MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
7
4-5 YOSHLI MAKTABGACHA TAʼLIM
TARBIYALANUVCHILARINING AQLIY RIVOJLANISHIDA
MENTAL ARIFMETIKANING AHAMIYATI
Xalqaro Nordik Universiteti
Talim tarbiya nazaryasi va metodikasi
Maktabgacha talim yònalishi 2 kurs magistranti
Sharopova Amira Muzaffarovna
Yo’ldasheva Nilufar
ANNOTATSIYA. Mental arifmetika, ya'ni hisoblashni ongli ravishda amalga
oshirish, bolalarning matematik ko‘nikmalarini tez va samarali ravishda
rivojlantirishga yordam beradi. Ushbu maqolada mental arifmetikaning asosiy
prinsiplari, uning bolalarning aqliy rivojlanishiga ta'siri, mashg‘ulotlar va o‘yinlar
orqali amalga oshirilishi, shuningdek, ota-onalar va tarbiyachilarning roli haqida
batafsil ma'lumot beriladi. Mental arifmetika bolalarning e'tiborini, xotirasini va
mantiqiy fikrlashini kuchaytirib, ularning umumiy aqliy rivojlanishiga ijobiy ta'sir
ko‘rsatadi. Maqola, shuningdek, bolalarning mental arifmetika orqali o‘z
ko‘nikmalarini rivojlantirishlari uchun amaliy maslahatlar va tavsiyalarni ham o‘z
ichiga oladi.
KALIT SO’ZLAR: Aqliy qobiliyat, mental arifmetika, xotira, e’tibor, diqqat,
raqamlarni tasavvur qilish, aqliy rivojlanish.
Ushbu maqolada 4-5 yoshli bolalarda e’tibor, xotira va mantiqiy fikrlashni
rivojlantirishda mental arifmetikaning ahamiyati, uning foydalari va taʼlim
jarayonidagi o‘rni ko‘rib chiqildi. Mental arifmetika bolalarning e’tiborini, xotira va
mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda muhim ro’l o‘ynaydi. Ushbu tadqiqot
natijalari, maktabgacha taʼlim muassasalarida mental arifmetika dasturlarini joriy
etishning zarurligini ta'kidlaydi va pedagoglarga bolalarning aqliy rivojlanishini
qo‘llab-quvvatlashda yangi yondashuvlarni taklif etadi. Maktabgacha taʼlim davri
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
8
bolalarning aqliy rivojlanishi uchun muhim bosqichdir. Ushbu davrda bolalar
o‘zlarining e’tibor, xotira va mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishda ko‘plab
imkoniyatlarga ega bo‘ladilar. Mental arifmetika, ya'ni raqamlar bilan ishlashni
qog'oz va ruchkadan foydalanmasdan, faqat ong va xotira yordamida amalga oshirish
usuli, bu jarayonda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada 4-5 yoshli bolalarda e’tibor,
xotira va mantiqiy fikrlashni rivojlantirishda mental arifmetikaning ahamiyati, uning
foydalari va taʼlim jarayonidagi o‘rni batafsil ko‘rib chiqiladi.
Mental arifmetika bola miyasini va matematik tafakkurni rivojlantiradi,
o'quvchilar diqqatini berilgan topshiriqlarga jamlash, katta hajmdagi ma'lumotlarni
yodlash va murakkab matematik misollarni yechish qobiliyatiga ega bo'ladilar.
O'zlashtirilgan qobiliyatlar aqlning rivojlanishiga va shaxsning bolaga ijobiy ta'sir
ko'rsatadi.
Ilmiy texnik taraqqiyotning jadal sur'atlari zamon bilan hamnafas bo'lishga,
zamonaviy bolalar ta'lim-tarbiyasiga munosib e'tibor qaratishga undaydi. Maktab va
maktabgacha ta'lim dasturlari yetarli emas. Shuning uchun aqliy arifmetikaning
dolzarbligi paydo bo'ldi. Arifmetik amallarni bajarish jarayonida bola bir vaqtning
o'zida ikkala qo'lning bosh barmoq va ko'rsatkich barmoq bilan yog'och suyaklarni
harakatga keltiradi, bu esa miyaning ikkala yarimsharlarini uyg'un rivojlanishiga
yordam beradi. Shu bilan birga bola naqshli igna ustidagi suyaklarning ma'lum
pozitsiyasi shaklida raqamlar va matematika harakatlarni ifodalashni o'rganadi.
Mental arifmetika uchun 4 yoshdan 12-14 yoshgacha bolgan vaqt miya
o'sishning boshqa davrlariga qaraganda ko'proq intensiv rivojlanadi.12-14 yoshdan
keyin miyaning bunday miqdor va sur'atda murakkab ko'nikmalarni egallashi va
ulardan foydalanish qobiliyati pasayadi.
Amaliyot shuni ko'rsatadiki, ko'plab bolalar uchun o'rganish natijasi nafaqat
aniqlangan hisoblash qobiliyati, balki diqqatni jamlashni, xotira qobiliyatini
yaxshilaydi, majoziy fikrlashni, tasavvurni va kuzatishni rivojlantiradi, tahlil qilish va
umumlashtirish qobiliyatini yaxshilaydi. Shu bilan birga hissiy va irodaviy fazilatlar
(mustaqillik, natijaga erishishda qat'iylik, xatti-harakatlarni ixtiyoriy tartibga solish,
o'ziga ishonch) rivojlanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
9
Miyaning chap yarim shari mantiq, matematik qobiliyatlar, tildagi farq uchun
javobgardir, o'ng yarim sharda esa ijodkorlik, san'at, tasavvur, vizualizatsiya va
og'zaki bo'lmagan jihatlarga munosabat mavjud. Malayziya olimlari ham bu xulosani
qo'llab-quvvatlamoqdalar. Abakusda ishlaganda ikkala qo'ldan foydalanish dastlab
miyaning ikkala tomonini stimulyatsiya qiladi. Chunki bola doimo ikki qo'li bilan
harakat qiladi. Abakus bilan ishlash doimiy jarayon bo'lib, bola suyaklarini doimiy
ravishda his qiladi va harakatga keltiradi. Shu bilan miyaning ikkala qismini
faollashtiradi. Odam ilgari faqat matematik daholar uchun mumkin bo'lgan
eksrtaktsiya tezligiga erishadi.
Mental arifmetika bolalarning e’tiborini rivojlantirishda muhim ahamiyatga
ega. Ular hisob-kitoblarni bajarish jarayonida diqqatlarini jamlashni o‘rganadilar. Bu,
o‘z navbatida, ularning boshqa faoliyatlarida ham e’tiborlarini oshirishga yordam
beradi. Mental arifmetika bolalarning xotira qobiliyatini oshirishga yordam beradi.
Ular raqamlarni yodlash va tezda bajarish orqali xotira qobiliyatlarini
rivojlantiradilar. Bu jarayon bolalarning o‘qish va yozish ko‘nikmalarini ham
mustahkamlashga yordam beradi. Mental arifmetika bolalarga mantiqiy fikrlashni
rivojlantirishda yordam beradi. Ular raqamlar bilan ishlashni o‘rganish orqali
muammolarni hal qilishda mantiqiy yondashuvni rivojlantiradilar. Bu, kelajakda
matematik va boshqa fanlarda muvaffaqiyatli bo‘lishlariga yordam beradi. Mental
arifmetika bilan shug‘ullanish bolalarga o‘z-o‘zini ishonchni oshirishga yordam
beradi. Ular hisob-kitoblarni muvaffaqiyatli bajarish orqali o‘z qobiliyatlariga
ishonch hosil qiladilar. Bu, o‘z navbatida, ularning ijtimoiy ko‘nikmalarini ham
rivojlantiradi. Mental arifmetika o‘yinlari va faoliyatlari orqali bolalar ijtimoiy
ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. Ular birgalikda ishlash, raqobatlashish va o‘zaro
muloqot qilish orqali ijtimoiy qobiliyatlarini oshiradilar.
E’tibor bolalarning aqliy rivojlanishida muhim ro’l o‘ynaydi. Mental
arifmetika orqali bolalar e’tiborlarini jamlashni o‘rganadilar. Masalan, bolalar
raqamlarni tezda hisoblashda e’tiborlarini to‘plashi kerak. Bu jarayon ularning
diqqatini oshirishga yordam beradi va boshqa faoliyatlarida ham e’tiborlarini
yaxshilashga olib keladi. Mental arifmetika bolalarning xotira qobiliyatini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
10
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Bolalar raqamlarni yodlash va tezda bajarish
orqali xotira qobiliyatlarini oshirishadi. Bu jarayon bolalarning o‘qish va yozish
ko‘nikmalarini ham mustahkamlashga yordam beradi. Masalan, bolalar raqamlarni
yodlash orqali matematik operatsiyalarni bajarish jarayonida xotira qobiliyatlarini
rivojlantiradilar.
Mantiqiy fikrlash bolalarning aqliy rivojlanishida muhim ahamiyatga ega.
Mental arifmetika bolalarga mantiqiy fikrlashni rivojlantirishda yordam beradi. Ular
raqamlar bilan ishlashni o‘rganish orqali muammolarni hal qilishda mantiqiy
yondashuvni rivojlantiradilar. Masalan, bolalar raqamlar bilan ishlash jarayonida
matematik masalalarni hal qilishda mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini oshiradilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. JUMAYEV M.E. BOSHLANG'ICH MATEMATIKA NAZARIYASI VA
METODIKASI(KHK UCHUN) TOSHKENT "TURON IQBOL" 2012-YIL.
2. WWW.ZIYONET.UZ.
3. SIDIKOVA S. D. THEORETICAL AND DIDACTIC PRINCIPLES OF
DISTANCE
LEARNING
//ACADEMICIA:
AN
INTERNATIONAL
MULTIDISCIPLINARY RESEARCH JOURNAL-2021. Т. 11. №. 1. - С. 541-548.
4. SHAVKATOVNA S. D. THE IMPORTANCE OF DISTANCE LEARNING IN
THE TEACHING OF" METHODS OF TEACHING MATHEMATICS", 2021.
