MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
124
AHOLINI KAMBAG’ALLIKDAN CHIQARISHDA “TEMIR
DAFTAR”NING AHAMIYATINI OSHIRISH YO‘LLARI
Fayziyeva Xulkar Jo‘rayevna
(O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti,
Annotatsiya: Ushbu maqolada q
ashshoqlik konsepsiyasi, qashshoqlikni
kamaytirish vositalarining asosiy strategik yo'nalishlari, keksa yoshdagi va
nogironlarni moddiy qo'llab-quvvatlash, kambag’allikni kamaytirishning istiqbolli
ustuvor yo'nalishlari haqida ma’lumotlar keltirib o’tilgan.
Ushbu maqola maqolalar sharhi, adabiyot tahlili va uslubi, muhokamasi,
natijalari va xulosalaridan iborat.
Kalit so'zlar:
Qashshoqlik konsepsiyasi, qashshoqlikni kamaytirish
vositalarining asosiy strategik yo'nalishlari, keksa yoshdagi va nogironlarni moddiy
qo'llab-quvvatlash, kambag’allikni kamaytirishning istiqbolli ustuvor yo'nalishlari
Аннотация: В этой статье представлена информация о концепции
бедности, основных стратегических направлениях средств сокращения
бедности, материальной поддержке пожилых людей и инвалидов,
перспективных приоритетах сокращения бедности. Эта статья состоит из
обзора статей, анализа литературы и стиля, обсуждения, результатов и
выводов.
Ключевые слова: концепция бедности, основные стратегические
направления средств сокращения бедности, материальная поддержка
пожилых людей и инвалидов, перспективные приоритеты сокращения
бедности.
KIRISH
O'zbekiston uchun 2020- yil nafaqat pandemiya tufayli,balki mamlakat
tarixida birinchi marta qashshoqlik konsepsiyasi davlat rahbari darajasida tan olingani
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
125
va bu yo'nalish ijtimoiy-iqtisodiy siyosatning asosiy kun tartibiga aylangani bilan
alohida e'tiborga molik.
ADABIYOTLARNI TAHLILI VA USLUBI:
Qashshoqlikni kamaytirish vositalarining asosiy strategik yo'nalishlari:
2020-yilda O'zbekistonda kambag'allikni qisqartirish bo'yicha quyidagi
asosiy strategik vositalar amaliyotga joriy etildi.
Birinchidan,
O'zbekistonda kambag'allikni kamaytirishning institutsional
asoslari yaratildi, kambag'allikni qisqartirish masalalarini muvofiqlashtirish vazirligi
va ushbu yo'nalishdagi tadqiqotlar ilmiy markazi tashkil etildi. O'tgan davr
mobaynida mamlakatimiz xalqaro tashkilotlar (BMTTD, Shanxay hamkorlik
tashkiloti, YUNISEF va boshqalar) bilan mustahkam aloqalar o'rnatdi.), moliya
institutlari (Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki) va ushbu yo'nalishda ilg'or tajribaga
ega mamlakatlarning ilmiy markazlari (Xitoy xalqaro qashshoqlikni kamaytirish
markazi).
pandemiya sharoitida ehtiyojmand aholini moddiy va
nomoddiy qo'llab-quvvatlash maqsadida joylarda to'rtta sektor, mahalla hokimiyati
vakillari, keng jamoatchilik va deputatlar bilan birgalikda kam ta'minlangan va
moddiy jihatdan muhtoj oilalar ro'yxati - "temir daftar" tizimi tashkil etildi. Ushbu
tizimning shaffofligini ta'minlash, ijtimoiy ahvoli va turmush sharoiti og'irlashgan
va sektor rahbarlari tomonidan alohida nazoratga olingan oilalarni qayd etish ko'zda
tutilgan saxovat.argos.uz ish bilan bandlikni ta'minlash orqali oilalar uchun daromad
manbai yaratishning "vaqtinchalik tartibi" ni tasdiqlovchi dastur ishga tushirildi
mehnatga layoqatli ishsiz. Ushbu ro'yxat quyidagi mezonlar asosida tuzilgan:
* nogironlarning oilasida va surunkali kasallikka chalingan a'zolarning
*oila yolg'iz qariyalar, bevalar va kam ta'minlangan odamlardan iborat bo'lib,
boshqalarning g'amxo'rligiga muhtoj;
* besh yoki undan ortiq bolali oilalar;
* koronavirus pandemiyasi tufayli qo'llanilgan karantin choralari natijasida daromad
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
126
manbasini yo'qotgan, ammo "temir daftar" ga kiritilmagan oilalar ;
* oila haqiqatda muhtoj, nochor va moddiy yordamga muhtoj ekanligi.
Respublika miqyosida" temir daftar " ga 594,3 ming oila va ularning 2,5
millioni kiritilgan bo'lib, shundan 648,0 ming ishchi ishsiz oila a'zolari, 1 yil 2021
mart holatiga ko'ra 641,3 ming kishi (99 foiz) ish bilan ta'minlangan.
Ularning:
23,2 ming nafari oilaviy tadbirkorlik dasturlari doirasida;
6,5 ming nafari hunarmandchilik asosida;
50,4 ming nafari jamoat ishlarida;
294,2 ming nafari o‘zini-o‘zi band qilishda;
19,9 ming nafari investitsiya loyihalaridagi ish o‘rinlarida;
79,7 ming nafari qishloq xo‘jaligida foydalanishdan chiqqan yerlarni
ajratish va kooperativlarga biriktirish hisobiga;
36,8 ming nafari Davlat investitsiya dasturi obyektlari va uy-joy
qurilishiga qamrab olish orqali bandligi ta’minlangan.
Kam ta'minlangan oilalar uchun daromad manbai yaratish orqali
Respublikada 1 mart holatiga ko'ra 515,9 ming oila va ularning 2,2 million a'zosi
"temir daftarlar"ro'yxatidan chiqarildi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning 6038 yil 30
iyuldagi 2020-sonli farmoni bilan ehtiyojmand, kam ta'minlangan va kam
ta'minlangan oilalarni haqiqatda"temir daftar" da moddiy qo'llab-quvvatlash
maqsadida:
dastlab, 2020-yilgi Qurbon Hayiti arafasida “Temir daftar”ga kiritilgan
182 mingdan ortiq oilaga 154 milliard so‘m moddiy yordam ajratildi;
keyingi bosqichda, 2020-yil avgust oyida jami 280 ming oilaga jon
boshiga 220 ming so‘mdan 258 milliard so‘m bir martalik moddiy yordam ajratildi;
tez tibbiy yordam brigadalarining 41 mingdan ortiq xodimlariga bir
martalik pul mukofotlari uchun 141 milliard so‘m mablag‘ ajratildi.
Shu bilan birga, keksa yoshdagi va nogironlarni moddiy qo'llab-quvvatlash
maqsadida 2020-yil 1-sentyabrdan boshlab zarur ish stajiga ega bo'lmagan nogironlar,
qariyalar va mehnatga layoqatsiz fuqarolarga bolalikdan pensiya, nafaqa miqdori 10
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
127
foizga oshirildi. Bundan tashqari, moddiy yordam va qo'llab-quvvatlashga muhtoj
bo'lgan "temir daftar" ga kiritilgan oilalardan 16 yoshgacha bo'lgan bolalar, nogiron
oilalardan jami 845 ming 16 yoshgacha bo'lgan va boquvchisini yo'qotgan pensiya
yoki nafaqa oladigan bolalarga 500 ming kishilik bir martalik yordam to'lovlari
to'langan har biri jami 422 milliard rublgacha.
Bugungi kunga qadar"temir daftar" ga kiritilgan 600 000 ga yaqin kam
ta'minlangan oilalarga jami 1,37 trillion so'mlik bevosita moddiy va nomoddiy
yordam ko'rsatildi. Bunda kam ta'minlangan oilalar uchun doimiy daromad manbai
yaratish, inson kapitali sifatini oshirish va jahon tajribasida keng qo'llaniladigan
bevosita qo'llab-quvvatlash kabi uchta vosita qo'llaniladi. Shu bilan birga, o'tgan yilda
muhtoj oilalarga nafaqa va moddiy yordam ajratish, kam ta'minlangan ijtimoiy
qo'llab-quvvatlash qamrovi kengaytirildi. Xususan, bolalarni parvarish qilish bo'yicha
nafaqa va moddiy yordam olayotgan oilalar soni o'tgan yil oxirida yil boshiga
nisbatan 600 000 dan 1,2 milliongacha ikki baravar ko'paydi.
Jahon banki va BMTTD kabi xalqaro tashkilotlarning taklif va
tavsiyalari asosida aholining eng kam iste'mol xarajatlari qiymatini hisoblash tartibini
amaliyotga tatbiq etish choralari ko'rilmoqda. Ushbu metodologiya O'zbekistonda
aholini ijtimoiy himoya qilishning muhim tayanchlaridan biri bo'lib, ijtimoiy
me'yorlarni belgilashda qo'llaniladi.
To'rtinchidan,
o'rta
va
uzoq
muddatli
istiqbolda
qashshoqlikni
kamaytirishning strategik maqsadlarini aniqlash maqsadida "O'zbekistonda 2021-
2030 yillarga qadar qashshoqlikni kamaytirish strategiyasi" loyihasi ishlab chiqilib,
Jahon banki va BMTTD ekspertlari ishtirokida jamoatchilik muhokamasiga qo'yildi.
Hujjat Respublikada qashshoqlikni kamaytirishga kompleks yondashadi va quyidagi
ustuvor yo'nalishlar doirasida chora-tadbirlarni amalga oshirishni nazarda tutadi:
ehtiyojmand aholiga ko‘rsatiladigan yordam va xizmatlar turini
ko‘paytirish
hamda
sifatini
yaxshilash
orqali
mavjud
tizimni
yanada
takomillashtirish;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
128
aholining kam ta'minlangan qatlamini ijtimoiy himoya qilishning yangi
usullari va mexanizmlarini doimiy ravishda takomillashtirish orqali qashshoqlik
darajasini yanada pasaytirish;
aholining kam ta'minlangan qatlamini sifatli va uzluksiz ta'lim olish
imkoniyatlarini oshirish orqali inson kapitalini rivojlantirish va sog'liqni saqlash
xizmatlaridan to'liq foydalanish imkoniyatiga erishish;
iqtisodiyot sohalari va tarmoqlarida foydalanilmayotgan yangi
resurslarni ishga tushirish orqali kam ta'minlangan aholi, ayniqsa, ayollar va
yoshlarning bandligini oshirishning zamonaviy mexanizmlarini joriy etish
hukumat tomonidan davlat va nodavlat tashkilotlarining kambag'allikni
to'g'ridan-to'g'ri
qisqartirish
faoliyati
hamda
ko'rilayotgan
chora-tadbirlar
samaradorligini ta'minlash;
hududlarda kambag'al aholining uy-joy sharoitlarini yaxshilash,
kommunal xizmatlar, muhandislik infratuzilmasi ob'ektlaridan foydalanish darajasini
oshirish.
MUHOKAMA:
Qashshoqlikni kamaytirishning istiqbolli ustuvor yo'nalishlari:
2021- yilgi Davlat dasturi iqtisodiyotni rivojlantirishning ustuvor
yo'nalishlarini, shu jumladan qashshoqlikni kamaytirish va uzoq muddatli barqaror
iqtisodiy o'sish poydevorini belgilaydi. Shu jumladan:
a) 1 yil 2021 iyuldan boshlab ishsiz a'zolari bo'lgan va "temir daftar", "ayollar
daftarchasi" va "yoshlar daftarchasi" ga kiritilgan oilalarga dehqonchilik qilish
imkoniyatlarini kengaytirish:
* 10 gektardan 1 gektargacha yangi olingan, lalmi, dehqonchilik uchun
foydalanilmayotgan yerlarni ajratish;
* ajratilgan er maydoni sug'orish tizimi (artezian quduqlari, tomchilatib
sug'orish va boshqalar.;
* berilgan yerlarni o'zlashtirish (shudgorlash, urug ' ekish va h.k.) uchun
subsidiya ajratilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
129
Shuningdek, 2021-yil 1-aprelga qadar har bir tumanda fermerlik bilan
shug'ullanishi kerak bo'lgan oilalarga rivojlanish imkoniyati va yo'nalishidan kelib
chiqqan holda yordam ko'rsatish tizimini yaratish vazifasi qo'yilishi ko'zda tutilgan
b)
Yana bir muhim jihat shundan iboratki, tadbirkorlik va o‘zini o‘zi band
qilish faoliyatini boshlamoqchi bo‘lgan ishsiz, shu jumladan “Temir daftar”, “Ayollar
daftari” va “Yoshlar daftari”ga kiritilgan fuqarolarga faoliyatini boshlash uchun kerak
bo‘lgan asbob-uskuna, mehnat qurollari xarid qilish uchun 7 million so‘mgacha
subsidiyalar ajratilishi amaliyoti yo‘lga qo‘yilib, bu orqali mazkur aholi qatlamlari
biznes uchun dastlabki kapital bilan ta’minlanadi.
v) O'zbekiston tarixida birinchi marta milliy qashshoqlik chegarasini —
aholining minimal iste'mol xarajatlarini e'lon qilish amaliyoti o'rnatildi va bu
ko'rsatkich ijtimoiy siyosatni yuritishning samarali vositasi sifatida qo'llanilmoqda.
Shu bilan birga, ijtimoiy kafolatlar bir tizimga kiritiladi, ular asta-sekin minimal
normalar darajasiga keltiriladi.
g) 2020 yilda qashshoqlikni kamaytirish bilan bog'liq hududlardagi haqiqiy
vaziyatni baholash, amalga oshirilayotgan ishlarning bajarilishini monitoring qilish
tizimini takomillashtirish bo'yicha boshlangan ishlar mantiqan davom ettiriladi.
Xususan, har bir tuman va shahar hokimi o'z hududida qashshoqlikni kamaytirish
bo'yicha manzil dasturini ishlab chiqdi va uning ijrosi bo'yicha har chorakda mahalliy
kengashlar va ommaviy axborot vositalari orqali xalqqa hisobot berish tizimi joriy
etildi. Ta'kidlash joizki, qashshoqlikni kamaytirish bo'yicha olib borilayotgan ishlar
natijalari davlat xizmatini rivojlantirish agentligi gubernatorlari faoliyatini baholash
reytingiga kiritiladi.
d) ishsiz fuqarolarga, kambag'al oila a'zolariga ish bilan ta'minlash va ijtimoiy
qo'llab-quvvatlash maqsadida moddiy yordam va subsidiyalar samaradorligini
oshirish maqsadida joriy yildan boshlab mutlaqo yangi tizim — ijtimoiy shartnoma
tizimi joriy etilmoqda. Ushbu tizim orqali:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
130
fuqaroning ijtimoiy shartnoma bo‘yicha o‘z majburiyatlarini bajarish
ustidan monitoring tizimi o‘rnatiladi va davlatdan yordam olgan fuqaroning “shaxsiy
profili” yaratiladi;
ijtimoiy shartnoma bo‘yicha o‘z majburiyatlarini bajargan fuqarolarni
rag‘batlantirish, bajarilmagan holatlarda esa ularning ijtimoiy mas’uliyati belgilanadi;
ijtimoiy shartnoma tizimi tajriba tariqasida sinovdan o‘tkazilib, natijalari
bo‘yicha respublikaning barcha tuman (shahar)larida tatbiq etiladi.
e) 2021 yilda kambag'al va ishsiz fuqarolarni doimiy daromad manbai bilan
ta'minlash va mehnat faolligini oshirish maqsadida kasbiy va tadbirkorlik ta'limi
tizimi to'liq joriy etilib, kadrlar tayyorlash bilan shug'ullanadigan fuqarolarning
qamrovi kengaytiriladi. Ushbu maqsadlar uchun bir qator amaliy chora-tadbirlar
ishlab chiqilgan. Xususan, unda:
*
70 ming ishsiz fuqarolarni 40 turdagi kasblar bo'yicha o'qitish;
* 39,6 ming ishsiz fuqarolarni tadbirkorlik ko'nikmalariga o'rgatish;
* Uyushgan mehnat migratsiyasi uchun 50 ming fuqaroni chet tillarida
o'qitish;
* "Temir daftar"," ayollar daftarchasi","yoshlar daftarchasi" ga kirgan
fuqarolarning o'qish xarajatlari Bandlikka ko'maklashish jamg'armasi, yoshlar va
ayollarning o'qish xarajatlari tadbirkorlikni rivojlantirish agentligi (fond) tomonidan
qoplanadi.
Foto: Prezident matbuot xizmati
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
131
j) bundan tashqari, kam ta'minlangan oilalarni uy-joy bilan ta'minlash
bo'yicha ishlar ko'lami yanada kengaytiriladi, mahalliy hokimiyat organlari
tomonidan uy-joy sotib olish tartibi joriy etiladi, etim yoshlar, uysizlar, og'ir tirik
oilalar va vaqtincha yoki umrbod mulk huquqisiz shaxslarni uy-joy bilan ta'minlash.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, barcha tuman va shaharlarda istiqomat qilayotgan
odamlar davlatimiz tomonidan ko'rsatilayotgan ijtimoiy himoyadan, yordamga
muhtoj insonlarga ko'rsatilayotgan e'tibor va g'amxo'rlikdan birdek mamnun.Bu
aholining ijtimoiy qatlamini yaxshilash,shuningdek,davlatimizni kambag’allikdan
chiqarish, o'z-o'zini ish bilan ta'minlash va tadbirkorlik uchun imkoniyatlar yaratishga
yordam beradi, desak adashmaymiz.
ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 23.09.2024 yildagi PQ-330-sonli qarori
2.Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi,19.06.2024/3130426-son
3.O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori,250-son,28.04.2021y
4.
Alimardonov E. va boshqalar. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida moliya
bozori barqarorligini ta'minlash: nazariy-kontseptual va amaliy jihatlari
Vebsayt:
1. https:xabar.uz/xhwa
2.bilimlar.uz
3.ziyonet.uz
