MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
256
QARIYALARDA YURAK QON TOMIR KASALLIKLARI
Norin Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi tibbiyot texnikumi
mahsus fan o‘qituvchisi
Hamraqulova Saida Shuhrat qizi
Fan nomi: Gerantalogiya
Tel;+998943841774
Annotatsiya: Ushbu maqola qariyalarda yurak-qon tomir kasalliklari
(YQTK) muammosini keng qamrovli oʻrganadi. Maqolada YQTK ning
epidemiologiyasi, yosh bilan bogʻliq fiziologik oʻzgarishlar, asosiy xavf omillari
(gipertoniya, ateroskleroz, qandli diabet, dislipidemiya, chekish, semizlik va
boshqalar), kasallikning patofiziologiyasi batafsil tahlil qilinadi. Bundan tashqari,
maqolada YQTK oldini olishning asosiy tamoyillari, jumladan sogʻlom turmush tarzi,
muvozanatli ovqatlanish, vaznni nazorat qilish, qon bosimini va xolesterin darajasini
monitoring qilish, hamda davolash usullari, dori-darmonlar, jarrohlik amaliyotlari
va reabilitatsiya dasturlari muhokama qilinadi. Maqola qariyalarda YQTK xavfini
kamaytirish va ularning hayot sifatini yaxshilash uchun sogʻlom turmush tarzining
muhimligini taʼkidlaydi.
Kalit Soʻzlar: Yurak-qon tomir kasalliklari, qariyalar, xavf omillari,
gipertoniya, ateroskleroz, qandli diabet, oldini olish, davolash, reabilitatsiya.
Kirish
Yurak-qon tomir kasalliklari (YQTK) butun dunyo boʻylab oʻlim va
nogironlikning asosiy sabablaridan biri boʻlib, ayniqsa qariyalarda keng tarqalgan.
Yoshning oʻtishi bilan yurak-qon tomir tizimida yuzaga keladigan fiziologik
oʻzgarishlar bu kasalliklarning rivojlanish xavfini sezilarli darajada oshiradi. Ushbu
maqola qariyalarda YQTK ning xavf omillari, patofiziologiyasi, oldini olish va
davolash usullarini chuqurroq tahlil qilishga bagʻishlanadi.
Yurak-Qon Tomir Kasalliklarining Epidemiologiyasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
257
YQTK dunyo boʻylab asosiy oʻlim sabablaridan biri boʻlib, global miqyosda
yillik oʻlimlarning 31% ni tashkil qiladi. Qariyalarda bu koʻrsatkich yanada yuqori
boʻlib, ularda YQTK bilan bogʻliq oʻlimlar ulushi 50% dan oshadi. Bu kasalliklar
nafaqat hayot davomiyligini qisqartiradi, balki yashash sifatini ham yomonlashtiradi.
Yurak-Qon Tomir Kasalliklarining Xavf Omillari va Patofiziologiyasi
1.
Yosh:
Yosh oʻtishi bilan yurak mushaklari va qon tomirlarida
strukturaviy va funksional oʻzgarishlar yuz beradi. Qon tomirlari elastikligini
yoʻqotadi, qattiqlashadi (arterioskleroz) va bu ateroskleroz rivojlanishiga zamin
yaratadi. Bu, oʻz navbatida, yurakning ishlashini qiyinlashtiradi va qon bosimini
oshiradi.
2.
Gipertoniya (Arterial Gipertenziya):
Qariyalarda gipertoniya eng
keng tarqalgan YQTK xavf omillaridan biri hisoblanadi. Yuqori qon bosimi
yurakning ishlashiga qoʻshimcha yuklama beradi, chap qorincha gipertrofiyasiga olib
kelishi mumkin va qon tomirlarining ichki devoriga zarar yetkazadi.
3.
Ateroskleroz:
Bu kasallik qon tomirlarining devorida xolesterin va
boshqa yogʻli moddalarning toʻplanishi bilan xarakterlanadi. Ateroskleroz koronar
arteriyalarning torayishiga va yurakning ishemik kasalligiga olib kelishi mumkin.
4.
Qandli Diabet:
Qandli diabet qon tomirlarini shikastlaydi va yurak
kasalliklari xavfini 2-4 barobar oshiradi. Qandli diabet bilan ogʻrigan bemorlarda
glikozillangan gemoglobin (HbA1c) darajasi yuqori boʻladi, bu esa qon tomirlarining
shikastlanishiga olib keladi.
5.
Dislipidemiya:
Qonda
xolesterin
(LDL-Xolesterin)
va
triglitseridlarning yuqori boʻlishi aterosklerozning rivojlanishiga yordam beradi.
HDL-xolesterin (yaxshi xolesterin) darajasining past boʻlishi ham YQTK xavfini
oshiradi.
6.
Chekish:
Chekish qon tomirlarining ichki devorini shikastlaydi, qon
bosimini oshiradi va tromboz (qon ivish) xavfini oshiradi. Chekish, shuningdek,
yurak xuruji, insult va periferik arteriya kasalligi kabi YQTK sababchisi boʻladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
258
7.
Semizlik va Kamharakatlilik:
Ortiqcha vazn va jismoniy faollikning
yetishmasligi gipertoniya, diabet va dislipidemiya kabi xavf omillarini keltirib
chiqaradi. Semizlik, ayniqsa abdominal semizlik, YQTK xavfini oshiradi.
8.
Irsiy Moyillik:
Agar oilada YQTK bilan kasallanganlar boʻlsa, bu
kasalliklarga moyillik boʻlishi mumkin. Genetik omillar qon bosimi, xolesterin
metabolizmi va qon ivishi kabi jarayonlarga taʼsir qilishi mumkin.
9.
Yalligʻlanish:
Surunkali
yalligʻlanish ateroskleroz rivojlanishida
muhim rol oʻynaydi. Yuqori sezuvchanlikdagi C-reaktiv oqsil (hs-CRP) kabi
yalligʻlanish markerlari YQTK xavfini baholash uchun ishlatilishi mumkin.
Yurak-Qon Tomir Kasalliklarining Oldini Olish
YQTK oldini olishning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
1.
Sogʻlom Turmush Tarzi:
Muntazam jismoniy mashqlar (haftasiga
kamida 150 daqiqa oʻrtacha intensivlikdagi mashqlar yoki 75 daqiqa yuqori
intensivlikdagi mashqlar), chekishdan voz kechish va spirtli ichimliklarni
kamaytirish.
2.
Sogʻlom Ovqatlanish:
Mevalar, sabzavotlar, donli mahsulotlar, kam
yogʻli sut mahsulotlari va yogʻsiz goʻshtlarni oʻz ichiga olgan muvozanatli
ovqatlanish. Toʻyingan yogʻlar, trans yogʻlar, xolesterin va tuz isteʼmolini cheklash.
Oʻrta yer dengizi parhezi YQTK oldini olish uchun samarali ekanligi isbotlangan.
3.
Vaznni Nazorat Qilish:
Tana vaznini indeksini (TVI) 25 kg/m ² dan
kam ushlab turish va bel aylanasi erkaklarda 102 sm, ayollarda 88 sm dan kam
boʻlishi kerak.
4.
Qon Bosimini Nazorat Qilish:
Muntazam ravishda qon bosimini
tekshirib turish va zarur boʻlganda shifokor nazorati ostida davolanish. Qon bosimini
130/80 mmHg dan kam ushlab turish tavsiya etiladi.
5.
Xolesterinni Nazorat Qilish:
Qonda LDL-xolesterin miqdorini 100
mg/dl dan kam ushlab turish va HDL-xolesterin miqdorini 40 mg/dl dan yuqori
boʻlishi tavsiya etiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
259
6.
Qandli Diabetni Nazorat Qilish:
Qandli diabet tashxisi qoʻyilgan
boʻlsa, qon shakar darajasini nazorat qilish va shifokor tavsiyalariga amal qilish.
HbA1c darajasini 7% dan kam ushlab turish maqsadga muvofiq.
7.
Muntazam Tibbiy Koʻrik:
Yilda kamida bir marta umumiy tibbiy
koʻrikdan oʻtish va shifokor tavsiyalariga amal qilish.
Yurak-Qon Tomir Kasalliklarini Davolash
YQTK davolash kasallik turiga, ogʻirligiga va bemorning umumiy ahvoliga
qarab belgilanadi. Davolash usullari quyidagilarni oʻz ichiga olishi mumkin:
1.
Dori-Darmonlar:
o
Antihipertenzivlar:
Qon bosimini tushiradigan dori-darmonlar (ACE
ingibitorlari, beta-blokerlar, diuretiklar, kalsiy kanallarining blokerlari va boshqalar).
o
Statinalar:
Xolesterin miqdorini kamaytiradigan dori-darmonlar.
o
Antiagregantlar va Antikoagulyantlar:
Qonni suyultiradigan va
tromboz xavfini kamaytiradigan dori-darmonlar (aspirin, klopidogrel, varfarin va
boshqalar).
o
Nitratlar:
Angina (stenokardiya) simptomlarini kamaytirish uchun
ishlatiladigan dori-darmonlar.
2.
Jarrohlik Amaliyoti:
o
Koronar Angioplastika:
Qon tomirlarini kengaytirish uchun stent
qoʻyish.
o
Koronar Shuntlash:
Toraygan yoki tiqilib qolgan qon tomirlarini
almashtirish.
o
Kardiostimulyator:
Yurak
ritmini
normallashtirish
uchun
ishlatiladigan qurilma.
3.
Reabilitatsiya:
Yurak xuruji yoki boshqa YQTKdan soʻng tiklanish
uchun reabilitatsiya dasturlari, shu jumladan jismoniy mashqlar, psixologik qoʻllab-
quvvatlash va hayot tarzini oʻzgartirish boʻyicha maslahatlar.
Xulosa
Yurak-qon tomir kasalliklari qariyalarda jiddiy muammo boʻlib, koʻp hollarda
oldini olish va davolash mumkin. Ushbu maqolada taʼkidlanganidek, sogʻlom
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
260
turmush tarzi, muntazam tibbiy koʻrik va shifokor tavsiyalariga amal qilish orqali
qariyalarda YQTK xavfini kamaytirish va ularning hayot sifatini yaxshilash mumkin.
Qariyalarda YQTK rivojlanishining oldini olish va davolash uchun keng qamrovli
yondashuv, shu jumladan profilaktik choralar va individual davolash strategiyalari
zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
World Health Organization. (2021). Cardiovascular diseases (CVDs).
[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cardiovascular-diseases-
(cvds)](https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cardiovascular-diseases-
2.
National Heart, Lung, and Blood Institute. (n.d.). Risk Factors for Heart
Disease. https://www.nhlbi.nih.gov/health/heart-disease/risk-factors
1.
"Кардиология" jurnali (Kardiologiya):
Rossiyadagi eng yirik
kardiologiya jurnallaridan biri boʻlib, unda qariyalardagi YQTK boʻyicha tadqiqotlar,
klinik tadqiqotlar va yangi davolash usullari haqida maqolalar chop etiladi.
2.
"Терапевтический архив" jurnali (Terapevtik Arxiv):
Ichki
kasalliklar boʻyicha jurnal boʻlib, unda geriatriya, shu jumladan qariyalardagi
kardiologik kasalliklar boʻyicha maqolalar chop etiladi.
3.
"Сердечная
недостаточность"
jurnali
(Yurak
Yetishmovchiligi):
Yurak yetishmovchiligi boʻyicha ixtisoslashgan jurnal boʻlib,
unda qariyalardagi yurak yetishmovchiligining oʻziga xosliklari va davolash usullari
yoritiladi.
3.
Konferensiya Materiallari:
Rossiyada oʻtkaziladigan kardiologiya va
geriatriya boʻyicha konferensiyalarning materiallari ham muhim manba hisoblanadi.
Bu materiallarda yangi tadqiqotlar natijalari, klinik ishlar tajribalari va zamonaviy
yondashuvlar haqida maʼlumotlar boʻladi.
