MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
221
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR RIVOJIDA SUN’IY
INTELLEKTNING O‘RNI VA AHAMIYATI
Qarshi xalqaro universiteti
talabasi Axatova Nodira Ixtiyor qizi
Annotatsiya. Ushbu tezisda raqamli texnologiyalar rivojlanishida sun’iy
intelektni mamlakat rivojidagi o‘rni, muhimligi va yo’nalishlari, statistik
ko‘rsatkichlar tahlili, rivojlantirish yo‘nalishlari tasvirlangan.
Аннотация.
В данной диссертации описаны роль, значение и тенденции
искусственного интеллекта в развитии цифровых технологий, анализ
статистических показателей, направления развития.
Annotation.
This thesis describes the role, importance and directions of
artificial intelligence in the development of digital technologies, analysis of statistical
indicators, directions of development.
Kalit so’zlar. Raqamli texnologiyalar, suniy intellekt,
chatbot
,
robototexnika
,
avtomatlashtirish
, ilg‘or texnologiyalar, raqamli platformalar.
Ключевые слова.
Цифровые технологии, искусственный интеллект,
чат-бот, робототехника, автоматизация, передовые технологии, цифровые
платформы.
Key words.
Digital technology, artificial intelligence, chat-bot, robotics,
automation, peripheral technology, digital platforms.
Bugungi shiddat bilan rivojlanayotgan globallashuv zamonda raqamli
texnologiyalarning yutuqlari va kelajakda qanday ishlarni amalga oshirishi,
aholi
turmush tarzini yaxshilashda zamonaviy texnologiyalarning o
‘
rni va ahamiyati ortib
bormoqda. Iqtisodiy va ijtimoiy o‘sishni ta’minlash, erkin axborot almashinuvining
tezlashishi, jamiyat hayotida erishilayotgan yutuqlarning asosiy talabidir. Raqamli
texnalogiya o‘zi nima degan savolga qisqacha javob berishimiz mumkin:
Texnologiya, analogdan farqli ravishda ishlaydi va uzluksiz emas, balki diskret signal
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
222
bilan ishlovchi texnologiyalarni ifodalaydi. Raqamli texnologiyalar, signalni kichik
qiymatlar to
‘
plamiga ega bo'lgan 0, 1, NULL kabi mantiqiy algebrada mos ravishda
ifodalaydi. Raqamli texnologiyalar, kompyuterlar, elektronika sohasi, o‘yin
mashinalari, robototexnika, avtomatlashtirish, o
‘
lchash asboblari, radio va
telekommunikatsiya qurilmalari kabi sohalarda keng qo
‘
llaniladi. Raqamli
texnologiyalar, ma
‘
lumotlarni tahlil qilish, avtomatlashtirilgan vazifalarni bajarish,
so
‘
rov-javob tizimlarini, o
‘
quv tizimlarini va boshqa ko
‘
plab sohalarni o
‘
z ichiga
oladi. Bu texnologiyalar, sohalarda ishlab chiqarishni soddalashtiradi va insonlar
uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.
Raqamli texnologiyalar, raqamli elektronikada, kompyuterlarda, elektronika
sohasida, o
‘
yin mashinalarida, robototexnikada, avtomatlashtirishda, o
‘
lchash
asboblarda, radio va telekommunikatsiya qurilmalari kabi bir nechta sohalarda
qo
‘
llaniladi. Sun’iy intellekt raqamli texnalogiyalar rivojida muhim o
‘
rni va
axamiyatga ega bo
‘
lgan bir konseptdir. Sun
‘
iy intellekt, kompyuterlarga o
‘
zaro
aloqada bo
‘
lgan ma
‘
lumotlarni tahlil qilish, o'rganish va ishlov berish qobiliyatiga
ega bo
‘
ladi. Bu, insonlarning o
‘
z xotirasini takrorlash, ma
‘
lumotlarni tahlil qilish,
maslahat berish va boshqa intellektual vazifalarni bajarishda yordam beradigan
texnologik vositalarni o
‘
z ichiga oladi. Sun
‘
iy intellektning axamiyati va o
‘
rni haqida
ma
‘
lumotlar o
‘
qituvchilik psixologiyasi va tilshunoslik fanlarida ham o
‘
rganilgan. Bu
fanlar Sun
’
iy intellektning axborot tizimlari va bilim berish usullari, o
‘
quv
materiallarini tahlil qilish va qo
‘
llashni o
‘
rganishga bag
‘
ishlangan.
Sun’iy intellekt — informatikaning alohida sohasi bo‘lib, odatda inson ongi
bilan bog‘liq imkoniyatlar: tilni tushunish, o‘rgatish, muhokama qilish, masalani
yechish, tarjima va shu kabi imkoniyatlarga ega kompyuter tizimlarini yaratish bilan
shug‘ullanadi.
Hozirda sun’iy intellekt turli amallarni bajarishga mo‘ljallangan algoritm
hamda dasturiy tizimlardan iborat va u inson ongi bajarishi mumkin bo‘lgan bir
qancha vazifalarning uddasidan chiqa oladi.
1990 yillarda sun’iy intellekt taraqqiyotida yangi sahifa ochildi. 1997 yilda
Deep Blue nomli IBM kompyuteri shaxmat bo‘yicha jahon chempioni Garri
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
223
Kasparovni yenggan tarixdagi ilk kompyuter bo‘ldi. Sun’iy intellektning yorqin
namunalaridan yana biri – IBM Watson superkompyuteri bo‘lib, u o‘z bazasidan kelib
chiqib muayyan tilda berilgan savollarga javob beradi. Shuningdek, ko‘pchilikning
doimiy hamrohiga aylanib ulgurgan mobil yordamchi Siri, fotosuratlarni qayta
ishlovchi Prisma kabi dasturlarni Sun’iy intellektning yutuqlaridan biri sifatida qayd
etish mumkin. Hozirga kelib sun’iy intellekt keng ko‘lamda ommalashib kundalik
turmush tarzimizning deyarli barcha jabhalarini qamrab olmoqda. Masalan,
Xitoydagi Inchuan shahri aholisiga bank kartalarining keragi yo‘q. Hisob-kitoblar
bilan bog‘liq barcha jarayonlar sun’iy intellekt tomonidan insonning yuz qiyofasini
aniqlashtirish orqali amalga oshiriladi.
Sun’iy intellektning o
‘
rni va axamiyati hozirgi kunda ko
‘
p sohalarda keng
qo
‘
llanilmoqda. Masalan, Sun’iy intellekt, ma
‘
lumotlar analizini, avtomatlashtirilgan
vazifalarni bajarishni, so
‘
rov-javob tizimlarini, o
‘
quv tizimlarini va boshqa ko
‘
plab
sohalarni o
‘
z ichiga oladi. Bu texnologiya sohalarda ishlab chiqarishni
soddalashtiradi va insonlar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.
Sun’iy intellektningning keng tarqalishi ortidan keladigan ijobiy natijalarni
jamiyatning
barcha
jabhalarida
uchratish
mumkin.
Sun’iy
intellekt
insoniyat sivilizatsiyasi uchun hizmat qiladi chunonchi vaqtni kam sarflaydi, aniq
maqsadga yo
‘
naltirilgan samarali natija beradi.
Bu faqat bir nechta misollar hisoblanadi va sun’iy intellektning roli
hayotimizning boshqa sohalarda ham kengayishi kutilmoqda. Sun’iy intellektning
o
‘
rni va ta’siri hayotimizning har bir sohasida kengayib borayotganligi kuzatib
borilishi kerak.
Sun’iy intellekt bilan bog
‘
liq xizmatlar va buyumlar turli sohalarda
foydalaniladi. Bu sohalar quyidagilarni o
‘
z ichiga oladi:
O
‘
quv tizimi: Sun’iy intellekt o
‘
quv tizimlarida ham keng qo
‘
llaniladi. U
o
‘
quv jarayonlarini individual o
‘
quvchilar bo
‘
yicha moslashtirish, o
‘
quvchilarning
o
‘
zlashtirish darajasini baholash, ma
‘
lumotlarni tahlil qilish va o'quvchilarga
maslahat berishda yordam beradi. Bu, o'quvchilarning o
‘
zlashtirish jarayonlarini
optimallashtirish va o
‘
quvchilarning o
‘
zlashtirishni oshirishga yordam beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
224
Ishlab chiqarish: Sun’iy intellekt ishlab chiqarish sohasida avtomatlashtirish,
robototexnika va avtomatik tizimlarni boshqarishda muhim rol o
‘
ynaydi. U ishlab
chiqarish jarayonlarini optimallashtirish, xatolarni aniqlash, ishchi xavfsizligini
ta’minlash va ishlab chiqarish jarayonlarini tezlashtirish imkonini beradi.
Tibbiyot: Sun’iy intellekt tibbiyot sohasida tanishuv, tanishuv va davolash,
ma’lumotlarni tahlil qilish, xavfsizlik va xatolarni aniqlash, shifokorlarga maslahat
berish va boshqa vazifalarni bajarishda yordam beradi.
Biznes va iqtisodiyot: Sun’iy intellekt biznes va iqtisodiyot sohasida
ma’lumotlarni tahlil qilish, sotish-prognozlash, mijozlarga maslahat berish,
marketing strategiyalarini rivojlantirish va boshqa vazifalarni bajarishda yordam
beradi.
Transport: Sun’iy intellekt transport sohasida avtomobillarning avtomatik
boshqarilishi, yo
‘
lovchisiz transport vositalarining ishlab chiqarilishi, yo
‘
lovchilar
bilan aloqada bo
‘
lish, yo
‘
lovchilarning xavfsizligini ta’minlash va trafikni
boshqarishda muhim rol o
‘
ynaydi.
O
‘
quv tizimi: Sun’iy intellekt o
‘
quv tizimlarida o
‘
quv jarayonlarini individual
o
‘
quvchilar bo
‘
yicha moslashtirish, o
‘
quvchilarning o
‘
zlashtirish darajasini baholash,
ma
‘
lumotlarni tahlil qilish va o
‘
quvchilarga maslahat berishda yordam beradi.
Soliq va moliya: Sun’iy intellekt soliq va moliya sohasida soliq tushumlarini
tahlil qilish, soliq to
‘
lovlaridagi tafovutlarni aniqlash, moliya tahlilini o
‘
rganish va
samaradorligini oshirishda foydalaniladi.
Chatbotlar: Sun’iy intellekt yordamida yaratilgan chatbotlar, mijozlar bilan
aloqada bo
‘
lish, savollarga javob berish, ma’lumotlarni tahlil qilish va boshqa
xizmatlarni taklif qilishda ishlatiladi.
Kompyuterlar: Sun’iy intellekt, kompyuterlarga o‘zaro aloqada bo‘lgan
ma’lumotlarni tahlil qilish, o‘rganish va ishlov berishda yordam beradi. Bu
kompyuterlarga o‘zaro aloqada bo‘lgan ma’lumotlarni tahlil qilish, maslahat berish,
avtomatlashtirilgan vazifalarni bajarish va boshqa intellektual vazifalarni bajarish
imkoniyatini beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
225
Robototexnika: Sun’iy intellekt, robotlarga o‘zaro aloqada bo‘lgan
ma’lumotlarni tahlil qilish, o‘rganish va ishlov berishda yordam beradi. Bu robotlarga
o‘zaro aloqada bo‘lgan ma’lumotlarni tahlil qilish, muhitni tahlil qilish, boshqarish
va boshqa intellektual vazifalarni bajarish imkoniyatini beradi. Hozirgi zamon
robotlari rivojlanishning uch bosqichini bosib o’tdi. Ularning birinchi avlodi
programmali robotlar, ikkinchi avlodi - «his qiluvchi» robotlar yoki moslangan
(adaptiv) robotlar, uchinchi avlodi esa intellektual robotlar deb ataladi.
Avtomatlashtirish: Sun’iy intellekt avtomatlashtirish sohasida ham keng
qo‘llaniladi. Sun’iy intellekt avtomatlashtirish sohasida avtomatik tizimlarni
boshqarish, ma’lumotlarni tahlil qilish, avtomatik tanishuv va boshqa intellektual
vazifalarni bajarishda yordam beradi.
Telekommunikatsiya: Sun’iy intellekt, telekommunikatsiya sohasida ham
qo‘llaniladi. Bu sohada Sun’iy intellekt, so‘rov-javob tizimlarini, ma’lumotlarni tahlil
qilishni va boshqa intellektual vazifalarni bajarishni o‘z ichiga oladi.
Raqamli platformalarni yaratish axborot texnologiyalari ko‘plab kundalik
vazifalarni xal qiladi, buning natijasida esa yirik ko‘lamdagi amallar tezroq,
arzonroq, qulayroq va o‘rtadagi vositachilarsiz bajariladi. Bunga misol qilib
my.gov.uz saytini keltirib o‘tishimiz mumkin. Hozirda bu platformadan 500 ga yaqin
xizmatlar ko‘rsatilmoqda.
Raqamlashtirish so‘zi aslida yangi atama bo‘lib, “innavatsion boshqaruv” va
ish yuritish jarayoniga IT yechimlarning jalb etilishi, buning samarasi o‘laroq esa
internet buyumlardan tortib, electron hukumatgacha bo‘lgan barcha tizimlarda
axborot texnologiyalarini qo‘llashni ko‘zda tutadi.
Raqamli texnologiyalarning rivoji sun’iy intellekt haqidagi ko‘pchilik dunyo
mutaxasislari tomonidan insoniyatga foydalimi yoki zararlimi degan baxs-
munozaralar ko‘p yillardan buyon davom etib kelmoqda. Mutaxasislar xanuzgacha
aniq bir maqsad-u to‘xtamga kelgani yo‘q. Ba’zilar sun’iy intellektni ommalashtirish
natijasida ishsizlik kengayib boradi desa, ba’zilar ijobiy munosabatda bo‘lish
kerakligini aytishmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
226
1.
Raqamli iqtisodiyotning ba’zi ko‘rsatmalari
. Mahsuldorlik, innovatsiya va
texnologiyalar eJournal. Ijtimoiy fanlarni o‘rganish tarmog‘I (SSRN). Kirish 27
yanvar 2020.
2.
Turdimurodov B. , Jo’rayeva A. , Aliqulov M., Jo’rayev N., va Ro’ziyev
A. TIBBIYOTDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR. (2023).
3.
J. S. Suxrobovich, M. A. Azam o'g'li - Sun'iy Intellekt: Yutuq
va kamchiliklari 2023 - web-journal.ru
4.
Nazarov X. N. Robotlar va robototexnik tizimlar. Darslik. - "MAShHUR
PRESS", 2019
5.
Абышко А.О., Сабиров Г.С. Искусственный интеллект и произведения
машинного творчества: применимость опыта стран общего права к
российскому регулированию // Патенты и лицензии. Интеллектуальные права.
2021. № 12. С. 60–72.
6.
Internet materiallari google qidiruv tizimidan foydalanildi
.
