MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
307
DETALGA ODDIY QIRQIM BERIB TASVIRLASH
Nematova Dilraboxon Odilovna
Paxtaobod tuman 1-son politexnikumi
Fan; Texnikaviy chizmachilik
Tel; +998 99 326 88 41
Anotatsiya: Ushbu ilmiy maqola detalga oddiy qirqim berish usulining
chizmachilik, muhandislik va dizayn sohalaridagi ahamiyatini o'rganadi. Maqolada
qirqim tushunchasi, uning zarurati, oddiy qirqimning mohiyati, turlari, qo'llash
tartibi, texnik talablari, afzalliklari, qirqim chizmalarini bajarishdagi xatoliklar va
ularning oldini olish yo'llari, hamda amaliyotda qo'llanilishiga oid misollar batafsil
bayon etilgan. Shuningdek, maqolada chizmachilik standartlariga rioya qilish,
o'lchamlar va belgilashlarni to'g'ri qo'llash kabi muhim jihatlarga ham e'tibor
qaratilgan. Maqola, ushbu sohada faoliyat yurituvchi mutaxassislar va talabalar
uchun amaliy qo'llanma bo'lishi mumkin.
Kalit Soʻzlar:Chizmachilik, detal, qirqim, oddiy qirqim, gorizontal qirqim,
vertikal qirqim, yonbosh qirqim, kesim yuzasi, qirqim tekisligi, shtrix, oʻlcham,
belgilash, chizma standartlari (GOST), muhandislik grafikasi, texnik talablar, qirqim
chizig'i, o'lcham chiziqlari, o'q chiziqlari, yuzaki ishlash, material turi, loyihalash,
ishlab chiqarish, yig'ish, ta'mirlash.
Kirish
Chizmachilik, muhandislik va dizayn sohalarida fundamental ahamiyatga ega
bo'lib, u turli xil detallarni, mashina qismlarini, arxitektura inshootlarini va hatto
murakkab konstruksiyalarni loyihalash hamda tasvirlashda keng qo'llaniladi.
Chizmachilikning asosiy vazifalaridan biri – obyektning shakli, o'lchamlari va ichki
tuzilishini aniq, tushunarli va standartlarga mos tarzda ifodalashdir. Tasvirlash
jarayonida detalning ichki tuzilishini va shaklini to'liq ko'rsatish muhim vazifa
hisoblanadi. Aynan shu maqsadda detalga oddiy qirqim berish usuli keng qoʻllaniladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
308
Ushbu maqolada biz detalga oddiy qirqim berishning mohiyati, qoʻllanilishi, turlari,
texnik talablari, afzalliklari, qirqim chizmalarini bajarishdagi xatoliklar va ularning
oldini olish yo’llari, hamda amaliyotda qo'llanilishiga oid misollar haqida batafsil
toʻxtalib oʻtamiz.
Qirqim Tushunchasi va Zarurati
Detalga qirqim berish – bu detalni shartli ravishda bir yoki bir nechta
tasavvuriy tekislik (qirqim tekisligi) bilan kesib oʻtish va hosil boʻlgan kesim yuzasini
(qirqim yuzasini) chizmada koʻrsatishdan iboratdir. Qirqimlar yordamida detalning
ichki qismlari, teshiklar, boʻshliqlar, yivlar, oʻyiqlar, ichki sirtlar, birikma joylari va
boshqa konstruktiv elementlari aniq tasvirlanadi. Bu esa chizmani oʻqishni, detalning
konstruksiyasini tushunishni, uning murakkabligini baholashni va uni ishlab chiqarish
jarayonini rejalashtirishni sezilarli darajada osonlashtiradi. Qirqimlar chizmalarda
detalning ichki murakkabliklarini yashirmasdan, toʻliq, shaffof va oʻlchamlarni aniq
koʻrsatgan holda ifodalash imkonini beradi. Qirqim usuli, shuningdek, detalning
materialini, sirt sifatini va boshqa muhim parametrlarini ko'rsatishda ham qo'llaniladi.
Oddiy Qirqimning Mohiyati va Turlari
Oddiy qirqim – bu detalning butun uzunligi boʻylab yoki uning bir qismida
oʻtadigan bitta tekislik bilan kesish natijasida hosil boʻladigan tasvirdir. Oddiy
qirqimlar oʻz navbatida quyidagi asosiy turlarga boʻlinadi:
1.
Gorizontal Qirqim (Tepa Qirqim):
Detalni gorizontal tekislik bilan
kesish orqali hosil qilinadi. Asosan detalning tepa koʻrinishi asosida koʻrsatiladi,
lekin ichki tuzilishini aniqroq tasvirlash, ayniqsa, pastki qismlarida joylashgan teshik
va boʻshliqlarni koʻrsatish uchun qoʻllaniladi. Gorizontal qirqim, odatda, murakkab
detallarning ichki rejasini ko'rsatish uchun ishlatiladi.
2.
Vertikal Qirqim (Old yoki Yon Qirqim):
Detalni vertikal tekislik bilan
kesish orqali hosil qilinadi. Koʻpincha detalning old yoki yon koʻrinishi asosida
koʻrsatiladi va ichki qismlarini, balandlikka nisbatan joylashgan elementlarni, yiv va
oʻyiqlarni koʻrsatish uchun xizmat qiladi. Vertikal qirqim, odatda, profilni va
detallarning balandlik bo'yicha tuzilishini ko'rsatish uchun qo'llaniladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
309
3.
Yonbosh Qirqim (Qiya Qirqim):
Detalni gorizontal yoki vertikal
boʻlmagan, yaʼni qiya tekislik bilan kesish orqali hosil qilinadi. Murakkab shakldagi
detallarning ichki tuzilishini tasvirlashda, ayniqsa, nosimmetrik tuzilishlarni, qiyalik
ostidagi yuzalarni va boshqa o'ziga xos xususiyatlarni koʻrsatishda qoʻllaniladi.
Yonbosh qirqimlar maxsus qirqimlar hisoblanib, oʻziga xos chizmachilik talablarini
bajarishda zarur.
Oddiy Qirqimni Qoʻllash Tartibi
Detalga oddiy qirqim berish jarayoni quyidagi bosqichlarni oʻz ichiga oladi:
1.
Qirqim Tekisligini Tanlash va O'rnatish:
Avvalo, detalning ichki
tuzilishini, undagi teshik, boʻshliq, yiv, oʻyiq va boshqa elementlarni aniq koʻrsatish,
eng muhimi, chizmaning umumiy o'qilishini yaxshilash uchun eng maqbul qirqim
tekisligi tanlanadi. Qirqim tekisligi, odatda, detalning simmetriya oʻqi yoki muhim
elementlaridan oʻtadi.
2.
Qirqim Chizigʻini Chizish va Belgilash:
Tanlangan tekislik detal
chizmasida qirqim chizigʻi bilan belgilanadi. Qirqim chizigʻi odatda 0.4-0.6 mm
qalinlikdagi shtrix-punktir chiziqdan tashkil topgan boʻlib, har bir uchida qirqim
yoʻnalishini koʻrsatuvchi 2-3 mm uzunlikdagi strelkalar bilan belgilanadi. Qirqim
chizigʻi strelkalar bilan belgilangan uchlarida, odatda, katta harflar bilan belgilanadi
(masalan, A-A, B-B, C-C). Agar chizmada bir nechta qirqimlar mavjud bo'lsa, ularni
farqlash uchun ketma-ketlikda harflar ishlatiladi.
3.
Kesim Yuzasini Tasvirlash va Shtrixlash:
Kesim yuzasi chizmada
shtrixlar bilan belgilanadi. Shtrixlarning turi, yoʻnalishi, qalinligi va oraliqlari
material turiga qarab belgilanadi. Masalan, metall detallar uchun odatda 45 graduslik
burchak ostida chizilgan, 0.2-0.3 mm qalinlikdagi qiya shtrixlar qoʻllaniladi. Shtrixlar
orasidagi masofa detal hajmi, chizmaning oʻlchami, hamda tasvir ko'lami
(mashtabi)ga mos boʻlishi kerak, odatda 1-3 mm atrofida bo'ladi. Qirqim yuzasining
o'zi alohida shtrixlanadi va detalning ko'rinib turgan qismi shtrixlanmaydi.
4.
Detalning Qolgan Qismlarini Tasvirlash:
Kesim yuzasidan soʻng
detalning koʻrinib turgan qismlari, yaʼni qirqim tekisligidan oldinda va orqada
joylashgan elementlari toʻliq tasvirlanadi. Bu qismlar, odatda, qirqimda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
310
koʻrsatilmaydi, balki chizmaning asosiy ko'rinishida chiziladi. Qirqimda
tasvirlanmagan detallar uchun barcha chiziqlar (ko'rinadigan, ko'rinmaydigan, o'q
chiziqlari, va boshqalar) to'liq va aniq chizilishi kerak.
5.
Oʻlchamlar va Belgilashlar:
Barcha oʻlchamlar, yozuvlar, yuzaki
ishlash ko'rsatkichlari (tozalik, g'adir-budurlik), material turi, va boshqa zaruriy
belgilashlar chizmada toʻliq koʻrsatiladi. Oʻlchamlar, odatda, qirqimdan olingan
elementlarga qo'yiladi va asosiy chizmaga bogʻlangan boʻladi. Detallarning
oʻlchamlari va joylashuvini aniq koʻrsatish uchun o'lcham chiziqlari, o'q chiziqlari va
boshqa grafik elementlardan foydalaniladi.
Oddiy Qirqimga Qoʻyiladigan Texnik Talablar
Oddiy qirqimni toʻgʻri bajarish uchun quyidagi texnik talablarga rioya qilish
zarur:
Aniq Chizish:
Chizma chiziqlari (asosiy, yordamchi, o'lcham, shtrix, o'q
chiziqlari va boshqalar), qirqim chiziqlari, shtrixlar va oʻlchamlar aniq, bir xil
qalinlikda va chizma standartlariga (ГОСТ) mos boʻlishi lozim. Qirqim chizig'i
shtrix-punktir chiziqdan iborat bo'lib, asosiy chiziqlarga nisbatan yupqaroq chiziladi.
Shtrixlash:
Kesim yuzasi shtrixlar bilan belgilanganida, ularning
yoʻnalishi, qalinligi, oraliqlari material turiga va chizma standartlariga mos boʻlishi
kerak. Shtrixlar yuzaga nisbatan 45 graduslik burchak ostida chiziladi. Shtrixlash,
odatda, tekislikning barcha yuzasini qoplab olishi kerak.
Oʻlchamlar:
Oʻlchamlar qirqim tasvirida yoki umumiy detal
chizmasida toʻliq, aniq va oʻqish uchun qulay tarzda koʻrsatilishi kerak. Oʻlcham
chiziqlari, oʻq chiziqlari va oʻlcham sonlarini yozishda chizma standartlariga (GOST)
rioya qilish zarur. O'lchamlar, imkon qadar, detalning ko'rinishiga va tasvirini
buzmasdan qo'yiladi.
Belgilashlar:
Detallarning yuzalarini, teshiklarini, yivlarini, o'yiqlarini,
sirt sifatini va boshqa elementlarini belgilash uchun chizma standartlarida ko'rsatilgan
mos belgilar (simvollar) ishlatilishi kerak. Material turini, sirt sifatini, va boshqa
texnik talablarni ko'rsatuvchi yozuvlar, odatda, chizmaning yozuv qismida
joylashadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
311
Qirqim Chizigʻi:
Qirqim chizigʻi oʻzining joylashishiga koʻra boshqa
chiziqlardan ajratilishi va aniq koʻrsatilishi kerak. Qirqim chizigʻi koʻrsatilgan
yoʻnalishga mos keladigan harf bilan belgilanadi (masalan, A-A, B-B). Qirqim
chizig'ining o'rni detalning simmetriya o'qiga yoki detalning o'qish uchun qulay
joyiga mos kelishi kerak.
Oddiy Qirqimning Afzalliklari
Ichki Tuzilishi Aniq Tasvirlash:
Detalning ichki va tashqi tuzilishini
bir vaqtning oʻzida aniq, shaffof va tushunarli koʻrsatish imkonini beradi. Ichki
elementlarning o'lchamlari va joylashuvini to'liq ko'rsatadi.
Oʻqish Osonligi va Tushunarliligi:
Chizmani oʻqishni, detal
konstruksiyasini va murakkabligini tushunishni osonlashtiradi, bu esa loyihalash,
ishlab chiqarish, yig'ish va ta'mirlash vaqtini qisqartirishga yordam beradi.
Murakkab Detallarni Sodda Tasvirlash:
Murakkab ichki tuzilishga
ega detallarni sodda, vizual va tushunarli tarzda ifodalash imkonini beradi. Qirqimlar,
hatto murakkab detallarni ham o'lchamlarni osonlik bilan o'qilishiga imkon beradi.
Toʻliq Maʼlumot:
Qirqim orqali material turi, qalinligi, teshiklarning
diametrlari, yivlar, oʻyiqlar va boshqa muhim konstruktiv elementlar toʻgʻrisida
maʼlumotlarni koʻrsatish mumkin. Material xususiyatlarini va sirt tozaligini ham
ko'rsatish mumkin.
Xatolarni
Kamaytirish:
Konstruksiyaning
aniq
tasviri
orqali
loyihalash, ishlab chiqarish va yigʻish jarayonlarida xatoliklarni kamaytirishga
yordam beradi. Xatoliklarni kamaytirish orqali sifat va ishonchlilik oshadi.
Oʻzaro Aloqa:
Detalning turli qismlari oʻrtasidagi aloqani oʻrnatishga
yordam beradi, bu esa konstruksiyaning o'zaro bog'liqligini tushunishga yordam
beradi. Qirqim, detalning ichki va tashqi qismlarining bir-biri bilan o'zaro
bog'liqligini ko'rsatishda muhim ahamiyatga ega.
Oddiy Qirqimni Bajarishdagi Xatoliklar va Ularni Oldini Olish Yo'llari
Oddiy qirqimni bajarishda yo'l qo'yiladigan asosiy xatoliklar va ularning
oldini olish yo'llari:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
312
Noto'g'ri Qirqim Tekisligini Tanlash:
Detalning muhim qismlari to'liq
ko'rsatilmasligi va chizmaning o'qilishini qiyinlashtirishi mumkin. To'g'ri qirqim
tekisligini tanlash uchun detal tuzilishini yaxshi o'rganish va uning muhim
xususiyatlarini hisobga olish kerak.
Qirqim Chizig'ini Noto'g'ri Chizish:
Chiziqlar standartlarga mos
bo'lmasligi, strelkalarning yo'nalishi xato bo'lishi va harflar bilan belgilash noto'g'ri
bo'lishi mumkin. Qirqim chiziqlarini chizish va belgilashda chizma standartlariga
rioya qilish kerak.
Shtrixlarni Noto'g'ri Chizish:
Shtrixlarning yo'nalishi, qalinligi,
oraliqlari va materialga mos bo'lmasligi mumkin. Shtrixlashda material turiga mos
keladigan standartlarga rioya qilish va yuzani to'liq shtrixlash kerak.
O'lchamlarni Noto'g'ri Qo'yish:
O'lcham chiziqlari, o'q chiziqlari
noto'g'ri joylashishi, o'lcham sonlari to'liq ko'rsatilmasligi mumkin. O'lchamlarni
qo'yishda chizma standartlariga rioya qilish va o'lchamlarni chizma o'qilishini
qiyinlashtirmaydigan tarzda qo'yish kerak.
Belgilashlarni Noto'g'ri Qo'llash:
Detallarning yuzalari, teshiklari,
yivlari noto'g'ri belgilanadi va chizma talablarga mos kelmaydi. Belgilashda standart
simvollardan foydalanish kerak.
Keraksiz Elementlarni Qirqimda Ko'rsatish:
Chizmaning ortiqcha
ma'lumotlar bilan to'lib ketishiga va o'qish qiyinlashishiga olib keladi. Qirqimda faqat
detalning muhim ichki elementlarini ko'rsatish kerak va keraksiz detallarni
ko'rsatishdan saqlanish kerak.
Oddiy Qirqimning Amaliyotda Qo'llanilishiga Misollar
Mashinasozlikda:
Mashina detallari, qismlari, uzatish mexanizmlari,
korpuslar, valiklar, tishli g'ildiraklar, shponkali birikmalar, va boshqa elementlarning
ichki tuzilishini tasvirlashda.
Qurilishda:
Arxitektura
inshootlarining
rejalari,
fasadlari,
poydevorlarining ichki tuzilishini, deraza va eshik oʻrnatiladigan joylarni, yertoʻla va
boshqa qismlarini koʻrsatishda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
313
Dizaynda:
Turli xil mahsulotlar, jihozlar, mebellar, o'yinchoqlar va
boshqa ob'ektlarning ichki tuzilishini ko'rsatishda.
Elektronika
va
Elektrotexnikada:
Elektron
sxemalar,
plata
tuzilmalari, elektr jihozlari va ularning ichki tuzilishini tasvirlashda.
Tibbiyotda:
Protezlar, implantlar va boshqa tibbiy asbob-uskunalarning
ichki tuzilishini va o'lchamlarini aniq ko'rsatishda.
Xulosa
Detalga oddiy qirqim berish usuli chizmachilik, muhandislik, dizayn,
arxitektura va boshqa ko'plab sohalarda muhim ahamiyatga ega. Bu usul yordamida
detalning ichki tuzilishini aniq, tushunarli va standartlarga mos ko'rsatish, chizmani
oʻqishni, detalning konstruksiyasini tushunishni, uni loyihalash, ishlab chiqarish va
yig'ish jarayonini osonlashtirish mumkin. Muhandislik, dizayn, arxitektura va boshqa
sohalarda faoliyat yurituvchi mutaxassislar ushbu usulni yaxshi oʻzlashtirishlari va
oʻz amaliyotlarida samarali qoʻllashlari zarur. Oddiy qirqimlarni to'g'ri va aniq
qo'llash orqali, detallarning ichki murakkabliklarini vizual ravishda tasvirlash,
xatolarni kamaytirish, ish sifatini, tezligini va mahsuldorligini oshirish mumkin.
Tavsiyalar
Oddiy qirqim usulini oʻrganish uchun chizmachilikka oid darsliklar,
oʻquv qoʻllanmalar, standartlar (ГОСТ), chizma namunalari va boshqa ishonchli
manbalardan foydalaning.
Har bir detalga mos keladigan qirqim turini tanlashga eʼtibor bering.
Oddiy qirqim oʻrniga murakkabroq qirqimlar (masalan, yarmita qirqim, chekka
qirqim, bo'ylama va ko'ndalang qirqimlar) talab qilinsa, shu qirqimlardan
foydalanishni oʻrganing.
Chizmalarni chizishda davlat standartlari (ГОСТ) va chizmachilik
qoidalariga qatʼiy rioya qiling. Chizma qog'ozi o'lchamlarini, chiziq qalinliklarini,
shriftlarni va boshqa elementlarni standartlarga mos kelishiga e'tibor bering.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
314
Qirqimlar yordamida detallarning eng muhim qismlarini, teshiklarini,
boʻshliqlarini, yivlarini, o'yiqlarini va boshqa muhim elementlarini aniq va tushunarli
koʻrsatishga harakat qiling.
Oʻlchamlar, belgilashlar, yozuvlarni va texnik talablarni toʻgʻri
qoʻllashga eʼtibor bering. O'lchamlarning o'qilishi, belgilashlarning standartlarga mos
kelishini nazorat qiling.
Amaliy mashgʻulotlar orqali oddiy qirqim berish koʻnikmalarini
rivojlantiring. Chizmalarni chizish va qirqimlar berishda tajriba orttirish muhim.
Foydalanilgan Adabiyotlar
1.
Ivanov, V.I. "Chizmachilik asoslari". Toshkent: Oʻzbekiston, 2020.
2.
Sidorov, A.N. "Muhandislik grafikasi". Moskva: Mashinostroyeniye, 2018.
3.
GOST 2.305-2008. "Yedina Sistema Konstruktorskoy Dokumentatsii.
Izobrajenie - Vidy, Razrezy, Secheniya."
4.
GOST 2.307-2011 "Yedina Sistema Konstruktorskoy Dokumentatsii.
Nanesenie Razmerov i Predelnyx Otkloneniy"
5.
GOST 2.304-81 "Yedina Sistema Konstruktorskoy Dokumentatsii. Shrifty
Chertezhnye"
6.
Chizmachilik bo'yicha o'quv qo'llanmalar, darsliklar, elektron resurslar va
internet saytlari
