MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
315
INTERNET IMKONIYATLARI VA XATARLARI
O'shxo'jayev Shokirjon Saydullo o'g'li
Paxtaobod tumani 1-son politexnikumi
Media va savodxonlik
oshxojayevshokirjon8@gmail.com
Tel; +998947552595
Anotatsiya: Ushbu maqola global tarmoq – internetning zamonaviy
sivilizatsiyadagi o'rni, imkoniyatlari va xatarlarini chuqur tahlil qiladi. Maqolada
internetning axborot manbai, aloqa vositasi, ta’lim platformasi, savdo maydonchasi,
madaniy almashinuv, innovatsiya va rivojlanish katalizatori sifatidagi bebaho
afzalliklari, shuningdek, kiberjinoyatchilik, shaxsiy ma’lumotlarning o’g’irlanishi,
yolg’on axborot (feyk news), internetga qaramlik, kiberbullying, radikalizm va
ekstremizm, shaxsiy hayotga aralashuv kabi ko'plab xavf-xatarlari ilmiy va badiiy
uslubda ko’rib chiqiladi. Maqolaning maqsadi internetdan oqilona, mas'uliyatli va
tanqidiy yondashuv bilan foydalanish zarurligini yoritish hamda uning salbiy
oqibatlarini kamaytirishning amaliy yo’llarini ko’rsatishdan iborat. Maqola raqamli
dunyoda yashashning murakkabliklarini, internetning ham imkoniyatlari, ham
xavflari bilan uyg'unlashgan holda kelajak avlod uchun ochiq muhit yaratishga
qaratilgan.
Kalit So'zlar:Internet, raqamli texnologiyalar, axborot asri, global tarmoq,
kiberfazoviy, axborot manbai, aloqa vositasi, ta'lim platformasi, savdo maydonchasi,
madaniy almashinuv, innovatsiya, rivojlanish, kiberjinoyatchilik, kiberhujum,
shaxsiy ma'lumotlar, yolg'on axborot (feyk news), internetga qaramlik, kiberbullying,
radikalizm, ekstremizm, shaxsiy hayotga aralashuv, axborot savodxonligi, maxfiylik,
internet xavfsizligi, raqamli savodxonlik, raqamli etika.
Kirish: Raqamli Inqilobning Ikki Yuzi
XXI asr boshlanishi bilan axborot va texnologiya inqilobi jamiyat hayotining
barcha jabhalariga shiddat bilan kirib keldi. Internet – bu inqilobning eng yorqin
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
316
ifodasi boʻlib, global miqyosda aloqa, axborot almashinuvi, taʼlim, savdo,
koʻngilochar va madaniy sohalarda mislsiz imkoniyatlar yaratdi. Biroq, har qanday
qudratli texnologiya singari, internetning ham oʻzining qorongʻu tomonlari, xavf-
xatarlari mavjud. Ushbu maqolada biz internetning imkoniyatlari va xatarlari
oʻrtasidagi murakkab munosabatni, ularning jamiyatga taʼsirini ilmiy va badiiy
uslubda o'rganib chiqamiz, hamda raqamli dunyoda muvaffaqiyatga erishish,
xavfsizlikni ta'minlash va taraqqiyotga hissa qo'shish uchun nimalarga e’tibor berish
kerakligini ko'rsatib o’tamiz. Maqola internetning “ikki tomoni”ni yoritish orqali
raqamli asrda yashashning o’ziga xos xususiyatlarini tushunishga yordam beradi.
Internetning Imkoniyatlari: Taraqqiyot Yo'lidagi Yuksak Istiqbollar
1.
Axborot Manbai: Bilimlar Dengizida Sayohat:
Internet butun dunyo
bilimlari va axborotlari xazinasiga bepul va oson yo'l ochdi. Ilmiy tadqiqotlar,
yangiliklar, kitoblar, ma’lumotnomalar, o‘quv materiallari va boshqa ko‘plab
axborotlar dunyoning istalgan nuqtasidan turib foydalanish mumkin. Bu shaxsiy
rivojlanish, ilmiy taraqqiyot, innovatsiyalar va global hamkorlik uchun beqiyos
imkoniyatlar yaratadi. Internet insoniyatning bilim salohiyatini oshiruvchi qudratli
vositaga aylandi.
2.
Aloqa Vositasi: Dunyo bilan Bog’lanish:
Internetning elektron pochta,
ijtimoiy tarmoqlar (Facebook, Instagram, Twitter, Telegram, TikTok), video
qoʻngʻiroqlar (Skype, Zoom, Google Meet) va boshqa kommunikatsiya vositalari
dunyoning turli burchaklaridagi insonlar oʻrtasida oson, tez va arzon aloqa oʻrnatish
imkonini beradi. Oilalar, doʻstlar, hamkasblar va boshqa odamlar oʻrtasida doimiy
aloqa, fikr almashinuvi va hamkorlik qilish imkoniyati kengayadi. Internet aloqa
vositasi sifatida dunyoni “global qishloq”qa aylantirdi.
3.
Ta’lim Platformasi: Bilim olishning Cheksiz Yo’llari:
Online kurslar
(Coursera, edX, Khan Academy), vebinarlar, elektron kutubxonalar, interaktiv o‘quv
materiallari va o‘quv qoʻllanmalari orqali internet ta’lim olish uchun yangi ufqlar
ochdi. Ta’lim olish uchun geografik chegaralar, moliyaviy to’siqlar va vaqt
cheklovlari kamaydi. Istalgan odam oʻz qiziqishlariga koʻra bilim va ko’nikmalarini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
317
oshirishi, kasbiy malakasini yaxshilashi, yangi mutaxassisliklarni o’rganishi mumkin.
Internet ta’limni ochiq, hamma uchun qulay va demokratik qiladi.
4.
Savdo
Maydonchasi:
Elektron
Tijoratning
Yuksak
Imkoniyatlari:
Elektron tijorat (Amazon, eBay, Alibaba, AliExpress) internet orqali
mahsulot sotish va sotib olish imkoniyatini yaratdi. Xaridorlar turli mahsulotlarni
uyidan chiqmay sotib olishi, sotuvchilar oʻz mahsulotlarini butun dunyoga sotishi
mumkin. Bu kichik va oʻrta biznes uchun katta imkoniyatlar beradi, yirik
korxonalarga esa xaridorlar auditoriyasini kengaytirish imkonini beradi. Elektron
tijorat global savdo va iqtisodiy o'sishga turtki beradi.
5.
Madaniy Almashinuv: Madaniyatlar Uchrashuvi:
Internet turli
xalqlarning madaniy merosini, san’atini, an’analarini, tillarini, musiqalarini va
boshqa madaniy boyliklarini ommaga taqdim etishda muhim rol o’ynaydi. Bu
madaniy xilma-xillikni saqlash va madaniyatlararo muloqotni rivojlantirishga yordam
beradi, turli madaniyatlarga mansub odamlarni birlashtiruvchi ko'prik vazifasini
o'taydi.
6.
Innovatsiya va Rivojlanish Katalizatori: Kelajakni Yaratar
Ekan:
Internet texnologiyalari sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar tahlili, bulutli
hisoblash, blokcheyn, internet buyumlar (IoT) kabi ko’plab innovatsion
yechimlarning paydo bo’lishiga turtki berdi. Bu esa iqtisodiyot, fan, tibbiyot,
muhandislik, transport, qishloq xo'jaligi va boshqa sohalarda jadal rivojlanishga,
samaradorlikni oshirishga, yangi texnologiyalarni ishlab chiqishga va kelajakni
yaratishga katta hissa qoʻshadi.
7.
Ijodkorlik va O’zini Ifoda Etish Platformasi:
Internetda bloglar,
vbloglar, podkastlar, ijtimoiy tarmoqlardagi platformalar orqali odamlar o’z ijodiy
ishlarini namoyish qilishi, o’z fikrlarini erkin bildirishlari, o’z tajribalari bilan
bo’lishishlari va o'zlarini ifoda etishlari mumkin. Bu ijodkorlikni rag'batlantiradi,
madaniy xilma-xillikni ta'minlaydi va har bir inson o’z ovoziga ega bo'lishi mumkin.
Internetning Xatarlari: Raqamli Dunyoning Qorong'u Tomoni
1.
Kiberjinoyatchilik: Raqamli Qaroqchilar:
Internet kiberhujumlar
(DDoS, fishing, ransomware), shaxsiy ma’lumotlarning oʻgʻirlanishi, moliyaviy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
318
firibgarlik (kartadan pul o'g'irlash, online qimor o'yinlari), shantaj, kiberterrorizm va
boshqa
jinoyatlarning
makoniga
aylangan.
Kiberjinoyatchilar
internet
foydalanuvchilarining mol-mulkini o'g'irlashi, shaxsiy ma'lumotlarini tarqatishi,
korporativ va davlat infratuzilmasiga zarar yetkazishi va zararli dasturlarni (viruslar,
troyanlar, josus dasturlari) tarqatishi mumkin.
2.
Yolg’on Axborot (Feyk News): Manipulyatsiya Va Aldov
Vositasida:
Internetda noto’g’ri, yolg’on, manipulyatsion, siyosiy maqsadlarga
xizmat qiluvchi va odamlarni adashtiruvchi axborotlar tez tarqalishi mumkin. Bu
jamiyatda qo'rqinch, chalkashlik, ishonchsizlik va ziddiyatlarni keltirib chiqaradi.
Yolg'on axborot odamlarni adashtirishi, siyosiy jarayonlarga salbiy ta'sir ko'rsatishi,
jamoatchilik fikrini manipulyatsiya qilishi, shaxsiyatni obro'sizlantirishi va ijtimoiy
kelishmovchiliklarni keltirib chiqarishi mumkin.
3.
Shaxsiy Ma’lumotlarning O’g’irlanishi: Raqamli O’lja:
Internet
foydalanuvchilarining shaxsiy ma’lumotlari (ism, familiya, yashash joyi, tug’ilgan
sanasi, telefon raqami, elektron pochta, bank ma’lumotlari, ijtimoiy tarmoqlardagi
akkauntlar, fotosuratlar) kiberhujumlar, maxsus dasturlar orqali o'g'irlanishi, sotilishi
va suiiste’mol qilinishi mumkin. Bu shaxsiy hayotga aralashish, moliyaviy zarar
yetkazish, shantaj va hatto shaxsiyat o'g'irlanishi kabi jiddiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin.
4.
Internetga Qaramlik: Raqamli To'rga Tushish:
Internetdan haddan
tashqari ko'p va nazoratsiz foydalanish, ayniqsa ijtimoiy tarmoqlarga, online
o'yinlarga, video kontentga, pornografik materiallarga va boshqa internet resurslariga
qaramlikka olib kelishi mumkin. Bu insonning sog'lig'iga (uyqusizlik, depressiya,
ko'rish qobiliyatining yomonlashishi, semizlik), shaxsiy munosabatlariga, o'qishiga,
ishiga salbiy ta'sir qiladi, vaqtni behuda sarflashga va hayot sifatining
yomonlashishiga olib keladi. Internetga qaramlik ruhiy kasalliklar, ijtimoiy
izolyatsiya, yolg'izlik, depressiya, tashvish va hatto o'z joniga qasd qilish xolatlariga
olib kelishi mumkin.
5.
Kiberbullying: Raqamli Zo'ravonlik:
Ijtimoiy tarmoqlarda odamlarni
haqoratlash, tahqirlash, sharmanda qilish, shaxsiyatini obro'sizlantirish, qo'rqitish,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
319
tuhmat qilish, shantaj qilish va boshqa turdagi kiberzo'ravonlik (kiberbullying) ham
keng tarqalgan xavf hisoblanadi. Bu, ayniqsa, o'smirlar, yoshlar, ayollar va ijtimoiy
zaif qatlamga mansub odamlar uchun psixologik travma, ruhiy tushkunlik, depressiya
va o'z joniga qasd qilishga sabab bo'lishi mumkin.
6.
Radikalizm va Ekstremizm: Virtual Terrorizm:
Internet terroristik
guruhlar, ekstremistik tashkilotlar va radikal unsurlar uchun o'z g'oyalarini tarqatish,
yangi a'zolarni jalb qilish va moliyaviy mablag' to'plash uchun qulay platformaga
aylangan. Bu g'oyalar odamlarni zo'ravonlikka chaqirishi, jamiyatda qo'rqinch,
ishonchsizlik va kelishmovchiliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Internet orqali
radikal g'oyalar tarqalishi milliy va diniy adovatlarni kuchaytirishi, jamiyat
barqarorligiga va xavfsizligiga tahdid solishi mumkin.
7.
Shaxsiy Hayotga Aralashuv: Raqamli Kuzatuv:
Internet va ijtimoiy
tarmoqlar shaxsiy hayotga aralashuv, ma'lumotlarni to'plash, shaxsiy xatti-
harakatlarni kuzatish, profiling (shaxsiy ma'lumotlar asosida shaxsning "raqamli
portretini" yaratish) va boshqa turdagi kuzatuvlar uchun qulay imkoniyat yaratadi. Bu
shaxsiy hayotga daxl qilish, shaxsiy erkinliklarni cheklash va manipulyatsiya qilish
imkoniyatini tug'diradi.
Internetdan Oqilona va Mas'uliyatli Foydalanish Yo'llari: Raqamli
Dunyoda Muvozanatni Ta'minlash
1.
Axborot
Savodxonligini
Oshirish:
Tanqidiy
Fikrni
Shakllantirish:
Internetdagi axborotlarga tanqidiy ko'z bilan qarash, ishonchli
manbalarni ajratish, yolg'on axborotni aniqlash, turli nuqtai nazarlarni tahlil qilish va
o'z fikrini shakllantirishni o'rganish kerak. Ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy
tarmoqlarda tarqatilayotgan axborotlarga tanqidiy yondashish, ularning haqiqiyligini
tekshirish va ishonchli manbalarga murojaat qilish muhim ahamiyatga ega.
2.
Maxfiylikni
Himoya
Qilish:
Raqamli
Xavfsizlikni
Ta'minlash:
Shaxsiy ma'lumotlarni internetda baham ko'rishda ehtiyot bo'lish,
murakkab parollardan foydalanish, shaxsiy ma'lumotlarni himoya qiluvchi dasturlarni
o'rnatish, ijtimoiy tarmoqlarda shaxsiy ma'lumotlarga kirish huquqini cheklash va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
320
shubhali veb-saytlarga kirmaslik kerak. Shuningdek, internet-banking va boshqa
moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirishda xavfsizlik choralariga rioya qilish lozim.
3.
Internetdan Cheklangan Foydalanish: Raqamli Detoks:
Internetdan
haddan tashqari ko'p foydalanishdan saqlanish, o'z vaqtini rejalashtirish, real hayotga
ko'proq e'tibor berish, sport bilan shug'ullanish, o'z sevimli mashg'ulotlaringizga vaqt
ajratish kerak. Raqamli detoks, ya'ni internetdan vaqtinchalik voz kechish ham
foydali bo'lishi mumkin.
4.
Kiberhujumlardan
Himoyalanish:
Raqamli
Qo'riqchilar:
Kompyuterlarni, smartfonlarni va boshqa qurilmalarni viruslardan va
boshqa zararli dasturlardan himoya qiluvchi dasturlarni (antiviruslar, brauzer
himoyachilari) o'rnatish, shubhali havolalarni bosmaslik, ishonchsiz veb-saytlardan
dasturlarni yuklab olmaslik va ijtimoiy tarmoqlarda ehtiyotkor bo'lish kerak.
5.
Kiberbullyingga Qarshi Kurashish: Raqamli Adolat:
Ijtimoiy
tarmoqlarda bulingga duch kelgan taqdirda, bu haqda o'z vaqtida xabar berish,
yordam so'rash, o'zingizni himoya qilish choralarini ko'rish va bu holatga befarq
bo'lmaslik kerak. Kiberbullingga qarshi kurashishda nafaqat o'zingizni himoya qilish,
balki boshqa jabrlanuvchilarga yordam berish ham muhim ahamiyatga ega.
6.
Zararli Kontentdan Saqlanish: Raqamli Gigiena:
Bolalarni va
yoshlarni zararli kontentdan himoya qilish, ularga internetdan to'g'ri va oqilona
foydalanishni o'rgatish, ota-onalar nazoratini o'rnatish, internet resurslarining
mazmunini nazorat qilish va yosh avlodni ma'naviy kamolotini ta'minlashga harakat
qilish kerak.
7.
Raqamli
Etikani
Rivojlantirish:
Raqamli
Madaniyatni
Shakllantirish:
Internetdan foydalanishda axloqiy tamoyillarga rioya qilish, boshqa
odamlarning shaxsiy hayotini hurmat qilish, o'z va boshqa odamlarning shaxsiy
ma'lumotlarini himoya qilish, onlayn kommunikatsiyada xushmuomala va madaniy
bo'lish hamda internetdagi har qanday faoliyat uchun javobgarlikni his qilish muhim
ahamiyatga ega.
Xulosa: Raqamli Asrga Moslashish va Taraqqiyotga Erishish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
321
Internet – insoniyat tarixidagi eng buyuk kashfiyotlardan biri. U
jamiyatimizga mislsiz imkoniyatlar yaratdi, lekin ayni paytda o'zining xavf-
xatarlarini ham olib keldi. Internetdan oqilona, mas'uliyatli, tanqidiy yondashuv bilan
foydalanish orqali biz uning imkoniyatlaridan to'liq foydalanishimiz va xatarlarini
kamaytirishimiz mumkin. Raqamli dunyoda muvaffaqiyatga erishish, xavfsizlikni
ta'minlash va taraqqiyotga hissa qo'shish uchun axborot savodxonligini oshirish,
shaxsiy
ma'lumotlarni
himoya
qilish,
internetdan
o'rtacha
foydalanish,
kiberhujumlarga qarshi kurashish, raqamli etikani rivojlantirish va o'z
javobgarligimizni anglash muhim ahamiyatga ega. Internet – ham imkoniyat, ham
xavf. Unga oqilona yondashuv orqali biz o'z kelajagimizni yarata olamiz.
Foydalanilgan Adabiyotlar
1.
Castells, M. (2000). The Rise of the Network Society.
2.
Turkle, S. (2011). Alone Together: Why We Expect More from Technology
and Less from Each Other.
3.
Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human
Future at the New Frontier of Power.
4.
Harari, Y. N. (2018). 21 Lessons for the 21st Century.
5.
Lanier, J. (2018). Ten Arguments for Deleting Your Social Media Accounts
Right Now.
