MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
249
O'SMALAR XAVFLI VA XAVFSIZ O'SMALAR HAQIDA
TUSHUNCHA. ONKOLOGIK BEMORLARNI PARVARISHLASH
Norin Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi tibbiyot texnikumi
Sayfutdinova Muqaddas Rustamjonovna
Fan nomi: Xirurgiya va reanimatsiyada hamshiralik ishi
muqaddassayfitddinova899@gmail.com
tel:+998946503184
Annotatsiya: O'smalar – organizmda nazoratsiz o'suvchi hujayralar
to'plamidir. Ular xavfli (rak) va xavfsiz turlarga bo'linadi. Ushbu maqola o'smalar,
ularning tasnifi, xavfli va xavfsiz o'smalar o'rtasidagi farqlar, onkologik
kasalliklarning
sabablari,
rivojlanish
mexanizmlari,
klinik
ko'rinishlari,
diagnostikasi va davolash usullarini ko'rib chiqadi. Shuningdek, maqolada onkologik
bemorlarni parvarishlashning zamonaviy tamoyillari, bemorlarning hayot sifatini
yaxshilashga qaratilgan tibbiy, psixologik va ijtimoiy yordam masalalari muhokama
qilinadi. Maqola onkologlar, umumiy amaliyot shifokorlari, hamshiralar va boshqa
tibbiyot xodimlariga mo'ljallangan bo'lib, onkologik kasalliklarni tashxislash,
davolash va parvarishlash bo'yicha zamonaviy bilimlar bilan ta'minlashga
qaratilgan.
Kalit so'zlar: o'sma, rak, xavfli o'sma, xavfsiz o'sma, onkologiya, onkologik
bemor, parvarish, palliativ yordam, hayot sifati.
Kirish
O'smalar – bu organizmda hujayralarning nazoratsiz ko'payishi natijasida
hosil bo'ladigan patologik o'smalar. O'smalar xavfli (rak) va xavfsiz bo'lishi mumkin.
Rak – bu dunyo bo'ylab o'limning asosiy sabablaridan biri bo'lib, sog'liqni saqlash
tizimiga katta yuk bo'ladi. Onkologik bemorlarni parvarishlash – bu kompleks jarayon
bo'lib, tibbiy, psixologik va ijtimoiy yordamni o'z ichiga oladi.
O'smalar haqida tushuncha
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
250
O'sma (neoplazma) – bu organizmda hujayralarning nazoratsiz ko'payishi
natijasida hosil bo'ladigan yangi to'qima. O'smalar xavfli (rak) va xavfsiz bo'lishi
mumkin.
Xavfsiz o'smalar:
Sekin o'sadi, atrofdagi to'qimalarga tarqalmaydi
(metastaz bermaydi) va odatda olib tashlash oson. Xavfsiz o'smalar hayotga xavf
solmaydi, lekin ular o'lchami kattalashib, atrofdagi organlarga bosim o'tkazishi
mumkin.
Xavfli o'smalar (rak):
Tez o'sadi, atrofdagi to'qimalarga tarqaladi
(metastaz beradi) va hayotga xavf solishi mumkin. Rak hujayralari qon va limfa
tomirlari orqali boshqa organlarga tarqalib, ikkilamchi o'smalar (metastazlar)ni hosil
qiladi.
Xavfli va xavfsiz o'smalar o'rtasidagi asosiy farqlar
Xususiyat
Xavfsiz o'sma
Xavfli o'sma (rak)
O'sish tezligi
Sekin
Tez
Atrofdagi
to'qimalarga
tarqalishi
Yo'q
Ha
Metastaz berishi
Yo'q
Ha
Kapsula mavjudligi
Ko'pincha bor
Ko'pincha yo'q
Hujayralar tuzilishi
Normalga yaqin
Anormal
(displaziya)
Hayotga xavfi
Yo'q, lekin bosim o'tkazishi
mumkin
Ha
Onkologik kasalliklarning sabablari va rivojlanish mexanizmlari
Rakning rivojlanishiga olib keluvchi asosiy omillar:
Genetik omillar:
Ba'zi genlar (onkogenlar va o'sma suppressor
genlari)dagi mutatsiyalar rak xavfini oshiradi.
Atrof-muhit omillari:
o
Kimyoviy kanserogenlar:
Tamaki tutuni, asbest, benzol va boshqa
kimyoviy moddalar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
251
o
Radiatsiya:
Ionlashtiruvchi radiatsiya (rentgen nurlari, atom bombalari)
va ultrabinafsha nurlar (quyosh nurlari).
o
Viruslar:
Ba'zi viruslar (masalan, odam papillomavirusi (HPV), gepatit
B va C viruslari) rakning rivojlanishiga sabab bo'lishi mumkin.
Turmush tarzi omillari:
Noto'g'ri ovqatlanish, kamharakatlilik,
ortiqcha vazn, spirtli ichimliklarni suiiste'mol qilish va chekish.
Immun tizimining zaiflashishi:
Immun tizimi rak hujayralarini yo'q
qila olmasligi rakning rivojlanishiga olib kelishi mumkin.
Rakning rivojlanish bosqichlari:
1.
Initsiatsiya:
Sog'lom hujayrada genetik mutatsiyalar paydo bo'lishi.
2.
Promotsiya:
Mutatsiyalangan hujayralarning ko'payishi va o'sishi.
3.
Progressiya:
O'sma xavfli xususiyatlarga ega bo'lishi (invaziya va
metastaz).
Onkologik kasalliklarning klinik ko'rinishlari
Rakning klinik ko'rinishlari o'smaning joylashuvi, o'lchami va tarqalishiga
bog'liq. Umumiy belgilar quyidagilarni o'z ichiga oladi:
Tana vaznining sababsiz kamayishi
Holsizlik va charchoq
Isitma
Og'riq
Terida o'zgarishlar (mollar, yaralar)
G'alati qon ketishlar
Limfa tugunlarining kattalashishi
Organlar funktsiyasining buzilishi (masalan, yo'tal, nafas qisilishi, ich
qotishi)
Onkologik kasalliklarni diagnostika qilish
Rakni erta tashxislash muvaffaqiyatli davolash imkoniyatini oshiradi.
Diagnostika usullari:
Anamnez va fizik tekshiruv:
Bemorning shikoyatlarini aniqlash va
klinik belgilarni baholash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
252
Laboratoriya tekshiruvlari:
o
Qon va siydik tahlillari: Umumiy holatni baholash va o'sma markerlarini
aniqlash.
o
O'sma markerlari: Qonda o'sma hujayralari tomonidan ishlab
chiqariladigan moddalarni aniqlash (masalan, PSA, CA-125, CEA).
Radiologik tekshiruvlar:
o
Rentgen: O'pka, suyaklar va boshqa organlardagi o'smalarni aniqlash.
o
Kompyuter tomografiyasi (KT): Organlarning batafsil tasvirini olish.
o
Magnit-rezonans tomografiya (MRT): Yumshoq to'qimalarning batafsil
tasvirini olish.
o
Pozitron-emission tomografiya (PET): O'sma faolligini aniqlash.
Biopsiya:
O'sma to'qimasidan namunani olib, mikroskop ostida
tekshirish (gistologik tekshiruv). Biopsiya rak turini va darajasini aniqlash uchun
zarur.
Endoskopiya:
Ichki organlarni (me'da, ichak, bronxlar) endoskop
yordamida tekshirish va biopsiya olish.
Onkologik kasalliklarni davolash usullari
Rakni davolash o'smaning turi, joylashuvi, darajasi va bemorning umumiy
holatiga bog'liq. Asosiy davolash usullari:
Jarrohlik:
O'smani olib tashlash. Jarrohlik davolash rakning erta
bosqichlarida samarali bo'lishi mumkin.
Nurlantirish terapiyasi (radioterapiya):
Yuqori energiyali nurlar
(rentgen nurlari, gamma nurlari) yordamida rak hujayralarini yo'q qilish.
Kimyoterapiya:
Rak hujayralarini yo'q qiluvchi dori vositalaridan
foydalanish. Kimyoterapiya butun organizmga ta'sir qiladi va metastazlangan rakni
davolashda samarali bo'lishi mumkin.
Gormonoterapiya:
Gormonga bog'liq raklar (masalan, ko'krak bezi
raki, prostata bezi raki)ni davolash uchun gormonlarni bloklovchi dori vositalaridan
foydalanish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
253
Immunoterapiya:
Immun tizimini rak hujayralariga qarshi kurashishga
undash. Immunoterapiya so'nggi yillarda rakni davolashda katta yutuqlarga erishdi.
Nishonga
yo'naltirilgan
terapiya
(target
terapiya):
Rak
hujayralarining o'ziga xos molekulalariga ta'sir etuvchi dori vositalaridan foydalanish.
Nishonga yo'naltirilgan terapiya kimyoterapiyaga qaraganda kamroq nojo'ya
ta'sirlarga ega bo'lishi mumkin.
Suyak ko'migi transplantatsiyasi:
Leykemiya va limfoma kabi qon
saratonlarini davolash uchun ishlatiladi.
Onkologik bemorlarni parvarishlash
Onkologik bemorlarni parvarishlash – bu kompleks jarayon bo'lib,
bemorlarning hayot sifatini yaxshilashga qaratilgan tibbiy, psixologik va ijtimoiy
yordamni o'z ichiga oladi. Parvarishning asosiy elementlari:
Tibbiy yordam:
o
Og'riqni boshqarish: Og'riqni kamaytirish uchun dori vositalari (og'riq
qoldiruvchi dorilar, narkotiklar) va boshqa usullar (akupunktur, massaj)dan
foydalanish.
o
Nojo'ya ta'sirlarni boshqarish: Davolashning nojo'ya ta'sirlarini (ko'ngil
aynishi, qusish, diareya, soch to'kilishi, charchoq) kamaytirish uchun dori vositalari
va boshqa usullardan foydalanish.
o
Ovqatlanishni qo'llab-quvvatlash: To'g'ri ovqatlanishni ta'minlash va
vazn yo'qotishning oldini olish.
o
Infektsiyalarning oldini olish va davolash: Immun tizimi zaiflashgan
bemorlarda infektsiyalarning oldini olish va davolash.
Psixologik yordam:
o
Konsultatsiya: Bemorlar va ularning oila a'zolariga kasallik bilan bog'liq
stress, tashvish va depressiya bilan kurashishga yordam berish.
o
Psixoterapiya:
Bemorlarga
kasallik
bilan
bog'liq
emotsional
muammolarni hal qilishga yordam berish.
o
Guruhli terapiya: Boshqa bemorlar bilan o'z tajribalari bilan bo'lishish
va qo'llab-quvvatlash olish imkoniyatini yaratish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
254
Ijtimoiy yordam:
o
Moliyaviy yordam: Bemorlarga davolash xarajatlarini qoplashda
yordam berish.
o
Huquqiy yordam: Bemorlarga huquqiy masalalarda maslahat berish.
o
Uy sharoitida parvarish: Bemorlarga uyda parvarish qilish xizmatlarini
taqdim etish.
Palliativ yordam:
o
Hayot sifatini yaxshilash: Kasallikni davolashga qaratilmagan, balki
bemorning ahvolini енгиллаштириш va hayot sifatini yaxshilashga qaratilgan
yordam.
o
Og'riqni boshqarish, nafas qisilishini kamaytirish, ko'ngil aynishini
bartaraf etish va boshqa simptomlarni nazorat qilish.
o
Psixologik va ma'naviy yordam ko'rsatish.
Xulosa
O'smalar – bu jiddiy kasallik bo'lib, erta tashxis qo'yish va adekvat davolash
muvaffaqiyatli natijalarga olib kelishi mumkin. Onkologik bemorlarni parvarishlash
– bu kompleks jarayon bo'lib, bemorlarning hayot sifatini yaxshilashga qaratilgan
tibbiy, psixologik va ijtimoiy yordamni o'z ichiga oladi. Tibbiyot xodimlari onkologik
kasalliklar haqida zamonaviy bilimga ega bo'lishlari va bemorlarga kompleks yordam
ko'rsatishlari kerak.
Tavsiyalar
Aholining onkologik kasalliklar haqida xabardorligini oshirish va
skrining dasturlarini o'tkazish orqali rakni erta tashxislashni yaxshilash.
Onkologik kasalliklarni davolash usullarini takomillashtirish va yangi
dori vositalarini ishlab chiqish.
Onkologik bemorlarni parvarishlash xizmatlarini kengaytirish va
ularning sifatini oshirish.
Bemorlar va ularning oila a'zolarini psixologik va ijtimoiy qo'llab-
quvvatlashni kuchaytirish.
Palliativ yordam xizmatlaridan foydalanish imkoniyatini kengaytirish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
255
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Onkologiya: Darslik. (2020). Tahrir ostida prof. M.A. Alimov. Toshkent:
"Yangi Nashr". (Ushbu darslikda o'smalarning tasnifi, etiologiyasi, patogenezi,
klinikasi, diagnostikasi, davolash usullari va onkologik bemorlarni parvarishlash
masalalari batafsil yoritilgan).
2.
Klinik onkologiya: Qo'llanma. (2018). Tahrir ostida prof. B.T. Tursunov.
Toshkent: "Ibn Sino". (Ushbu qo'llanmada onkologik kasalliklarning klinik
ko'rinishlari, diagnostikasi va davolash tamoyillari haqida ma'lumotlar berilgan.
Shuningdek, onkologik bemorlarni parvarishlashning asosiy jihatlari ham
ko'rsatilgan).
3.
Palliativ tibbiyot: Qo'llanma. (2021). Tahrir ostida prof. R.S. Azizova.
Toshkent: "Tib Kitob". (Ushbu qo'llanmada palliativ yordamning asosiy tamoyillari,
onkologik bemorlarga og'riqni boshqarish, psixologik va ma'naviy yordam ko'rsatish
masalalari yoritilgan).
