MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
11
PAXTACHILIK KLASTERLARIDA IQTISODIY
SAMARADORLIKNI OSHIRISH YOʻLLARI
(SAMARQAND VILOYATI MISOLIDA)
Yakubova Nasiba Nigʻmonjonovna
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Biznes
va tadbirkorlik oliy maktabi tinglovchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Samarqand viloyatidagi paxta klasterlarida
iqtisodiy samaradorlikni oshirish uchun innovatsion usullar o'rganiladi. Zamonaviy
amaliyotlarni tahlil qilish va texnologik, tashkiliy hamda moliyaviy strategiyalarni
o'rganish orqali paxta sanoatida mahsuldorlik va barqarorlikni oshirishning asosiy
omillari aniqlanadi. Tadqiqot natijalari siyosatchilar, klaster menejerlari va boshqa
manfaatdor tomonlar uchun foydali takliflar beradi.
Kalit so‘zlar: Paxta klasterlari, iqtisodiy samaradorlik, Samarqand viloyati,
innovatsion usullar, barqarorlik, mahsuldorlik, qishloq xo‘jaligini rivojlantirish.
Paxta sanoati O‘zbekiston iqtisodiyotining asosiy tarmoqlaridan biri bo‘lib,
yalpi ichki mahsulot va eksport daromadlarida muhim o‘rin egallaydi. So‘nggi
yillarda hukumat iqtisodiy samaradorlikni oshirish maqsadida klaster modeli asosida
ishlab chiqarishni tashkil etishga e’tibor qaratmoqda. Ushbu yondashuv global
qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish tendensiyalariga mos keladi va barqarorlikni
hamda qiymat zanjirini optimallashtirishni ta’minlaydi. Biroq, ushbu yondashuvning
to‘liq salohiyati, xususan, turli agroiqlim sharoitlariga ega bo‘lgan Samarqand
viloyatida yetarlicha o‘rganilmagan. Ushbu tadqiqot paxta klasterlarida iqtisodiy
samaradorlikni oshirishning zamonaviy usullarini aniqlashga qaratilgan.
Tadqiqotda miqdoriy va sifatli tahlillarni birlashtirgan aralash uslubdan
foydalanilgan. Ma‘lumotlar yig‘ish jarayoni quyidagilarni o‘z ichiga oldi:
So‘rovnomalar: Samarqand viloyatidagi fermerlar, klaster menejerlari va
boshqa manfaatdor tomonlar bilan o‘tkazilgan so‘rovlar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
12
Maydon kuzatuvlari: Zamonaviy dehqonchilik amaliyotlarini va klaster
faoliyatini baholash uchun o‘tkazilgan kuzatuvlar.
Iqtisodiy
modellashtirish:
Turli
tadbirlarning
samaradorligini
va
mahsuldorlikka ta‘sirini baholash uchun ishlatilgan.
Ikkinchi darajali ma‘lumotlar tahlili: Hukumat hisobotlari, ilmiy tadqiqotlar va
xalqaro ma‘lumotlar bazalaridan olingan ma‘lumotlar tahlil qilindi.
Tahlil jarayonida iqtisodiy samaradorlikka ta‘sir qiluvchi asosiy omillar,
jumladan, texnologiyalardan foydalanish, tashkiliy amaliyotlar va moliyaviy
mexanizmlar aniqlangan. Maxsus e‘tibor infratuzilma, siyosat va fermerlarning bilim
darajasini oshirishga qaratilgan.
Natijalar
Paxta sanoati O‘zbekiston iqtisodiyotida muhim rol o‘ynab, ish o‘rinlari
yaratish va eksport daromadlariga sezilarli hissa qo‘shadi. Paxta klasterlari, ya’ni
yetishtirish, qayta ishlash va marketingni birlashtiruvchi tizim, ishlab chiqarish
samaradorligini va rentabelligini oshirishning zamonaviy yondashuvi sifatida paydo
bo‘ldi. Samarqand viloyati, o‘zining qulay iqlim va tuproq sharoitlari bilan, samarali
paxta klasterlarini rivojlantirish uchun katta salohiyatga ega. Ushbu maqolada ushbu
klasterlarda iqtisodiy samaradorlikni oshirish uchun innovatsion usullar o‘rganiladi
va ichki hamda xalqaro bozorlarda raqobatbardoshlikni ta’minlash yo‘llari tahlil
qilinadi.
Zamonaviy qishloq xo‘jaligi amaliyotlari
Aniq dehqonchilik ilg‘or texnologiyalardan foydalanib, qishloq xo‘jaligi
ishlarini optimallashtirish, chiqindilarni kamaytirish va hosildorlikni oshirishga
yordam beradi. Samarqand viloyatidagi paxta klasterlari uchun quyidagilarni joriy
etish mumkin:
- Dronlar va sun’iy yo‘ldosh tasvirlari: Ekinlarning sog‘lig‘ini kuzatish,
zararkunandalarni aniqlash va tuproq holatini baholash.
- GPS asosidagi texnika: Tuproqdan samarali foydalanish va ishchi kuchi
xarajatlarini kamaytirish uchun aniq ekish, sug‘orish va yig‘im-terim.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
13
- Tuproqni sinovdan o‘tkazish va ozuqa moddalarini boshqarish: O‘g‘itlardan
tejamkor foydalanib, xarajatlarni kamaytirish va atrof-muhitga ta’sirni kamaytirish.
Aqlli sug‘orish tizimlari
Paxta yetishtirishda suv tanqisligi muhim muammo hisoblanadi. Aqlli
sug‘orish tizimlarini joriy etish quyidagi yo‘llar bilan yordam berishi mumkin:
- Tomchilatib va purkagichli sug‘orish tizimlari: Suvni to‘g‘ridan-to‘g‘ri
ildizlarga yetkazib beradi.
- Real vaqt rejimida tuproq namligini o‘lchash datchiklari: Sug‘orish jadvalini
avtomatlashtirish va ortiqcha sug‘orishni oldini olish.
Zararkunandalarga qarshi integratsiyalashgan boshqaruv (IPM)
IPM an’anaviy va zamonaviy zararkunandalarga qarshi kurash usullarini
birlashtiradi, bu esa pestitsidlar iste‘molini kamaytiradi va paxta sifatini oshiradi.
Asosiy strategiyalar:
- Biologik boshqaruv vositalarini joriy etish: Zararkunandalar uchun tabiiy
yirtqichlarni ishlatish.
- Zararkunandalarga chidamli paxta navlarini ishlab chiqish.
- Zararkunandalar populyatsiyasini kuzatish va kimyoviy ishlov berishni faqat
zarurat tug‘ilganda amalga oshirish.
Texnologik innovatsiyalar
Raqamli platformalar
Raqamli vositalar paxta klasterlarining samaradorligini sezilarli darajada
oshirishi mumkin. Misollar:
- Fermerlar uchun dasturlar: Ob-havo ma’lumotlari, bozor narxlari va
mutaxassis maslahatlariga kirishni ta‘minlash.
- Blokcheyn texnologiyasi: Ta’minot zanjirida shaffoflikni ta‘minlash,
manfaatdor tomonlar o‘rtasida ishonchni oshirish va firibgarlikni kamaytirish.
Avtomatlashtirish va mexanizatsiya
Mexanizatsiya ishchi kuchiga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi va mahsuldorlikni
oshiradi. Innovatsiyalar:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
14
- Paxta terish mashinalari: Paxtani samarali tarzda yig‘ib, yo‘qotishlarni va
ishchi kuchi xarajatlarini minimallashtirish.
- Ilg‘or tozalash texnologiyalari: Urug‘ va tolalarni samarali ajratib, yuqori
sifatli mahsulot taqdim etish.
Iqtisodiy va moliyaviy mexanizmlar
Davlat-xususiy sheriklik (PPP)
Hukumat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlik samarali paxta klasterlarini
rivojlantirish uchun muhimdir. Afzalliklari:
- Klaster ichida zamonaviy qayta ishlash korxonalariga investitsiyalar kiritish.
- Sug‘orish tizimlari va transport tarmoqlari kabi infratuzilmani yaxshilash
uchun qo‘shma loyihalar.
Subsidiyalar va imtiyozlar
Hukumat iqtisodiy samaradorlikni quyidagilar orqali oshirishi mumkin:
- Zamonaviy uskunalar va ekologik toza resurslar uchun subsidiyalar taqdim
etish.
- Soliq imtiyozlari orqali qo‘shimcha qiymatli mahsulotlarni qayta ishlashni
rag‘batlantirish.
Eksportni rivojlantirish
Samarqand viloyatida ishlab chiqarilgan paxta mahsulotlarining eksport
salohiyatini oshirish quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Xalqaro standartlarga sifat sertifikatlarini joriy etish.
- Organik va barqaror paxta mahsulotlarini targ‘ib qilish orqali yuqori narxli
bozorlarga kirish.
- Savdo shartnomalarini kengaytirish va bojxona tariflarini kamaytirish orqali
yangi bozorlarni o‘zlashtirish.
Barqarorlik va resurslarni boshqarish
Ekinlarni diversifikatsiya qilish
Paxta klasterlari ichida qo‘shimcha ekinlarni joriy etish fermerlar
daromadlarini barqarorlashtiradi va tuproq unumdorligini oshiradi. Samarali
strategiyalar:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
15
- Dukkakli o‘simliklarni aralash ekish orqali tuproqdagi azotni oshirish.
- Paxtani boshqa yuqori daromadli ekinlar bilan almashlab ekish orqali
daromad manbalarini diversifikatsiya qilish.
Suv resurslarini optimallashtirish
Suv resurslaridan samarali foydalanish barqarorlik uchun muhimdir. Usullar:
- Kanallar va suv omborlari kabi sug‘orish infratuzilmasini modernizatsiya
qilish.
- Suvni tejash usullarini fermerlarga o‘rgatish va ularga imtiyozlar taqdim etish.
Uglerod izini kamaytirish
Paxta
yetishtirishning
atrof-muhitga
ta‘sirini kamaytirish iqtisodiy
samaradorlikni oshirishi mumkin. Yondashuvlar:
- Organik dehqonchilik usullarini targ‘ib qilish, masalan, kompostlash va
minimal pestitsidlar ishlatish.
- Barqaror amaliyotlarni qabul qilish orqali uglerod kreditlarini olish va
qo‘shimcha daromad manbasini yaratish.
Samarqand viloyatidagi paxta klasterlari: tahlil
Samarqand viloyati samarali paxta klasterlarini rivojlantirish uchun namuna
bo‘la oladi. Asosiy jihatlar:
- Amaldagi klasterlar: Ishlayotgan klasterlarning umumiy ko‘rinishi, ularning
mahsulot hajmi va mahalliy iqtisodiyotga qo‘shayotgan hissasi.
- Muammolar: Suv tanqisligi, eskirgan uskunalar va xalqaro bozorlarga yetarli
darajada kira olmaslik kabi muammolar.
- Muvaffaqiyatli tajribalar: Zamonaviy usullarni joriy etgan klasterlar misolida
iqtisodiy samaradorlik va barqarorlikka erishish natijalari.
Siyosiy tavsiyalar
Iqtisodiy samaradorlikni yanada oshirish uchun quyidagi choralarni ko‘rish
tavsiya etiladi:
1. Kooperativ modellarni kuchaytirish: Fermerlar, qayta ishlovchilar va
sotuvchilar o‘rtasidagi hamkorlikni rag‘batlantirish orqali resurslarni va xavflarni
bo‘lishish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
16
2. Ta’lim va treninglar: Fermerlarni zamonaviy usullar va texnologiyalar bilan
tanishtirish uchun seminarlar va treninglar o‘tkazish.
3. Tadqiqot va innovatsiyalarni kuchaytirish: Zararkunandalarga chidamli
navlar, samarali sug‘orish usullari va iqlimga chidamli qishloq xo‘jaligi amaliyotlari
bo‘yicha tadqiqotlarni moliyalashtirish.
4. Hukumat va donorlarni qo‘llab-quvvatlash: Infratuzilmani rivojlantirish va
paxta klasterlarida salohiyatni oshirish uchun resurslarni jalb qilish.
Paxta klasterlarini zamonaviy usullar, texnologik yangiliklar va barqaror resurs
boshqaruvi orqali modernizatsiya qilish iqtisodiy samaradorlikni sezilarli darajada
oshirishi mumkin. O‘zining boy qishloq xo‘jaligi an’analariga ega bo‘lgan
Samarqand viloyati boshqa hududlar uchun namuna bo‘lishi mumkin. Ushbu
maqolada ko‘rsatilgan strategiyalarni amalga oshirish orqali hudud barqaror
rivojlanish, yuqori daromadlilik va xalqaro paxta bozorlarida kuchli pozitsiyaga ega
bo‘lishi mumkin.
Paxta yetishtirishda asosiy muammolardan biri fermer xo‘jaliklarining paxta-
to‘qimachilik bozorining boshqa ishtirokchilari bilan integratsiya va hamkorlik
darajasining pastligi hisoblanadi. Bu esa paxta majmuasining samarali faoliyatini
ta’minlash uchun yangi yondashuvlardan foydalanishni talab qiladi. Xususan, uning
xomashyo bazasini barqaror rivojlantirish, paxtani chuqur qayta ishlash, paxta
mahsulotlarini ishlab chiqarish, qayta ishlash va sotish bo‘yicha korxonalar
o‘rtasidagi hamkorlikni yaxshilash, ularning raqobatbardoshligini oshirish va davlat
tomonidan samarali qo‘llab-quvvatlash va tartibga solish choralari bo‘yicha
muammolarni hal etish zarurdir.
Arzon xomashyo, ishchi kuchi va dunyo hamda mintaqaviy bozorlarning
tegishli mahsulotlarga (ip, paxta matolari) ehtiyoji ortib borayotgani kabi qulay
iqtisodiy sharoitlarga qaramay, sohaning iqtisodiy mexanizmi barqaror yakuniy
natijalarga erishishga, hamkorlik va integratsiya jarayonlarini rivojlantirishga
yo‘naltirilmagan. Bu esa davlat budjeti uchun sezilarli yo‘qotishlarga, paxta
yetishtiruvchilarning zarar ko‘rishiga va umuman olganda, paxta majmuasining
samaradorligi va raqobatbardoshligining past bo‘lishiga olib keladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
17
Shu munosabat bilan, paxta majmuasini rivojlantirish va uning samaradorligini
oshirish uchun hamkorlik, integratsiya va klasterlashga asoslangan mutlaqo yangi
strategik yo‘nalishlar zarur. Bu esa samarali boshqaruv mexanizmlarini ishlab
chiqish, ishlab chiqarish jarayonida, paxtani chuqur qayta ishlash va sotishda tashkiliy
va iqtisodiy munosabatlarni takomillashtirishni talab qiladi.
Paxta majmuasining iqtisodiy samaradorligini oshirish muammosi murakkab
va ko‘p qirrali bo‘lib, uning xomashyo bazasini dinamik rivojlantirish bo‘yicha
tashkiliy va iqtisodiy masalalarni keng o‘rganishni, paxta majmuasi korxonalari
o‘rtasidagi tarmoqaro hamkorlikning iqtisodiy asoslari va mexanizmlarini
yaxshilashni, davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash va tartibga solish choralari amalga
oshirilishini talab etadi. Bu mazkur mavzuning tadqiqot uchun tanlanishi, uning
dolzarbligi va milliy iqtisodiyotdagi ahamiyatini belgilab beradi.
Paxta-to‘qimachilik klaster tizimlari, to‘qimachilik, ichki tikuvchilik va
rivojlantirish uchun trikotaj mahsulotlari hozirda keng e’tirofga sazovor bo‘lib, 70
dan ortiq mahsulot turlari xorijiy davlatlarga yetkazib berilmoqda. 2022-yilda ushbu
sohada yillik eksport hajmi 2018-yilga nisbatan deyarli uch baravar oshdi, bu esa
sezilarli darajadagi cheksiz importga olib keldi (1-rasm).
1-rasm. O‘zbekistonda paxta-to‘qimachilik mahsulotlarining eksporti va
importi, AQSh dollari mln. Manba: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
18
Natijalar paxta klasterlarida iqtisodiy samaradorlikni oshirishdagi zamonaviy
usullarning o‘zgartiruvchi salohiyatini ko‘rsatadi. Biroq, yuqori dastlabki sarmoyalar,
ilg‘or texnologiyalarga cheklangan kirish va fermerlarning bilim darajasidagi
kamchiliklar kabi muammolarni hal qilish lozim. Samarqand viloyatining xilma-xil
iqlim va tuproq sharoitlari mintaqaga xos echimlarni, jumladan, maqsadli subsidiyalar
va lokal tadqiqot tashabbuslarini talab qiladi.
Shuningdek,
davlat-xususiy
hamkorliklarni
rivojlantirish
resurslar
yetishmasligini bartaraf etish va texnologiyalardan foydalanishni tezlashtirishi
mumkin. Ilmiy muassasalar, hukumat organlari va xususiy korxonalar o‘rtasidagi
hamkorlik innovatsiyalar va bilimlarni tarqatish uchun mustahkam asos yaratadi.
Logistik to‘siqlarni, masalan, infratuzilma va saqlash imkoniyatlarining
yetishmasligini hal qilish ham klaster samaradorligini oshirish uchun muhim
ahamiyatga ega.
Xulosa
Paxta klasterlarida iqtisodiy samaradorlikni oshirish uchun ko‘p qirrali
yondashuv talab qilinadi:
Texnologiyalardan foydalanishni rag‘batlantirish: Aniq dehqonchilik
vositalarini subsidiyalash va raqamli monitoring tizimlariga sarmoya kiritish orqali
mahsuldorlik va resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish.
Tashkiliy amaliyotlarni yaxshilash: Integratsiyalashgan ta‘minot zanjirlari va
markazlashgan boshqaruv tizimlari orqali klaster a‘zolari o‘rtasidagi hamkorlikni
kuchaytirish.
Moliyaviy
qo‘llab-quvvatlashni kengaytirish: Moslashtirilgan kredit
sxemalari, sug‘urta mahsulotlari va oldindan tuzilgan shartnomalarni ishlab chiqish
orqali xavflarni kamaytirish va fermerlarning investitsiyalarini qo‘llab-quvvatlash.
O‘quv dasturlariga sarmoya kiritish: Zamonaviy dehqonchilik texnikasi va
barqaror amaliyotlar bo‘yicha bilimlarni tarqatish uchun mintaqaviy o‘quv
markazlarini tashkil etish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
19
Tadqiqot va rivojlanishni kuchaytirish: Samarqand viloyatining o‘ziga xos
muammolarini, jumladan, iqlimga chidamlilik va tuproq salomatligini o‘rganishga
qaratilgan lokal tadqiqotlarni olib borish.
Infratuzilmani yaxshilash: Samarali ishlab chiqarish va taqsimotni qo‘llab-
quvvatlash uchun yo‘llar, saqlash imkoniyatlari va sug‘orish tizimlarini
modernizatsiya qilish.
Ushbu strategiyalarni amalga oshirish orqali Samarqand viloyati barqaror va
iqtisodiy samarador paxta ishlab chiqarish bo‘yicha namuna bo‘lib xizmat qilishi,
milliy va global qishloq xo‘jaligi rivojlanish maqsadlariga hissa qo‘shishi mumkin.
Taklif etilgan yondashuv O‘zbekistonning qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish
va iqtisodiy diversifikatsiya bo‘yicha keng qamrovli maqsadlariga mos keladi.
ADABIYOTLAR.
1. SPEECH BY THE PRESIDENT OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN
SHAVKAT MIRZIYOYEV DURING A VISIT TO THE CHUST TEXTILE
CLUSTER IN NAMANGAN REGION ON FEBRUARY 18, 2020. PRESS
SERVICE OF THE PRESIDENT OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN:
HTTP://WWW.PRESS-SERVICE.UZ (LAST ACCESSED 13.05.2023)
2. RESOLUTION OF THE CABINET OF MINISTERS OF THE REPUBLIC OF
UZBEKISTAN
NO.
397
"ON
MEASURES
FOR
THE
FURTHER
DEVELOPMENT OF COTTON AND TEXTILE PRODUCTION" JUNE 22 (2020)
3. RESOLUTION OF THE CABINET OF MINISTERS “ON APPROVAL OF THE
REGULATIONS ON THE PROCEDURE FOR ORGANIZING THE ACTIVITIES
OF COTTON AND TEXTILE CLUSTERS” NO. 733 DATED DECEMBER 4
(2021)
4. DATA FROM THE ASSOCIATION OF COTTON AND TEXTILE CLUSTERS
OF UZBEKISTAN.
5. DECREE OF THE PRESIDENT OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN NO.
UP-60 DATED 01/28/2022 "ON THE DEVELOPMENT STRATEGY OF NEW
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
20
UZBEKISTAN FOR 2022-2026" HTTPS://LEX.UZ/RU/DOCS/5841077 (LAST
ACCESSED 13.06.2023)
6. DECREE OF THE PRESIDENT OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN N DP-
2 DATED JANUARY 10, 2023 “ON MEASURES TO SUPPORT THE
ACTIVITIES OF COTTON-TEXTILE CLUSTERS, FUNDAMENTALLY
REFORM THE TEXTILE AND CLOTHING AND KNITWEAR INDUSTRY, AS
WELL AS FURTHER INCREASE THE EXPORT POTENTIAL OF THE
SECTOR”
HTTPS://NRM.UZ/CONTENTF?DOC=711339_&PRODUCTS=1
(LAST ACCESSED 15.06.2023)
7. DECREE OF THE PRESIDENT OF UZBEKISTAN DATED JANUARY 26,
2023 NO. DP-23 “ON ADDITIONAL MEASURES TO SUPPORT THE
ACTIVITIES
OF
RAW
COTTON
PRODUCERS”.
HTTPS://WWW.NORMA.UZ/NOVOE_V_ZAKONODATELSTVE/HLOPKOVO
TEKSTILNYE_KLASTERY_PODDERJI
T_GOSUDARSTVO
(LAST
ACCESSED 15.06.2023)
8. L. T. ABDUJABBAROVA, HISTORICAL FORMATION OF GARMENT
FACTORIES IN UZBEKISTAN, SYMBOL OF SCIENCE, 7, 95-96 (2017)
