MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
301
BADIIY TAXLIL METODI
Yuldasheva Zulxumor Yusufovna
Paxtaobod tumani 1-son politexnikumi
Ona-tili va adabiyot
elektron pochtasi;
zulhumorhonyuldasheva@gmail.com
94-544-03-52.
Anotatsiya: Ushbu maqola buyuk o‘zbek shoiri, mutafakkiri, davlat arbobi va
o‘zbek adabiy tilining asoschisi Alisher Navoiy hayotini badiiy tahlil metodi
yordamida o‘rganishga bag‘ishlangan. Maqolada Navoiyning shaxsiyati, uning
hayot yo‘li, ijodiy va siyosiy faoliyati badiiy asar obyekti sifatida tahlil qilinadi.
Badiiy tahlilning asosiy bosqichlari (dastlabki o'qish va idrok etish, kompozitsion
tahlil, obrazlar tizimini o'rganish, tasviriy vositalar va badiiy til tahlili, g'oyaviy-
estetik mazmun tahlili) Navoiy hayotiga tadbiq etiladi. Maqolada, shuningdek,
Navoiy hayotidagi badiiylik elementlari, uning dramatik to‘qnashuvlari, ziddiyatli
munosabatlari va shaxsiy kechinmalari ko'rib chiqiladi. Maqola Navoiyning madaniy
merosini yangicha idrok etish va uning adabiyot, madaniyat va jamiyat rivojidagi
o'rnini aniqlashga qaratilgan. Ushbu tadqiqot, Navoiy shaxsini badiiy-estetik nuqtai
nazardan o'rganish, uning insoniy qirralarini ochib berish hamda Navoiy merosining
dolzarbligini aniqlashga qaratilgan.
Kalit
so'zlar:Alisher
Navoiy,
badiiy
tahlil,
adabiyotshunoslik,
madaniyatshunoslik, shaxsiyat, hayot, ijod, madaniy meros, tasviriy vositalar,
g'oyaviy-estetik mazmun, obrazlar tizimi, kompozitsiya, ziddiyat, konflikt,
dramatiklik, metafora, simile, metonimiya, allegoriya, ramz, intertekstuallik,
empatiya.
Kirish
Badiiy tahlil metodi, adabiyotshunoslik, tilshunoslik, madaniyatshunoslik va
san'atshunoslik kabi gumanitar fanlarda muhim o'rin egallagan tadqiqot uslubidir. U
asarni o'rganishda uning badiiy tuzilishini, g'oyaviy-estetik mazmunini, tasviriy va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
302
ifodaviy vositalarini, muallif uslubini va asarning ijtimoiy-madaniy kontekstini tahlil
qilishga yo'naltiriladi. Mazkur maqolada biz buyuk o'zbek shoiri, mutafakkiri, davlat
arbobi va o'zbek adabiy tilining asoschisi Alisher Navoiyning hayotini badiiy tahlil
metodi prizmasidan o'rganishga harakat qilamiz. Navoiyning shaxsiyati, uning hayot
yo'li, ijodiy faoliyati, madaniy merosi va ijtimoiy-siyosiy faoliyati badiiy tahlilning
turli aspektlari orqali ko'rib chiqiladi. Maqolaning maqsadi Navoiy shaxsini badiiy
asar ob'ekti sifatida tahlil etish, uning madaniy merosini yangicha idrok qilish va
Navoiyning adabiyot, madaniyat va jamiyat rivojidagi o'rnini aniqlashdan iboratdir.
Alisher navoiy hayoti badiiy asar ob'ekti sifatida: tarix va badiiylik
sintezi
Badiiy tahlil metodi, odatda, badiiy asarlarni, she'rlarni, romanlarni,
dramalarni va boshqa shu kabi asarlarni o'rganishda qo'llaniladi. Biroq, shuni
ta'kidlash kerakki, har qanday tarixiy shaxsning hayoti ham o'ziga xos badiiy asar
ob'ekti sifatida qaralishi mumkin. Chunki, hayot o'zi turli xil dramatik to'qnashuvlar,
ziddiyatli munosabatlar, insoniy kechinmalar, shaxsiy tragediyalar, muvaffaqiyatlar
va chuqur falsafiy mulohazalar bilan to'la. Alisher Navoiy hayoti ham ana shunday
o'ziga xos badiiy asar bo'lib, uning yorqin shaxsiyati, siyosiy faoliyati, ilmiy va adabiy
merosi bizga badiiy obraz sifatida namoyon bo'ladi. Badiiy tahlil orqali uning hayotini
o'rganar ekanmiz, biz nafaqat tarixiy faktlarni, balki uning ichki dunyosini,
motivlarini va ruhiy kechinmalarini ham idrok etishga harakat qilamiz.
Badiiy tahlilning bosqichlari va ularning Navoiy hayotida qo'llanilishi:
metodologik yondashuv
Badiiy tahlil jarayoni bir nechta bosqichlarni o'z ichiga oladi va ularning har
biri Navoiy hayotini chuqurroq tushunishga yordam beradi:
1.
Dastlabki o'qish va idrok etish (empatik yo'nalish):
Badiiy tahlilning
birinchi va muhim bosqichi – Navoiy hayoti va ijodiga oid barcha mavjud manbalarni
to'liq va diqqat bilan o'qish va idrok etishdir. Bu bosqichda biz Navoiyning tarjimai
holi, uning asarlari, tarixiy hujjatlar, zamondoshlari xotiralari, uning shaxsiy xatlari
va boshqa ma'lumotlarni o'rganamiz. Bu o'ziga xos o'quv jarayoni bo'lib, Navoiyning
shaxsiyati, uning ichki dunyosi, hayotdagi ro'li va ideallari haqida dastlabki tasavvur
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
303
hosil qilamiz. Biz Navoiy bilan empatiya (hamdardlik) hosil qilamiz, uning o'rniga
o'zimizni qo'yib ko'ramiz va uning hissiyotlarini, kechinmalarini va motivlarini
tushunishga harakat qilamiz.
2.
Kompozitsion tahlil: hayot yo'lining badiiy tuzilishi:
Ikkinchi
bosqichda Navoiy hayoti kompozitsion jihatdan tahlil qilinadi. Bunda Navoiy
hayotining asosiy bosqichlari (bolaligi, yoshligi, Hirotdagi faoliyati, ijodiy yo'li va
hayotining yakuni) o'rganiladi. Kompozitsion tahlil orqali Navoiy hayotining
voqealar zanjiri, sabab-oqibat aloqalari, syujetning rivojlanishi va uning dramatik
nuqtalari aniqlanadi. Shuningdek, Navoiy shaxsiyati va hayotining asosiy konfliktlari
(do'stlik va raqobat, muhabbat va ayriliq, ilmiy va siyosiy intilishlar) tahlil qilinadi.
Biz Navoiy hayotini bir badiiy asarning syujeti kabi o'rganamiz, undagi voqealar
ketma-ketligini, o'zgarishlarni va ularning ma'nosini aniqlaymiz.
3.
Obrazlar tizimini o'rganish: shaxsiy munosabatlar va madaniy
muhit:
Uchinchi bosqichda Navoiy hayotidagi asosiy obrazlar, ya'ni uning oila
a'zolari, do'stlari (Husayn Boyqaro, Jomiy), shogirdlari, raqiblari (Majdiddin
Muhammad) va homiylari tahlil qilinadi. Bu obrazlar Navoiy shaxsiyatining
shakllanishiga va uning faoliyatiga qanday ta'sir qilganligi o'rganiladi. Navoiy obrazi
ham alohida diqqat bilan o'rganilib, uning ijobiy va salbiy jihatlari, shaxsiy fazilatlari
va uning o'ziga xos xususiyatlari ochib beriladi. Bu obrazlar o'rtasidagi munosabatlar,
ularning ijtimoiy-madaniy roli va ular orqali muallif (hayot) g'oyasining ifodasi tahlil
qilinadi. Navoiyning o'ziga xos obrazini yoritishda uning boshqa shaxslar bilan
munosabatlari, ular orqali uning ichki dunyosini tushunish muhim ahamiyatga ega.
4.
Tasviriy vositalar va badiiy til tahlili: hayotni ifodalash
yo'llari:
to'rtinchi bosqichda Navoiy hayotini tasvirlashda qo'llanilgan badiiy
vositalar va til o'rganiladi. Navoiy hayoti haqida yozilgan asarlarda qo'llanilgan
tasviriy vositalar (metafora, simile, metonimiya, giperbola, ramzlar, allegoriyalar),
shuningdek, tilning uslubiy imkoniyatlari (she'riyat, proza, nutq, dialoglar,
monologlar) tahlil qilinadi. Navoiyning o'z asarlarida qo'llagan tili, uning so'z tanlash
mahorati, tildan foydalanishdagi o'ziga xosligi va tasviriy qudrati o'rganiladi. Navoiy
hayoti haqidagi tarixiy va badiiy asarlarda tilning, uslubning, badiiy vositalarning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
304
qanday qo'llanilganligi tahlil qilinadi. Navoiyning adabiy ijodida ishlatgan badiiy
vositalar uning shaxsiyatini ochib berishga xizmat qiladi.
5.
G'oyaviy-estetik
mazmun
tahlili:
ideal
va
haqiqat
ziddiyati:
Beshinchi bosqichda Navoiy hayotining asosiy g'oyalari: insonparvarlik,
adolatparvarlik, ma'rifatga intilish, Vatanga muhabbat, o'zbek tilini rivojlantirish
g'oyasi, shuningdek, inson va olam munosabatlari, yaxshilik va yomonlik kurashi,
ma'naviyat va axloq muammolari tahlil qilinadi. Navoiy hayotining estetik mazmuni,
uning hayot va ijodidagi go'zallik, nafosat, mukammallikka intilish tushunchalari
ochib beriladi. Bu bosqichda Navoiy hayotining o'ziga xos xususiyatlari, uning
jamiyat va o'z davri oldidagi mas'uliyati, shuningdek, uning ideal dunyosi bilan real
hayot o'rtasidagi ziddiyat o'rganiladi. Biz Navoiy hayotining ma'naviy-axloqiy va
estetik qiymatini aniqlaymiz.
Navoiy hayotida badiiylik elementlari: dramatiklik, ziddiyat va o'ziga
xoslik
Navoiy hayoti o'zida ko'plab badiiylik elementlarini mujassam etgan. Uning
hayotidagi dramatik to'qnashuvlar, ziddiyatli munosabatlar (Husayn Boyqaro bilan,
Majdiddin bilan), shaxsiy kechinmalar, yuksak ideallarga intilish – bularning barchasi
Navoiy shaxsiyatini badiiy asar ob'ekti sifatida qiziqarli qiladi. Navoiyning adolatga
intilishi, ilmga cheksiz hurmati, adabiyotga muhabbati, o'zbek tilini rivojlantirishga
qo'shgan hissasi, davlat ishlaridagi fidoyiligi, hamda shaxsiy tragediyalari uning
shaxsiyatining o'ziga xos badiiy qirralarini tashkil etadi. Navoiy hayotidagi voqealar,
uning ichki dunyosi, hissiyotlari, kechinmalari, falsafiy fikrlari, ijtimoiy-siyosiy
faoliyati birgalikda yaxlit bir badiiy asar kabi idrok etiladi.
Xulosa: madaniy merosning yangi ko'rinishi
Alisher Navoiy hayoti badiiy tahlil metodi orqali o'rganilganda, uning
shaxsiyati, ijodiy merosi, faoliyati va madaniy-ijtimoiy roli chuqurroq ochiladi.
Badiiy tahlil yordamida Navoiy hayotini nafaqat tarixiy faktlar yig'indisi sifatida,
balki badiiy-estetik jihatdan, uning insoniy qirralari orqali anglash imkoniyati
yaratiladi. Biz Navoiyning inson sifatidagi yuksakligini, g'oyaviy-estetik idealini,
insonparvarlik va adolatga intilishini yanada mukammalroq his qilamiz. Badiiy tahlil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
305
metodining afzalligi shundaki, u Navoiyning shaxsini yanada jonlantiradi, uning
o'tmishdagi faoliyatini hozirgi zamon bilan bog'lash imkoniyatini beradi. Bu esa o'z
navbatida Navoiy merosining yangi qirralarini kashf etish, uning zamonlar osha
dolzarbligini his qilishga yordam beradi.
Tavsiyalar
Navoiy hayotini badiiy tahlil qilishda uning asarlaridan, tarixiy
hujjatlardan, zamondoshlari xotiralaridan, Navoiy haqida yozilgan ilmiy, badiiy va
publitsistik adabiyotlardan foydalanish tavsiya etiladi.
Tahlil
jarayonida
Navoiy
shaxsiyatining
turli
jihatlariga:
insonparvarligiga, adolatparvarligiga, ilmga cheksiz hurmatiga, o'zbek tiliga
muhabbatiga, shaxsiy kechinmalariga, ma'naviy-axloqiy fazilatlariga e'tibor qaratish
lozim.
Navoiy asarlarida qo'llanilgan badiiy vositalar (metafora, simile,
metonimiya, allegoriya, ramz) va til uslubini tahlil qilish orqali uning ijodiy
mahoratini chuqurroq anglash mumkin.
Navoiyning hayot yo'li davomidagi ziddiyatlar, konfliktlar va ularning
badiiy ifodasini o'rganish uning shaxsiyatini yanada to'liqroq va chuqurroq idrok
qilishga xizmat qiladi.
Tahlilda turli xil nazariy yondashuvlar (strukturalizm, semiotika,
psixoanaliz, gender tadqiqotlari) yordamida uning hayotini yangi qirralarini ochishga
harakat qilish kerak.
Foydalanilgan Adabiyotlar
1.
Alisher Navoiy. "Xamsa", "Xazoyin ul-maoniy", "Muhokamat ul-lug'atayn" va
boshqa asarlari.
2.
P.Shamsiyev. "Alisher Navoiy" (monografiya).
3.
A.Hayitmetov. "Alisher Navoiy va adabiy muhit" (monografiya).
4.
S.G'aniyeva. "Navoiyning badiiy olami" (monografiya).
5.
E.Rustamov. "Navoiy poetikasi" (monografiya).
6.
Badiiy tahlil metodikasiga oid adabiyotlar (R.Bart, Yu.Lotman, M.Baxtin,
R.Ingarden asarlari).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
306
7.
O'zbekiston milliy ensiklopediyasi.
8.
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o'zbek tili va adabiyoti universiteti
ilmiy ishlari.
9.
Ilmiy konferensiya materiallari (Navoiyga bag'ishlangan).
