MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
118
YANGI SERIYALARDAGI MAGISTRAL YUK
ELEKTROVOZNING YURISH QISMINING TEXNIK HOLATINI TAHLIL
QILISH
Adilov N.B., Davronov O.S.
Toshkent davlat trasport universiteti
Annotatsiya: Maqolada yangi seriyadagi magistral yuk elektrovozlari
mexanik qismining texnik holati tahlili keltirilgan. Asosiy konstruktiv elementlar, shu
jumladan rama, yurish qismi va ilashish qurilmalari, shuningdek ularning
harakatlanuvchi tarkibning ekspluatatsion xususiyatlari va ishonchliligiga ta’siri
kо‘rib chiqilgan. Asosiy uzellar va detallarning yeyilishini diagnostika qilish va
baholash natijalari keltirilgan, texnik xizmat kо‘rsatish samaradorligini oshirish
bо‘yicha tavsiyalar berilgan. Mexanik komponentlar holatini monitoring qilish va
tahlil qilishning zamonaviy usullarini qо‘llashga alohida e’tibor qaratilgan.
Kalit sо‘zlar: texnik holati, mexanik qism, magistral elektrovoz, yuk
elektrovozi, yangi seriyalar, diagnostika, foydalanish ishonchliligi, texnik xizmat
kо‘rsatish, monitoring, eskirish tahlili.
Temir yо‘llarda tashishlarni jadallashtirish va yangi seriyadagi yuk magistral
elektrovozlarining samaradorligiga qо‘yiladigan talablarni oshirish sharoitida
ularning texnik holatini batafsil tahlil qilish alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu
lokomotivlarning rama, yurish qismi va ilashish qurilmalarini о‘z ichiga olgan
mexanik qismi ekspluatatsion ishonchlilik va xavfsizlikni ta’minlashda asosiy rol
о‘ynaydi[1-2].
Statistik
ma’lumotlar shuni kо‘rsatadiki, elektrovozlarning ishdan
chiqishlarining katta qismi mexanik komponentlarning nosozliklari bilan bog‘liq.
Shunday qilib, tadqiqotlar shuni kо‘rsatadiki, barcha nosozliklarning 30% ga yaqini
lokomotivlarning mexanik qismidagi nuqsonlar bilan bog‘liq[3].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
119
1-rasm. “2O‘ZELR” seriyali magistral elektrovoz aravachasi
“2O‘ZELR” seriyali magistral elektrovozlarning ekipaj qismi uzellarining
buzilishlari tahlili shuni kо‘rsatdiki, xizmat kо‘rsatish va ta’mirlash texnologiyasining
buzilishi ularning ishonchliligi pasayishining asosiy sabablaridan biri hisoblanadi.
Temir yо‘l transportining rivojlanish prognozlari elektrovozlar mexanik
tizimlarining texnik holatini diagnostika qilish va monitoring qilishning zamonaviy
usullarini joriy etish zarurligini kо‘rsatmoqda. Haroratni nazorat qilish va
boshqarishning kо‘p о‘lchovli tizimlarini qо‘llash elektrovozlarning funksional
ishonchliligini oshirish va ishdan chiqishlar sonini kamaytirish imkonini berishi
kutilmoqda. Bundan tashqari, yangi seriyadagi elektrovozlarni ta’mirlashda ishlab
chiqarishning texnologik tayyorligini takomillashtirish ularning ekspluatatsion
ishonchliligini oshirishga yordam beradi.
1-rasm. “2O‘ZELR” seriyali magistral elektrovoz aravacha ramasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
120
Shunday qilib, yangi seriyadagi magistral yuk elektrovozlari mexanik
qismining texnik holatini о‘rganishning dolzarbligi ularning ekspluatatsion
ishonchliligi va xavfsizligini oshirish zarurati bilan bog‘liq bо‘lib, bu diagnostika,
monitoring va texnik xizmat kо‘rsatishning samarali usullarini ishlab chiqish va joriy
etishni talab qiladi.
Temir yо‘l transportining ishonchliligi va xavfsizligiga qо‘yiladigan yuqori
talablarni hisobga olgan holda yangi seriyadagi magistral yuk elektrovozlari mexanik
qismining texnik holatini tahlil qilish dolzarb vazifa hisoblanadi. Tadqiqotlarga kо‘ra,
lokomotivlar buzilishining sezilarli ulushi xizmat kо‘rsatish va ta’mirlash
texnologiyasining buzilishi bilan bog‘liq bо‘lib, bu diagnostika va monitoring
usullarini takomillashtirish zarurligini ta’kidlaydi.
Elektrovozlarning mexanik tarkibiy qismlarini diagnostika qilishga
zamonaviy yondashuvlar nafaqat harakatlanuvchi tarkibning texnik holati
tо‘g‘risidagi ma’lumotlarni tо‘playdigan, balki kritik muhim uzellarning ishdan
chiqishini bashorat qiladigan bashoratli diagnostika bort tizimlaridan foydalanishni
о‘z ichiga oladi.
Bunday tizimlar lokomotivlarning ekspluatatsiyaga tayyorlik koeffitsiyentini
oshirish va ularning tо‘xtab turish vaqtini qisqartirish imkonini beradi.
Elektrovozlar mexanik qismining texnik holatini tahlil qilish metodologiyasi
quyidagilarni о‘z ichiga olgan kompleks yondashuvga asoslanadi:
1.Ma’lumotlarni yig‘ish: Mexanik uzellar va agregatlarning ishlash
parametrlarini uzluksiz monitoring qilish uchun bort tizimlaridan foydalanish.
2.Buzilishlar tahlili: Eng zaif komponentlarni aniqlash va ularni kuchaytirish
bо‘yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish uchun nosozliklar tо‘g‘risidagi
ma’lumotlarni statistik tahlil qilish.
3.Jarayonlarni modellashtirish: Mexanik tizimlarning turli ekspluatatsiya
rejimlaridagi xatti-harakatlarini tavsiflovchi matematik modellarni yaratish, bu
ehtimoliy buzilish holatlarini bashorat qilish va oldini olish choralarini ishlab chiqish
imkonini beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
121
4.Tavsiyalar ishlab chiqish: Olingan ma’lumotlar asosida mexanik
komponentlarning ishonchliligini oshirish va xizmat muddatini uzaytirishga
qaratilgan texnik xizmat kо‘rsatish va ta’mirlash jarayonlarini optimallashtirish
bо‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Bunday uslubiyotlarni joriy etish yaqin besh yil ichida elektrovozlarning
mexanik qismi nosozliklari sonini 15-20% ga kamaytirish imkonini berishi, bu esa
temir yо‘lda tashishning umumiy samaradorligi va xavfsizligini oshirishga xizmat
qilishi prognoz qilinmoqda.
Natijalar: Yangi seriyadagi magistral yuk elektrovozlari mexanik qismining
texnik holatini tadqiq qilish davomida quyidagi natijalar olindi:
1. Mexanik komponentlarning buzilishlari tahlili: Statistik ma’lumotlar shuni
kо‘rsatdiki, buzilishlarning katta qismi elektrovozlarning mexanik qismi bilan
bog‘liq. Masalan, “2O‘ZELR” seriyali elektrovozlarda umumiy nosozliklarning 19%
ga yaqini mexanik uskunalarga tо‘g‘ri keladi.
2. Zaif uzellarni aniqlash: Tortish tishli uzatmasi va g‘ildirak juftligi
bandajlari kabi elementlar buzilishlarga eng kо‘p moil ekanligi aniqlandi. Tortuv
uzatmasi bilan bog‘liq muammolar sezilarli tо‘xtashlarga va ta’mirlash
xarajatlarining oshishiga olib kelishi mumkin.
3. Texnologik jarayonlarning ishonchlilikka ta’siri: Xizmat kо‘rsatish va
ta’mirlash texnologiyasining buzilishi elektrovozlarning mexanik qismi
ishonchliligining pasayishining asosiy sabablaridan biri ekanligi aniqlandi.
Ta’mirlashda ishlab chiqarishning texnologik tayyorligini takomillashtirish
lokomotivlarning ekspluatatsion ishonchliligini sezilarli darajada oshirishi mumkin.
4. Ishonchlilikni bashoratlash: Joriy ma’lumotlarni tahlil qilish asosida
diagnostika va monitoringning zamonaviy usullarini joriy etish, shuningdek, texnik
xizmat kо‘rsatishning texnologik jarayonlarini yaxshilash keyingi besh yil ichida
elektrovozlarning mexanik qismi nosozliklari sonini 15-20% ga kamaytirish imkonini
beradi. Bu temir yо‘lda tashishning umumiy samaradorligi va xavfsizligini oshirishga
xizmat qiladi [4-5].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
122
Shunday qilib, tadqiqot natijalari yangi seriyadagi magistral yuk
elektrovozlari mexanik qismining ishonchliligini oshirish uchun diagnostika va
monitoring qilishning zamonaviy texnologiyalarini joriy etish, shuningdek, texnik
xizmat kо‘rsatish va ta’mirlash jarayonlarini takomillashtirish zarurligini ta’kidlaydi.
Yangi seriyadagi magistral yuk elektrovozlari mexanik qismining texnik
holatini har tomonlama baholash о‘tkazildi, bu ularning ekspluatatsion ishonchliligini
cheklaydigan asosiy muammolarni aniqlash va texnik xizmat kо‘rsatish va
ta’mirlashni takomillashtirish yо‘nalishlarini shakllantirish imkonini berdi.
Tahlillar shuni kо‘rsatdiki, elektrovozlarning ishdan chiqishlarining katta
qismi tortish tishli uzatmasi, g‘ildirak juftliklari va ularning elementlari kabi mexanik
uzellar bilan bog‘liq. Eng zaif komponentlarni aniqlash ularning chidamliligini
oshirishga qaratilgan konstruktiv va texnologik yechimlarni ishlab chiqish va joriy
etishga e’tiborni qaratish imkonini beradi.
Diagnostika va monitoringning zamonaviy usullarini, shu jumladan, prediktiv
tahlil tizimlarini qо‘llash buzilishlarning oldini olishda yuqori samaradorlikni
kо‘rsatdi. Bunday tizimlarni texnik xizmat kо‘rsatish jarayonlari bilan
integratsiyalash yashirin nuqsonlarni о‘z vaqtida aniqlash orqali elektrovozlarning
tayyorlik koeffitsiyentini 10-15% ga oshirish imkonini berishi aniqlandi[6-7].
О‘tkazilgan tahlil va ishlab chiqilgan uslubiyat ta’mirlash va xizmat kо‘rsatish
texnologiyalarini takomillashtirish, jumladan, jarayonlarni avtomatlashtirish va yangi
materiallarni joriy etish zarurligini tasdiqladi. Taklif etilayotgan yondashuv yaqin
yillarda mexanik qismning buzilish chastotasini 15-20% ga kamayishini bashorat
qilish imkonini beradi, bu esa temir yо‘l tashuvlarining umumiy ishonchliligiga ijobiy
ta’sir kо‘rsatadi.
Shunday qilib, tadqiqot natijalari elektrovozlarning mexanik qismlarini
diagnostika qilish va ularga xizmat kо‘rsatishda tizimli yondashuvning muhimligini
tasdiqlaydi. Keyingi tadqiqotlar uzellarning ishonchliligiga ta’sir qiluvchi
ekspluatatsion omillarni chuqur о‘rganishga va harakatlanuvchi tarkibdan
foydalanishning mintaqaviy va iqlim xususiyatlarini hisobga olgan holda
moslashuvchan xizmat kо‘rsatish usullarini ishlab chiqishga qaratilishi kerak. Bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
123
uzoq muddatli istiqbolda temir yо‘l transportining yuqori darajadagi xavfsizligi va
samaradorligini ta’minlash imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. «Руководство по использованию и обслуживанию электровоза «O‘zbekiston».
2. «Руководство по ремонтной работе электровоза серии «O‘zbekiston-
Yo‘lovchi» ЧЧЭК (КНР).
3.«Руководство по использованию и обслуживанию электровоза «O‘zbekiston-
Yo‘lovchi» ЧЧЭК (КНР).
4. «Инструкции по техническому обслуживанию и ремонту узлов с
подшипниками качения локомотивов о МВПС».
5. Петропавлов Ю.П. Технология ремонта электроподвижного состава:
Учебник для техникумов и колледжей железнодорожного транспорта - М.:
Маршрут, 2006. - 432 с.
6.Инструкция по подготовке к работе и техническому обслуживанию
электровозов в зимних и летних условиях. ЦТ-814. 2001.
7.Находкин В.М., Черепашенец Р.Г. Технология ремонта тягового подвижного
состава. — М.: Транспорт, 1998.
