MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
221
AKADEMIK LITSEYLARDA ELEMENTAR ZARRALAR
MAVZUSINI O’QITISH
Cho‘lliyev.X.M
Jamiyat taraqqiyoti mamlakatimizda ta`lim sohasida o`tkazilayotgan
isloxotlar jaxon andozasiga mos yetuk va yuqori darajada fikrlaydigan kadrlar
tayyorlashni taqozo etadi. Bu esa о‘qitishni ham mazmun, ham uslub jixatdan yuqori
pog‘onaga kо‘tarishni talab qiladi. Hozirgi kunda eng aktual muammolarni о‘z ichiga
olgan “Elementar zarralar” mavzusini akademik litseylarda о‘quvchilarga
tushuntirish о‘qituvchidan keng bilimlarni talab qiladi. Avvalo
elementar
zarralarga ta’rif berib o’tayliк: o’zidan boshqa mayda zarralarga bo’linmaydigan
zarralarga elementar zarralar deyiladi. Elementar zarralar juda ko’plab songa ega,
ularni tartibga solish maqsadida tinchlikdagi massasiga qarab uchta guruhga
ajratamiz.
1. Foton. 2. Leptonlar.
3. Adronlar.
Fotonning tinchlikdagi massasi nolga teng. U faqat harakatdagina
mavjud. Yengil zarralarga leptonlar deyiladi. Leptonlar kuchsiz о‘zaro ta’sirida
qatnashadi. Leptonlarni faqat 6 ta avlodi mavjud. Eng katta sinf bu adronlardir
(inglizcha “hodros” – kuchli yirik demakdir). Adronlarga 400 dan ortiq zarralar
mansub. Adronlar spiniga qarab ikki katta guruhga ajratiladi.
1. Mezonlar.
2. Barionlar.
Mezonlar
– Spini butun sonlardan iborat zarralar.
Bаrionlar
– Spini yarim butun sonlardan iborat zarralardir.
Leptonlar bilan kvarklar orasidagi o`zaro simmetriya mavjud. Ularning
xususiyatlarini quyidagi jadvalda keltiramiz:
Leptonlar
Kvarklar
Tipi
(aromati)
Massasi
(elektron
zaryadi Tipi
(aromati)
Massasi
(elektron
zaryadi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
222
massasi
birligida)
massasi
birligida)
9
10
)
254
0
(
0
u
4
2/3
e
1
-1
d
10
-1/3
9
10
)
254
18
(
0
c
2544
2/3
207
-1
s
196
-1/3
9
10
)
274
78
(
0
t
338561
2/3
3478
-1
b
8219
-1/3
Adronlarni elementarligiga olimlarda shubha tug‘ila boshladi va 1964 yilda
bir-biridan mustaqil ravishda M.Tell – Mann va J – Sveyglar tomonidan adronlar
yanada fundamental zarralar – kvarklardan tuzilgan degan g‘oya ilgari surildi Bunga
kо‘ra adronlar uchta (u, d, s) va uchta anti ( ) kvarklardan tuzilgandir.
Asta – sekin vaqt о‘tishi bilan fundamental zarralar ham takomillasha bordi,
ya’ni yangi kvarklar kashf etib borildi. 1974 – yilda maftunkor kvark (psi - mezon)
kashf etildi. Shu jumladan 1977 – kvark va onti kvarklardan iborat (gо‘zal kvark)
ipsilon–mezon ochildi. Tabiatda simmetriya qonunlari о‘rinlidir shu bois kvarklar
sonida ham simmetriya bо‘lishi kerakligini e’tiborga olsak oltinchi kvark bо‘lishi
kerak. Oltinchi kvarklardan tashkil topgan zarralar hali qayd qilinmadi. Lekin bu
boradagi izlanishlar hali davom etmoqda. Agar biz adabiyotlarga nazar tashlasak
elementar zarralar tо‘g‘risida tushunchalar berilgan lekin о‘quvchilar tushunishi qiyin
sababi lepton va adronlar deyilgan biroq ularga ta’rif berilmagan. Elementar zarralar
tinchlikdagi massasiga qarab 4 ta sinfga ajratib qо‘yilgan. О‘quvchilarga elementar
zarralarni tushuntirishda quyidagi sxemadan foydalansak maqsadga muvofiq bо‘lar
edi.
O`quvchilarga kvark “rangi”, “hidi” haqidagi fikrlarni bildirganimizda ular
optik xususiyatini tushunishlari mumkin. Lekin bu ularning optik xususiyatlari
emasligini aytganimizda ularda tushunarsiz holatni keltirib chiqarishi mumkin.
Shuning uchun kо‘proq e’tiborni “spin” tushunchasiga qaratish kerak. Chunki spin
elementar zarralarni xarakterlaydigan asosiy xususiyatlaridan biridir. Spin —
zarralarni о‘z о‘qi atrofida aylanishidir. Eng yirik zarralar adronlar bо‘lsa ular spiniga
e
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
223
nisbatan ikki katta guruhga ajratildi. Spindan boshqa xarakteristikalar ham bor: barion
zaryadi, lepton zaryadi,elektr zaryadi, izospini va hakozo.
Xulosa qilib aytganda, elementar zarralarning о‘zi ham ishchi zarralarga
bо‘linadi. Adronlar barcha о‘zaro ta’sirda ishtirok etuvchi zarralar ekan. Dunyoni
tashkil etgan fundamentlar deganda biz hozir kvarklarni tushunishimiz lozim.
ADABIYOTLAR.
1.
Имомов Обиджон Эламонович. Об использовании образовательных
технологий на практических учебных занятиях характеристики. Studies in
exonomic and methods of innovation in the modern world.Internatiolan scientific
online conference.CANADA 2022 yil oktabr. 10-14.
2.
Имомов Обиджон Эламонович. Amaliy mashg’ulotlar davomida nochiziqli
ta’lim trayektoriyalarini qurishning metodik modeli. For participiation in the
scientifik – online conference”Modeles end methods in modern sciense” With an
article entitled.FRANCE 2022. (https://zenodo.org/record/5889090)
3.
Имомов Обиджон Эламонович.Физикадан амалий машғулот дарсларида
табақалашган
таълимдан
фойдаланиш.Международная
конференция
академических наук.г.Улан-Удэ.2021г.декабр.ст-12-16.
Adronlar
Foton
ELEMENTAR ZARRA
Leptonlar
Mez
onl
ar
B
ari
onl
ar
Kvarklar
