MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
241
HADIS ILMINING PAYDO BO‘LISHI AL-BUXORIY,
AT-TERMIZIY ASARLARI
Xadjamuratova Zulfiya Fahriddinovna
“University of Management and Future Technologies” universiteti,
Umumiy pedagogika yo’nalishi, 551- guruh talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada hadis ilmining rivojlanishi va uning buyuk
namoyandalari – Imom At-Termiziy va uning "Al-Jome’ As-Sunan" asari haqida so‘z
yuritiladi. Maqolada At-Termiziyning ilmiy yondashuvi, hadislarni tasniflash usuli va
uning islom ilmlariga qo‘shgan hissasi yoritilgan. Shuningdek, "Al-Jome’ As-Sunan"
asarining xususiyatlari, unda keltirilgan hadislarning shar’iy ahamiyati va fiqhiy
masalalarga oid yondashuvlar ko‘rib chiqiladi. Ushbu tadqiqot hadis ilmining tarixiy
ahamiyatini va uning bugungi kundagi o‘rnini tushunishga yordam beradi.
Kalit so’zlar: Hadis ilmi, At-Termiziy, Al-Jome’ As-Sunan, isnod, fiqhiy
masalalar, sahih hadis, islomiy ilm.
Kirish
Hadis ilmi islomiy ilmlar ichida muhim o‘rin tutadi. Bu ilm payg‘ambar
Muhammad (s.a.v.)ning so‘zlari, amallari va sukut bilan tasdiqlagan ishlari
(hadislar)ni to‘plash, saqlash, o‘rganish va ulardan shar’iy hukmlar chiqarishga
asoslanadi. Hadis ilmi paydo bo‘lishi Islom tarixida ahamiyatli hodisa bo‘lib, bu soha
islomiy fiqh, aqida va axloq asoslarini shakllantirishda katta ta’sir ko‘rsatgan. Ushbu
maqolada hadis ilmining rivojlanishi va bu sohada mashhur bo‘lgan ikki buyuk olim
– Al-Buxoriy va At-Termiziy ijodi haqida so‘z yuritamiz.
Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.)ning hayotlik davrida sahobalar ul zotning
har bir so‘zini va amallarini yodda saqlashga katta ahamiyat bergan. Islomning
dastlabki davrida hadislar og‘zaki tarzda uzatilgan bo‘lsa, payg‘ambar vafotidan
so‘ng hadislarni yozma ravishda to‘plash va tasniflash zaruriyati yuzaga keldi. Bu
ehtiyoj, xususan, noto‘g‘ri hadislarning paydo bo‘lish xavfi ortib borgani sababli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
242
muhim ahamiyat kasb etdi. Rashid xalifalar davrida hadislarni tekshirish va ularni
ishonchli manbalardan to‘plash ishlari boshlandi. Ammo hadis ilmining ilmiy asosda
shakllanishi VIII-IX asrlarda, hadislar to‘plami (musannaf va sahih)larning paydo
bo‘lish davrida yuz berdi. Shu davrda ko‘plab olimlar hadislarni ilmiy mezonlar
asosida to‘plash va baholashga e’tibor qaratishdi.
Imom Al-Buxoriy va uning “Al-Jome’ As-Sahih” asari
Imom Al-Buxoriy hadis ilmining eng mashhur va e’tiborli vakillaridan biri
hisoblanadi. U Buxoro shahrida tug‘ilib, kichik yoshidan ilm olishga qiziqish
bildirgan. Yoshligidan Qur’onni yodlab, hadis ilmi bilan shug‘ullanishga kirishgan.
Otasi vafotidan so‘ng, onasi uning ta’lim olishiga katta e’tibor qaratgan.
Al-Buxoriy 16 yoshga to‘lganda hadislarni o‘rganish maqsadida bir qancha
islom markazlariga – Hijoz, Basra, Kufa, Damashq, Misr kabi shaharlarga safar
qilgan. U bu safarlar davomida minglab ustozlardan saboq olgan va ulardan hadislarni
rivoyat qilishni o‘rgangan. Imom Al-Buxoriy hadislarni yig‘ish va tasniflashda juda
sinchkov va qat’iy mezonlarga amal qilgan.
Al-Buxoriyning asosiy asari – "Al-Jome’ As-Sahih" – hadis ilmi tarixida eng
ishonchli va mukammal hadis to‘plami sifatida e’tirof etiladi. U bu asarni yozishda
600 mingdan ortiq hadislarni o‘rgangan va ulardan faqat ishonchli deb topilganlarini
tanlab olgan. "Al-Jome’ As-Sahih" 7 mingdan ortiq hadisni o‘z ichiga oladi va
mavzular bo‘yicha tartiblangan. Bu kitobda Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.)ning
so‘zlari, amallari va tasdiqlari juda batafsil va aniq ifodalangan. U hadislarni
tanlashda isnodni (rivoyat zanjiri) sinchkovlik bilan tekshirgan va rivoyatchilarning
ishonchliligiga alohida e’tibor bergan.
1
Imom Al-Buxoriy hadislarni to‘plashda quyidagi mezonlarga rioya qilgan:
1. Rivoyatchilarning sodir etgan hadisni bevosita ko‘rgan yoki eshitgan
bo‘lishi.
2. Rivoyatchilarning ishonchli va obro‘li bo‘lishi.
3. Hadisning matni shariatga va Qur’on oyatlariga zid bo‘lmasligi.
1
Al-Buxoriy, "Al-Jome’ as-Sahih";
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
243
"Al-Jome’ As-Sahih" islom olamida faqat hadis ilmining asosiy manbasi
sifatida emas, balki islomiy fiqh, axloq va aqida sohalarida ham katta ahamiyatga ega.
U Qur’ondan keyin ikkinchi eng ishonchli manba sifatida qabul qilinadi. Imom Al-
Buxoriy o‘z hayotini ilm va hadis ilmini rivojlantirishga bag‘ishlagan va o‘zining
halol, pokiza ishlari tufayli musulmon olamida abadiy hurmatga sazovor bo‘lgan.
2
At-Termiziy va uning "Al-Jome’ As-Sunan" asari
At-Termiziy (824–892) hadis ilmining ulug‘ vakillaridan biri hisoblanadi.
To‘liq ismi Abu Iso Muhammad ibn Iso At-Termiziy bo‘lib, u Termiz shahrida
tug‘ilgan. Yoshligidan Qur’on va hadis ilmini o‘rganishga katta qiziqish bildirgan.
At-Termiziy o‘z davrining yetuk olimlaridan ilm olgan va hadislarni to‘plash uchun
Hijoz, Iroq va Xuroson kabi ko‘plab hududlarga safar qilgan. At-Termiziyning eng
mashhur asari – "Al-Jome’ As-Sunan" bo‘lib, u hadis ilmi sohasidagi eng muhim
manbalardan biri sifatida tan olingan. Ushbu to‘plam islomiy hukmlar va shariatga
oid masalalarni o‘z ichiga olgan holda mavzular bo‘yicha tartiblangan. Kitobda
hadislar muayyan mavzularga ajratilib, ularning shar’iy ahamiyati tushuntirilgan.
At-Termiziy o‘z asarida hadislarni sahih (ishonchli), hasan (yaxshi), va zaif
(kuchsiz) deb tasniflagan. Bu tasnif hadis ilmi uchun katta ahamiyatga ega bo‘lib,
hadislarning qaysi biri amal qilishga yaroqli ekanini aniqlash imkonini beradi. Har bir
hadisga At-Termiziy tomonidan qisqa sharhlar berilgan bo‘lib, bu sharhlar
hadislarning ma’nosini to‘liq tushunishga yordam beradi.
Kitobda hadislar orqali fiqhiy masalalar va shar’iy hukmlar keltirilgan bo‘lib,
ular islomiy qonunchilikni yanada chuqurroq anglash imkonini yaratadi. At-Termiziy
o‘z asarida nafaqat hadislarni yig‘gan, balki ularning isnodlarini (rivoyat zanjirini)
ham sinchkovlik bilan tekshirgan. Uning yondashuvi hadis ilmiga ilmiy asoslarni
kiritish va uni rivojlantirishda muhim qadam bo‘lgan.
3
"Al-Jome’ As-Sunan" asari hozirgi kunda hadis ilmini o‘rganishda asosiy
manbalardan biri sifatida xizmat qilmoqda. Undagi hadislar islom huquqi, axloqiy
tamoyillar va diniy e’tiqodlarning mustahkam poydevorini tashkil qiladi. At-Termiziy
2
Azami, M. M. (1978).
Studies in Hadith methodology and literature
. American Trust Publications;
3
Azami, M. M. (1978). Studies in Hadith methodology and literature. American Trust Publications;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
244
o‘z hayoti davomida ilm yo‘lida cheksiz mehnat qilgan va musulmon olamida ilmiy
merosi bilan chuqur iz qoldirgan. Uning asarlari nafaqat hadis ilmi bilan
shug‘ullanuvchilar, balki keng musulmon jamoatchiligi uchun ham muhim ahamiyat
kasb etadi.
4
Xulosa
At-Termiziy va uning "Al-Jome’ As-Sunan" asari hadis ilmining rivojlanishida
muhim o‘rin tutadi. At-Termiziy hadislarni tasniflashda qat’iy mezonlarga amal
qilgan va ularni sahih, hasan va zaif toifalarga ajratgan. Ushbu yondashuv hadislarni
ilmiy asosda o‘rganishga imkon bergan. "Al-Jome’ As-Sunan" asari faqat hadislarni
yig‘ish bilan cheklanmay, fiqhiy masalalarning yoritilishi va sharhlar berilishi orqali
islomiy ilmlarning rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. Bugungi kunda bu asar
musulmon jamoatchiligi uchun muhim manba bo‘lib, hadis ilmiga oid bilimlarni
yanada chuqurroq o‘rganish va amalda qo‘llash uchun xizmat qilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
AL-BUXORIY, "AL-JOME’ AS-SAHIH";
2.
AZAMI, M. M. (1978). STUDIES IN HADITH METHODOLOGY AND
LITERATURE. AMERICAN TRUST PUBLICATIONS;
3.
AT-TERMIZIY, "AL-JOME’ AS-SUNAN";
4
At-Termiziy, "Al-Jome’ as-Sunan";
