare you pretend to rouse him against me? Fling her into
the kitchen! Do you hear! Right now! Off with her!'
23
"Jodugar!" Uni menga qarshi qo'zg'atishga jur'at eta olasizmi? Uni oshxonaga
tashlang! Eshityapsizmi! Hoziroq! U bilan qoling!
24
22
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-526
23
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-512
24
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-512
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
55
Bu posilkalar gradatsiyani qanday yaratishiga misol bo'ladi, ya'ni har bir
keyingi posilka qahramonning bayonoti va holatini hissiy jihatdan mustahkamlaydi.
Hissiy nuqtai nazardan, ikkinchi posilka "u bilan birga" birinchi posilkaga qaraganda
qahramonning nutq paytidagi holatini aniqroq ifodalaydi. Boshqacha qilib aytadigan
bo'lsak, ikkinchi qism birinchisiga ustunlik qiladi. Bunday holda, oxirgi posilka
hissiyotning eng yuqori darajasi, butun tuzilishning ma'nosidir.
Posilka quyidagi misolda xuddi shunday rol o'ynaydi:
d) 'He's a lying fiend! A monster! And not a human being!'
25
"U yolg'onchi shayton! Yirtqich hayvon! Odam emas!”
Birinchidan, asar qahramoni odamni hayvon bilan taqqoslaydi, "monster"
(birinchi posilka), bu allaqachon hissiy nuqtai nazardan kuchli rangli so'z bo'lib,
keyingi qismda u uni umuman shaxs deb hisoblamaydi. Ya'ni, mohiyatiga ko'ra,
hissiy baholashning bosqichma-bosqich kuchayishi mavjud.
Oldingi ikkita misol shaxsni tavsiflashda salbiy xarakterga ega edi. Endi men
teskari, ya'ni ijobiy bahoga ega bo'lgan misolni keltirmoqchiman:
e) 'God! What a beauty! What a lovely, charming thing!'
26
Ey Xudoim! Qanday go'zallik! Qanday yoqimli, maftunkor narsa!
Har bir uchastkali tuzilma tasvirlangan vaziyatning tabiatini boshqacha tarzda
tasvirlashi mumkin.
f) 'He died true to his character: drunk as a lord. Poor lad!'
27
'U o'z fe'l-atvoriga loyiq holda vafot etdi: haddan tashqari mast edi. Bechora
yigit!
Bu misoldan kelib chiqadigan bo'lsak, bu erda odamga achinish bor. Muallif
parsellyatsiyadan foydalanib, qahramonning nutq paytida boshidan kechirgan, sodir
bo'lgan voqeadan pushaymon bo'lgan tuyg'usini birinchi o'ringa qo'yganga o'xshaydi.
Ekspressiv-grammatik funktsiya
Ekspressiv-grammatik
(sintaktik)
funktsiya
har
qanday
sintaktik
munosabatlarni ifodalashdan, ya'ni gap a'zolari orasidagi bog'lanishlarni
25
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-116
26
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-332
27
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-297
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
56
o'zgartirishdan iborat. Bu vazifa, asosan, parselatsiya yordamida gap a'zolari
o'rtasidagi bog'lanishning parchalanish tarkibidagi munosabatlari batafsil yoritilgan
va tushuntirilgan hollarda ifodalanadi. Ushbu funktsiyaga ko'ra, bo'linish ko'pincha
kutilmagan bo'lib chiqadi, chunki u jumla a'zolari o'rtasidagi tabiiy grammatik
aloqalarni buzadi. Quyidagi misol dalil sifatida xizmat qilishi mumkin:
a) 'Wisht! Wisht!' muttered the young man, reproachfully; I will not hear you
speak so to him. Have done.'
28
a) "hey! Hey! — deb ming'irladi yigit, norozi ohangda; — Unga shunday
gapirganingizni eshitmay. Biz kelishgandik.
Nuqta bilan ajratilgan "kelishgandik" posilkasi pauzani aks ettiradi, ma'lum
ma'no kasb etadi va aniqlovchi (tushuntirish) vazifasini bajaradi. Agar biz davrni olib
tashlashga harakat qilsak, biz oddiy jumlaga ega bo'lamiz, bu posilkali qurilish emas.
Lekin, shu pozitsiyadan kelib chiqib, gapdagi so‘zlar o‘rtasidagi grammatik
bog‘lanish butunlay uziladi, ya’ni gap mantiqiyligini yo‘qotadi: Hey! Hey! — deb
ming'irladi yigit norozilik bilan; Unga qilgan gapingni eshitmayman. Shuni ta'kidlash
kerakki, umumiy tuzilishning nuqta bilan ajratilgan ikkita bo'lagi bir-biri bilan bir
mavzu bilan bog'liq. Va shuning uchun shundan kelib chiqadiki, murakkab
konstruktsiya asosiy bayonotni (posilkani) mustahkamlash va ta'kidlash imkonini
beradi va uni ma'no jihatidan yanada mazmunli qiladi:
b)'I'm really extremely angry; only I'm so pleased I can't show it! But you
must hold your tongue about MY uncle; he's my uncle. Remember.'
29
b) Men juda g'azabdaman; baxtinga buni ko'rsatolmayman! Lekin amakim
haqida tilingni tut; u mening amakim. Eslab qol.
Bo'lakli konstruktsiyali gaplarning tuzilishi va ma'nosi
Murakkab tuzilmalarning xususiyatlariga o'tishdan oldin, biz qisqacha tahlil
qilamiz va posilka nima ekanligini eslaymiz. parsellyatsiom sintaktik vosita bo‘lib,
badiiy adabiyotda keng tarqalgan. Bu hodisa bir sintaktik tuzilmaning intonatsion
jihatdan alohida elementlarga bo‘linishidan iborat. Olingan konstruktsiya parcellated
28
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-512
29
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847. P-355
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
57
deb ataladi, uning maqsadi mustaqil bayonotdagi eng muhim ma'lumotlarni ajratib
ko'rsatish va shu bilan ajratilgan qismga semantik ekspressivlikni berish va diqqatni
unga qaratishdir. Posilkalar, o'z navbatida, gapning oldingi (asosiy) qismida aytilgan
gapning ma'nosini aniqlaydi va ochib beradi. Shunisi e'tiborga loyiqki, ikkala qism
ham bitta tomonidan birlashtirilgan mavzu yo'q va bitta vaziyatni belgilashga xizmat
qiladi.
Xulosa
Parsellyatsiyada gapning bir a'zosi yoki murakkab qo'shma gapning butun
qismi ajratiladi. Ya'ni, tuzilishi nuqtai nazaridan, parsellyatsiya oddiy va murakkab
gaplar darajasida amalga oshiriladi.
Shunday qilib, biz o‘rgangan materialimiz shuni ko‘rsatdiki, E.Bronte o‘z
ijodida sodda va murakkab gaplarda qo‘llagan parselli konstruksiyalar o‘zining
tuzilishi va ma’nosi jihatidan xilma-xildir. Biz ko‘rsatgan har bir misolning o‘ziga
xos xususiyati va ifodalash imkoniyatlari mavjud. Shuni alohida ta’kidlashni
istardimki, romanda sodda gap tuzilishiga asoslangan parselli konstruksiyalar
ustunlik qiladi, bu esa o‘z navbatida badiiy nutqqa jonlilik va ifoda baxsh etadi
ADABIYOTLAR:
1.
Ayyub Gʻulomovich Gʻulomov. Oʻzbek tili grammatikasi. 1976
2.
Emily Brontë. Wuthering Heights. United kingdom-1847
3.
Вейнрейх У. О семантической структуре языка. – В кн.: Новое в
лингвистике. Вып. V.– М.: Прогресс, 1970. – С. 177-183.
4.
Фефеловой Дарии Николаевны. ТЕКСТООБРАЗУЮЩАЯ РОЛЬ
ПАРЦЕЛЛЯЦИИ И ЕЕ СТИЛИСТИЧЕСКИЕ ФУНКЦИИ В РОМАНЕ Э.
БРОНТЕ «ГРОЗОВОЙ ПЕРЕВАЛ». БЕЛГОРОД 2018
5.
Комиссаров В. Н. Теория перевода (лингвистические аспекты). – Москва:
Высшая школа.- 1990.; Nida E.A. The theory and practice of translation. – Leiden.
– 1969;
6.
Qurbonova N., Botirova H. BIR VA IKKI PARTSELLYATDAN IBORAT
GAPLAR TAHLILI. O’zbekiston Milliy Universiteti Xabarlari, 2023
7.
Salomov G'. Tarjima nazariyasiga kirish. – Toshkent, 1978. 18-b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
58
8.
Shveytsar A. D. Перевод в лингвистике. М., 1985.
9.
Barxudarov L. S. Языки перевод. Москва, 1978.
10.
Zou, J. (2016). On the Translation of Long and Complex English Sentences.
International Journal of Language and Linguistics, 4(6), 190-197. DOI:
10.11648/j.ijll.20160406.11 (Science Publishing Group).
