MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
256
AYOLLAR O'ZBEKCHA MILLIY KO'YLAGINI
MODELLASHTIRISH
Qurbonova Nargizaxon Murodovna
Xatamqulova Shohistaxon Inomovna
Yoʻldashmatova Solihaxon Ikromjon qizi
Dang’ara 1-son Politexnikumi o’qituvchilari
Annotatsiya: Kiyim orqali har qanday insonning qaysi millat yoki elatga
mansubligini, qanday geografik va iqlimiy sharoitda yashashini, turmush tarzi,
yashab turgan jamiyatining fan-texnika taraqqiyotini, madaniyatini aniqlashimiz
mumkin. Ushbu maqolada ayollar o‘zbekcha milliy ko‘ylagini modellashtirish va u
bilan bog‘liq jarayonlar haqida malumot berilgan.
Kalit so‘zlar: ko‘ylak, model, kiyim, gazlama, bezak, talab, gavda, koketka,
yeng, yoqa, bichim, mavsum, an’ana.
Kiyim inson tanasini atrof muhitning turli xil nomaqbul ta’sirlaridan, ya’ni
issiq, sovuq, nam, chang va boshqa ta’sirlardan asraydigan o‘simlik, hayvonot hamda
sun’iy gazlamalardan tayyorlanadigan, shuningdek, bezak vazifasini o‘taydigan
narsaga aytiladi. Har qanday kiyim estetik - gigiyenik, texnik talablarga javob berishi,
odamni dam olishida, mehnat qilishida, sport bilan shug‘ullanishida qulay bo‘lishi
kerak. Kiyim nimaga mo’ljallanganidan qat’iy nazar odamga yarashadigan bo‘lishi
kerak. Kiyimlar yashalayotgan hududning geografik joylashuvidan, iqlim sharoitidan,
an’ana va urf-odatlaridan kelib chiqqan holda rivoj topib kelmoqda.
Bizning boy tariximizni ifodalaydigan, iqlim sharoitlaridan kelib chiqqan holda
o‘z ko‘rinishiga ega bo‘lgan kiyimimiz bu ayollar o‘zbekcha milliy ko‘ylagidir.
An’anaviy milliy ko‘ylak gavda qismi to‘g‘ri bichimli, koketka chizig‘i bo‘ylab
burmali bo‘ladi. Koketka asosan ko‘ylakning gavda qismiga ulanadigan chizig‘i
bo‘ylab dumaloq bo‘ladi. Old tomonda koketka bo‘laklari bir-birining ustiga o‘tib
turadi. An’anaviy milliy ko‘ylak gavda qismi to‘g‘ri siluetli, koketka chizig‘i bo‘ylab
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
257
burmali bo‘ladi. Klassik o‘zbekcha ko‘ylak koketkasi asosan ko‘ylakning gavda
qismiga ulanadigan chizig‘i bo‘ylab oval shaklida bo‘ladi. Old tomonda koketka
yaxlit yoki bo‘rtli bo‘lib, bo‘laklari bir-birining ustiga o‘tib turadi. Yoqasi qirqma
shaklda yoki yoqasiz bo‘lishi ham mumkin. Yoqa o‘mizining o‘yig‘i to‘rtburchak,
uzaytirilgan, dumaloq oval va h.k. shaklida bo‘lishi mumkin. Hozirgi paytda
ayollarning milliy o‘zbekcha ko‘ylagida ma’lum o‘zgarishlar bo‘lmoqda. Ko‘ylak
gavda qismining silueti, hajmi va uzunligi qisqarmoqda. Koketka, yoqa, yenglarning
katta-kichikligi va shakliga ko‘pgina omillar, shu jumladan moda ta’sir etmoqda.
Lekin milliy ko‘ylak ko‘p zamon sinovlaridan o‘tgan bo‘lsada, xali hanuzgacha
ayollar garderobida alohida o‘rniga ega.
Kiyimni tikishdan oldin uni loyihalash kerak. Kiyimni loyihalashda esa
gavdadan aniq olingan o‘lchovlar ishlatiladi. Buning uchun santimetrli lenta olib,
kiyim tikmoqchi bo‘lgan kishi gavdasini o‘lchash kerak. Bu ishni bajarayotganda
odam tovonlarini juftlab, ikkala oyog‘ida, gavdani tabiiy holatda bo‘sh qo‘yib,
qo‘llarini tushirib tinch turish kerak. O‘lchovlar aniq o‘lchansagina gavdaga moslab
kiyim tikilishi mumkin, aks holda kiyim gavdaga yopishib turmaydi va ko'plab
nuqsonlar kelib chiqish mumkin. Eng asosiy bosqich bu loyihalash jarayonida
gavdadan o‘lchov olish jarayonidir.
Loyihachi faoliyatining eng qiyin va ma’suliyatli bosqichilari kiyim
detallarining chizmasi yoyilmasini chizishdan iborat. Bu ishning murakkabligi
shundaki, faqat ta’rifi, eskizi yoki namunasigina berilgan, lekin o‘zi yo‘q kiyimning
chizmasini — detallari yoyilmasini chizishga to‘g‘ri keladi. Buning ustiga, kiyimning
sirti murakkab, yoyib bo‘lmaydigan sirt hisoblanadi. Shunga ko‘ra uning yoyilmasi
va hisobi, ya’ni uni chizish uchun kerak bo‘ladigan ma’lumotlani hisoblab chiqarish
va chizmani chizish ancha qiyin. Kiyim gavda yuzasining shaklini to‘la takrorlamaydi
va gavdaning u yoki bu joylariga turlicha yopishib turadi.
Ma’lumki, ko‘krak qismida, belda, bo‘ksada kiyimning gavdaga qay darajada
yopishib turishi, kiyim bichimini (siluetni) belgilaydi. Kiyim bichimi yelka kengligi
va balandligi, modelning etak kengligi bilan ham xarakterlanadi. Kiyim qay darajada
gavdaga yopishib turishiga qaramay, uning ichki o‘lchamlari odam gavdasining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
258
o‘lchamlaridan katta bo‘ladi. Shuning uchun kiyim loyihasi asosining chizmasini
tuzish uchun gavda o‘lchamlarining o‘zi yetarli bo'lmaydi. Kiyim ichki
o‘lchamlarining gavda o‘lchamlaridan farqini ham hisobga olish zarur.
Ayollar milliy ko‘ylagi gavdada erkin turishi, bichish va tikilish
texnologiyasining soddaligi bilan boshqa ko‘ylaklardan ajralib turadi. Bu model
mavsumbop bo‘lib, har mavsumda faslga qarab turli xil gazlamalardan tikib kiyiladi.
Ushbu model o‘zining qulayligi, inson gavdasida erkin turishi, gigiyenik talablarga
javob berishi va har qanday yoshdagi xotin-qizlarga yarashib turishi bilan boshqa
kiyimlardan ajralib turadi. Ko‘ylakni yozgi mavsumlarda paxta, ipak, lavsan tolali,
havo o‘tkazuvchanligi bor gigiyenik talabga javob bera oladigan har xil turdagi
gazlamalardan tikish mumkin. Qishki mavsumlarda issiq tutuvchi gazlamalardan
(sherst, jerst, vilyur va paxmoq gazlamalardan) yengi uzun, yoqali qilib tikilishi
mumkin.
Milliy liboslarimiz bejirimliligi, o‘ziga xos ko‘rkamligi barchaga azaldan
ma’lum va mashhurdir. Uning iqlim sharoitimizga mos kelishi, milliy
gazlamalarimizdan tikilganda barcha ayollarning husniga-husn qo‘shishi uning ko‘p
katta-kichik qizlar, kelinchaklarimiz tomonidan sevib kiyilishidan darakdir. Ayollar
milliy ko‘ylagi deb, turli xil koketkali «o‘zbekcha» ko‘ylaklar, nimchalarni nazarda
tutishimiz mumkin. Koketka, yoqa va yeng shakllarini o‘zgartirish yo‘li bilan
ko‘ylakning fasonini turlicha qilishimiz mumkin. Ba’zi ko‘ylaklar yoqa chetlari va
manjetlariga, yoqasiz ko‘ylaklarda esa yoqa o‘mizlariga kantlar, kashtalar,
baxyaqatorlar, biser-munchoqlar tikish va boshqa usullar bilan bezak beriladi.
Shuningdek, libos fasonini tanlashda gazlamalarning zichligi, uning tolaviy tarkibi,
gullarining shakli va boshqa xususiyatlari hisobga olinishi muhimdir. «O‘zbekcha»
ko‘ylaklar aksariyati simmetrik ko‘rinishda bo‘lib, ularni bichishda andazalarni
gazlamalarning gullariga mos keltirishda matematik aniqlikka tayanish talab etiladi.
Milliy adras va atlas, beqasam kabi matolarning ham o‘ziga xosliklari borligini
yodda tutish lozim. Milliy matolarimizdan libos tikishda ularning eni, tor-kengligi
hisobga olinadi, shuningdek adras va atlas matolariga xos ma’lum bir metrlarda
takrorlanuvchi «chiziq»ni tashlab bichish lozim bo‘ladi. Milliy tipdagi liboslarga xos
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
259
burmalar bir tekisda teng taqsimlanib bichilishi maqsadga muvofiqdir. Xotin qizlar
milliy ko‘ylaklari uchun gazlama tanlashda shaxsning yoshi albatta e’tiborga olinishi
kerak. Ayollar milliy ko‘ylaklari asosan gulli gazlamalardan tayyorlanib, u havo
o‘tkazuvchan, gigiyenik talabga javob beradigan bo‘lishi kerak. Milliy ko‘ylaklar
gullar, shakllar aks ettirilgan matolardan tikilishi mumkin. 15-20 yoshgacha bo‘lgan
qizlar uchun asosan guldor, qizil, sariq rangdagi gazlamalar tanlanadi. 30-50 yoshdagi
ayollar uchun o‘ta qizil ranglar xush ko‘rinmaydi. 50-80 yoshdagi ayollar uchun
oddiyroq, ko‘k, kulrang, oq-qora rang aralash gazlamalar tanlanadi.
Ayollar milliy ko‘ylagini tikishda, albatta qaysi faslda kiyilishiga qarab
gazlama tanlanadi. Yozning issiq oylarida namni o‘ziga tortuvchi, havo
o‘tkazuvchanligi yaxshi gazlamalar (shtapel, chit, batis, lavsan) tanlanadi. Turli
fasondagi ayollar milliy ko‘ylagini tikish uchun avvalo gazlamalar xarid qilinadi.
Buning uchun har qanday razmerdagi milliy ko‘ylak uchun ketadigan gazlamalar
sarfini bilishimiz zarur. Gazlamalarni xarid qilishda gazlamaning eniga e’tibor berish
lozim. Turli razmerdagi ko‘ylaklar uchun ketadigan gazlama sarfini aniqlash uchun
kiyim uzunligiga yeng uzunligi o‘lchami qo‘shilishi kerak. Milliy ko‘ylak ikki qavatli
koketka tufayli qomatning yuqori tayanch sathiga yopishib, ko‘krak va kuraklar
chizig‘idan boshlab kiyim ostidagi havo bo‘shlig‘ining hajmini oshiradi. Ko‘ylak old
koketka, orqa koketka, old tana, orqa tana detallaridan iborat. Orqa koketkasining
ko‘ndalang chizig‘i kuraklar markazining sathidan o‘tadi. Ularning shakli va
konstruktiv tuzilishi turlicha bo‘lishi mumkin: kaltaroq, uzunroq, dumaloqroq, to‘g‘ri
chiziqli yoki turli shakllarda. Old koketkasining ko‘ndalang chizig‘i ko'krak nuqtasi
ustidan model xususiyatiga bog‘liq holda 2 - 6 sm masofada o‘tishi mumkin. Uning
uzunligi va shakli modelga moslab o‘tkaziladi. Koketka yaxlit bichilgan yoki ikki
bo‘lakli bo'lishi mumkin. Ko‘ylakning pastki qismi tanasi keng to‘g‘ri,
trapetsiyasimon kengaygan, uzun yoki kalta moda yo'nalishiga bog‘liq holda quriladi.
Koketkali milliy ko‘ylakni modellashga xos xususiyatlarga yana quyidagilar
ham kiradi: old koketkasining kengligi 0,5—0,7 sm ga toraytiriladi, ya’ni
koketkaning o‘rta chizig‘i chap tomonga suriladi. Ayollar milliy ko‘ylagini yenglari
ham hozirgi zamon fasonlari bo‘yicha turlicha ko'rinish kasb etmoqda. To‘g‘ri
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
260
bichimli oddiy yengga fason chiziqlarini kiritib qayta modellashtirib olishimiz
mumkin. Yengni to‘g‘ri bichish va o'rniga qo‘yib xatosiz tikish - libosning 50 %
qismini sifatli va to‘g‘ri tikish degani. Konstruksiya jihatdan yenglar o‘tqazma,
reglan, yaxlit bichilgan va kombinatsion yenglarga bo‘linadi. Yeng uzunasidagi
choklar soni bo‘yicha: yakka chokli yeng, ikki chokli yeng va uch chokli yenglarga
bo‘linadi. Modelda mo‘ljallanganiga muvofiq yeng uchi bo‘rtma chokli, manjetsiz,
o‘tqazma manjetli, qaytarma manjetli, astarli yoki astarsiz bo‘lishi mumkin.
Kiyim odam tashqi qiyofasini o‘zgartirishda katta rol o‘ynaydi. U qiyofani 60%
gacha o‘zgartiradi. Kiyim kishining badiiy didini ifodalaydi, madaniy saviyasini
belgilaydi, shaxsni xarakterlaydi. Kiyim kishiga nisbatan turli his-tuyg‘ular
uyg‘otadi. Masalan: jiddiylik, vazminlik, jo‘shqinlik, sovuqlik, oddiylik va boshqalar.
Hozirgi zamon kiyimlari jamiyatimiz talabiga mos kelishi kerak. Ya’ni chiroyli
zamonaviy modada, gigienik va qulay, milliyligimizni unutmagan holda loyihalanishi
va tikilishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
X.X.KAMILOVA N. K. HAMRAYEVA "TIKUV BUYUMLARINI
KONSTRUKSIYALASH". TOSHKENT "CHO‘LPON" 2011.
2.
M. JABBOROVA. "TIKUVCHILIK TEXNOLOGIYASI" TOSHKENT.
"O‘QITUVCHI" 1989.
3.
M. S. GOIPOVA VA BOSHQALAR. "TIKUVCHILIK TEXNOLOGIYASI
ASOSLARI" 2006.
4.
WWW.LIBRARY.SAMMI.UZ 5. WWW.ZIYOUZ.COM
