MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
238
SOLIQLARNING IQTISODIY MOHIYATI VA AMAL QILISH
HUSUSIYATLARI
Biznes asoslari fani o’qituvchisi
Kenjayeva Azizahon Xursanaliyevna
Norin Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat
salomatligi tibbiyot tehnikumi
tel ; +99897 426 78 27
Annotatsiya: Ushbu ilmiy maqolada soliqlarning iqtisodiy mohiyati, ularning
davlat va iqtisodiyotdagi o'rni, vazifalari hamda amal qilish xususiyatlari chuqur
tahlil qilinadi. Soliqlarning turlari, ularning iqtisodiy o'sish, inflyatsiya, investitsiya
faolligi va aholi farovonligiga ta'siri ko'rib chiqiladi. Shuningdek, soliq siyosatining
iqtisodiy o'sishga ta'siri, soliq yukining oqibatlari va soliq tizimini takomillashtirish
yo'llari muhokama qilinadi. Maqola soliq nazariyasi va amaliyotiga qiziquvchi
olimlar, talabalar va amaliyotchilar uchun mo'ljallangan.
Kalit so'zlar: soliq, soliq tizimi, soliq siyosati, fiskal vazifa, regulyativ vazifa,
ijtimoiy vazifa, to'g'ri soliqlar, egri soliqlar, soliq yuki, iqtisodiy o'sish, investitsiya,
inflyatsiya, davlat budjeti.
Kirish
Soliqlar – har qanday davlatning moliyaviy tizimining asosi va iqtisodiy
faoliyatning muhim regulyatoridir. Ular davlatning moliyaviy imkoniyatlarini
ta'minlabgina qolmay, iqtisodiy o'sish, ijtimoiy adolat va barqaror rivojlanishga ham
katta ta'sir ko'rsatadi. Soliqlarning iqtisodiy mohiyatini, ularning vazifalarini va
iqtisodiyotga ta'sirini o'rganish, soliq siyosatini samarali amalga oshirish uchun juda
muhimdir. Ushbu maqolaning maqsadi – soliqlar mohiyatini yoritish, ularning
turlarini, iqtisodiy ta'sir mexanizmlarini tahlil qilish va soliq tizimini takomillashtirish
bo'yicha takliflar berishdan iborat.
Soliqlarning iqtisodiy mohiyati
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
239
Soliq – bu davlat tomonidan qonuniy asosda yuridik va jismoniy shaxslardan,
ularning daromadlari, mulklari yoki iste’mollari asosida undiriladigan majburiy
to'lovdir. Soliqlar davlat xarajatlarini moliyalashtirish, iqtisodiyotni tartibga solish va
aholining ijtimoiy ehtiyojlarini qondirish uchun mo'ljallangan.
Soliqlarning asosiy vazifalari:
o
Fiskal vazifa:
Bu vazifa davlat budjetining daromad qismini
shakllantirish va davlat xarajatlarini moliyalashtirishdan iborat. Soliqlar orqali
yig'ilgan mablag'lar ta'lim, sog'liqni saqlash, mudofaa, ijtimoiy ta'minot va
infratuzilmani rivojlantirish kabi muhim sohalarga yo'naltiriladi.
o
Regulyativ vazifa:
Soliqlar iqtisodiy faoliyatni rag'batlantirish yoki
cheklash uchun vosita sifatida ishlatiladi. Masalan, soliq imtiyozlari investitsiyalarni
ko'paytirishga yordam bersa, yuqori soliq stavkalari esa zararli faoliyatni kamaytirishi
mumkin.
o
Ijtimoiy vazifa:
Soliqlar aholi o'rtasidagi daromadlar farqini
kamaytirish va ijtimoiy himoyani ta'minlash uchun ishlatiladi. Progressiv soliq tizimi
orqali yuqori daromadli shaxslardan ko'proq soliq olinib, ijtimoiy yordam dasturlari
orqali kam ta'minlangan aholiga yordam ko'rsatiladi.
Soliq tizimining asosiy elementlari:
o
Soliq sub'ekti:
Soliqni to'lovchi shaxs (yuridik yoki jismoniy shaxs).
o
Soliq ob'ekti:
Soliq solinadigan narsa (daromad, mulk, yer, tovarlar va
h.k.).
o
Soliq bazasi:
Soliq ob'ektining pul yoki natural ko'rinishdagi ifodasi.
o
Soliq stavkasi:
Soliq bazasiga nisbatan foiz yoki qat'iy pul miqdori.
o
Soliq imtiyozlari:
Soliq to'lashdan ozod qilish yoki soliq summasini
kamaytirish.
Soliqlarning turlari
Soliqlar olinish usuli, ob'ekti va maqsadiga ko'ra turlicha tasniflanadi.
To'g'ri soliqlar:
To'g'ridan-to'g'ri soliq to'lovchining daromadi yoki
mulkidan undiriladigan soliqlar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
240
o
Jismoniy shaxslarning daromad solig'i:
Jismoniy shaxslarning ish
haqi, tadbirkorlikdan olingan daromad va boshqa daromadlaridan olinadigan soliq.
o
Yuridik shaxslarning foyda solig'i:
Korxonalar va tashkilotlarning sof
foydasidan olinadigan soliq.
o
Mulk solig'i:
Ko'chmas mulk (uy, yer, bino) va ko'char mulk
(avtomobil, qimmatli qog'ozlar) uchun to'lanadigan soliq.
o
Yer solig'i:
Yer uchastkalariga solinadigan soliq.
Egri soliqlar:
Tovarlar va xizmatlar narxiga qo'shiladigan soliqlar.
o
Qo'shilgan qiymat solig'i (QQS):
Tovarlar va xizmatlar ishlab
chiqarish va sotish jarayonida yaratilgan qiymatning bir qismi sifatida olinadigan
soliq.
o
Aksiz solig'i:
Muayyan turdagi tovarlar (alkogol, tamaki mahsulotlari,
yoqilg'i va h.k.) uchun qo'shimcha soliq.
o
Bojxona to'lovlari:
Tovarlar davlat chegarasidan olib o'tilganda
to'lanadigan soliq.
Mahalliy soliqlar va yig'imlar:
Mahalliy hokimliklar tomonidan
belgilanadigan soliqlar va yig'imlar. Masalan, yer solig'i, ko'chmas mulk solig'i,
reklama solig'i va h.k.
Soliqlarning iqtisodiyotga ta'siri
Soliqlar iqtisodiyotga juda katta ta'sir ko'rsatadi va ularning ta'siri makro va
mikro darajada seziladi.
Soliqlarning makroiqtisodiy ta'siri:
o
Davlat budjeti:
Soliqlar davlat budjetining asosiy daromad manbai
bo'lib, davlat xarajatlarini moliyalashtirish uchun ishlatiladi. Soliq tushumlarining
yetarli bo'lishi iqtisodiy o'sish va ijtimoiy sohaning rivojlanishi uchun muhimdir.
o
Inflyatsiya:
Soliq siyosati inflyatsiyaga ta'sir qilishi mumkin. Agar
soliqlar haddan tashqari yuqori bo'lsa, bu narxlarning oshishiga olib kelishi mumkin.
Aksincha, soliq imtiyozlari esa talabni oshirish orqali inflyatsiyani rag'batlantirishi
mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
241
o
Ishsizlik:
Soliqlar investitsiyalarga ta'sir qilish orqali ish o'rinlarining
yaratilishiga va ishsizlik darajasiga ta'sir ko'rsatadi. Soliq imtiyozlari yangi
korxonalarning tashkil etilishiga va ish o'rinlarining ko'payishiga yordam berishi
mumkin.
o
Valyuta kursi:
Soliqlar orqali yig'ilgan mablag'lar valyuta kursiga ta'sir
qilishi mumkin. Davlatning soliq siyosati eksport va importga ta'sir qilib, valyuta
kursiga bosim o'tkazishi mumkin.
o
Umumiy taklif va talab:
Soliqlar iste'mol va investitsiya darajasiga
ta'sir qilish orqali umumiy taklif va talabga ta'sir qiladi. Soliq imtiyozlari talabni
oshirishi, yuqori soliqlar esa aksincha talabni kamaytirishi mumkin.
Soliqlarning mikroiqtisodiy ta'siri:
o
Investitsiya faolligi:
Soliq imtiyozlari investitsiyalarni rag'batlantirishi,
yuqori soliqlar esa aksincha, investitsiya qilishdan to'xtatishi mumkin.
o
Ishlab chiqarish xarajatlari va narxlar:
Soliqlar mahsulotlarning
narxiga ta'sir qiladi. Yuqori soliqlar xarajatlarni oshirishi va narxlarni ko'tarishi
mumkin.
o
Iste'mol darajasi:
Soliqlar aholining daromadini kamaytirish orqali
iste'mol darajasiga ta'sir qiladi.
o
Raqobatbardoshlik:
Soliq
siyosati
korxonalarning
raqobatbardoshligiga ta'sir qilishi mumkin. Yuqori soliqlar korxonalarni xarajatlarini
oshirib, raqobatbardoshlikni pasaytirishi mumkin.
Soliq yukining iqtisodiy oqibatlari:
Yuqori soliq yuki soliq to'lashdan
bo'yin tovlash, "soya" iqtisodiyotining rivojlanishi va iqtisodiy faollikning
pasayishiga olib kelishi mumkin.
Soliq siyosati va uning iqtisodiy o'sishdagi o'rni
Soliq siyosati davlatning iqtisodiy siyosatining muhim qismi bo'lib, iqtisodiy
o'sish, bandlik va barqaror rivojlanishga erishishga qaratilgan.
Soliq siyosatining asosiy yo'nalishlari:
o
Soliq tizimini takomillashtirish:
Soliq tizimining sodda, shaffof va
adolatli bo'lishini ta'minlash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
242
o
Soliq yukini optimallashtirish:
Soliq yukining iqtisodiy faollikka
salbiy ta'sirini kamaytirish.
o
Soliq
imtiyozlarini
qo'llash:
Investitsiyalarni
rag'batlantirish,
innovatsiyalarni qo'llab-quvvatlash va ijtimoiy ahamiyatga ega loyihalarni
moliyalashtirish.
Iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish uchun soliq siyosatidan
foydalanish:
Soliq imtiyozlari, kamaytirilgan soliq stavkalari va investitsiya
dasturlari orqali iqtisodiy faollikni oshirish.
Soliq siyosatini samarali amalga oshirishda davlat va jamoatchilik
nazoratining o'rni:
Soliq siyosatining shaffof va adolatli bo'lishi, jamoatchilik
ishtirokini ta'minlash.
Xulosa
Soliqlar davlatning moliyaviy tizimi va iqtisodiyotning muhim regulyatori
sifatida namoyon bo'ladi. Ular davlatning fiskal imkoniyatlarini ta'minlash, iqtisodiy
o'sishga ta'sir ko'rsatish, ijtimoiy adolatni ta'minlash va ijtimoiy ehtiyojlarni
qondirishda muhim rol o'ynaydi. Shuning uchun, soliq siyosatini ishlab chiqish va
amalga oshirishda iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlarni hisobga olish, shuningdek, soliq
tizimini doimiy takomillashtirish muhim ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O'zbekiston
Respublikasi
Davlat
soliq
qo'mitasining
rasmiy
veb-
sayti (
). Bu saytda soliq qonunchiligi, yangiliklar, tushuntirishlar va
ma'lumotlar mavjud.
2.
O'zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining rasmiy veb-sayti (
).
Bu saytda davlat moliyasi, budjet va soliq siyosatiga oid ma'lumotlar joylashgan.
3.
O'zbekiston Respublikasi Adliya vazirligining rasmiy veb-sayti (
).
Bu saytda O'zbekiston qonunchiligi, shu jumladan soliq qonunchiligi bilan tanishish
mumkin.
4.
Iqtisodiy va moliyaviy yo'nalishdagi o'zbekcha veb-saytlar va onlayn resurslar.
Bu resurslarda soliq tizimi va soliq siyosati bo'yicha tahliliy materiallar, sharhlar va
yangiliklar e'lon qilinadi.
