MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
61
MULK HUQUQLARI TUSHUNCHASI
Meylikov Fazliddin Abduhalim o‘gli
Toshkent kimyo – texnologiya instituti
Shahrisabz filiali o‘qituvchisi
Kenjaboyeva Shohista va Jumanazarova Noila
shohistakenjaboyeva5@gmail.com
noilajumanazarova527@gmail.com
Toshkent kimyo- texnologiya instituti
Shahrisabz filiali talabasi
Anotatsiya: Ushbu maqolada mulk huquqi – unga egalik qilish, foydalanish
va tasarruf etish huquqlari hamda mulk huquqlari nazaryasinng asosiy qoidalari,
mulkchilik tariflarining tahlili, qonunchiligimizda mavjud normalar sosida mulk
huquqining huquqiy tartibga solinishiga to‘xtalib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar: mulk huquqi, mulk yaratish, mulkiy munosabatlar, mulkchilik
shakllari, “Onore ro‘yxati”, xususiy mulk.
Аннотация: права собственности - права владения, пользования и
распоряжения ею, а также основные правила теории права собственности,
анализ тарифов на собственность,на основе правового регулирования прав
собственности по действующим нормам нашего законодательства.
Ключевые слова: права собственности, создание собственности,
имущественные отношения, формы собственности, «список Оноре», частная
собственность.
Abstract: This article focuses on property rights - the rights to own, use and
dispose of them, as well as the main rules of the theory of property rights, the analysis
of property tariffs, the legal regulation of property rights under the existing norms of
our legislation.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
62
Key words: property right, property creation, property relations, forms of
ownership, "Honore list", private property.
Kirish.
Mulk huquqi oʻzga ashyoviy huquqlar tizimiga asos soluvchi
(boshlangʻich) hisoblanadi. Boshqa huquqlar ushbu huquqdan vujudga kelish
xarakteriga egadir. Mulk huquqi ashyoviy huquqning barcha alomatlariga ega boʻlib,
muddatsiz hisoblanadi. Mulk huquqining tushunchasi Fuqarolik Kodeksining 164-
moddasida belgilangan. Unga koʻra, mulk huquqi shaxsning oʻziga qarashli mol-
mulkka oʻz xohishi bilan va oʻz manfaatlarini koʻzlab egalik qilish, undan foydalanish
va uni tasarruf etish, shuningdek, oʻzining mulk huquqini, kim tomonidan boʻlmasin,
har qanday buzishni bartaraf etishni talab qilish huquqidan iboratdir. Mulk huquqi
obyektiv va subyektiv jihatidan koʻrib chiqilishi mumkin.
Mulk huquqlari nazariyasi o‘tgan asrning 60-70-yilarida shakllandi. Hozirgi
vaqtda uning rivojlanishi alohida mustaqil konsepsiya sifatida emas, balki iqtisodiy
tahlilning uchta yo‘nalishi – huquq iqtisodiyoti, yangi iqtisodiy tarix va iqtisodiy
tashkilot nazariyasining metodologik va umumnazariy asosi sifatida davom etmoqda.
Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi.
Amerikalik mashhur iqtisodchilar –
R.Kouz va A.Alchiyan mulk huquqlari nazariyasi asoschilari hisoblanadi. Mazkur
nazariyaning keyingi rivojiga uzoq xorij mamlakatlarining Y.Barsel', D.Nort,
R.Pozner, S.Peyovich, O.Uil'yamson, Yu.Fama, E.Furubotn, S.Chung kabi olimlari
o‘z hissalarini qo‘shdilar. Rossiya iqtisodiy adabiyotlarida mulk huquqlari nazariyasi
R.Kapelyushnikov, V.Radaev, A.Radigin va boshqalarning ishlarida rivojlantirildi.
O‘zbekistonda mulkiy munosabatlarni isloh qilish, mulkning huquqiy asoslari
va mulk nazariyasining boshqa jihatlari X.Abilqosimov, N.Yusupova, N.Nedel'kina,
Sh.Shodmonov, T.Shodiev, S.G‘ulomov va boshqarlarning ishlarida ko‘rib chiqilgan.
Mulk huquqlari nazariyasi huquqiy mexanizmning jamiyatning kundalik
xo‘jalik hayotidagi rolini o‘rganadi. Bunda mulk huquqlarini optimal taqsimlash
masalasi markaziy muammo sifatida e'tirof etiladi. Institutsional iqtisodiyot
nazariyasiga ko‘ra, kim mulkdor hisoblanishi to‘g‘risidagi masala emas, balki mulk
huquqlarini tafsirlash to‘g‘risidagi masala ancha muhim hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
63
Natijalar.
Mulk huquqi – moddiy neʼmatlarning aniq bir shaxslarga
tegishliligi (oʻzlashtirilganligi)ni mustahkamlovchi, tartibga soluvchi va muhofaza
qiluvchi normalar yigʻindisi; fuqarolik huquqining asosiy tartibotlaridan biri.
Oʻzbekiston Respublikasi FKga koʻra, mulk huquqi shaxsning oʻziga qarashli mol-
mulkka oʻz xohishi bilan va oʻz manfaatlarini koʻzlab egalik qilish, undan foydalanish
va uni tasarruf etish, shuningdek, oʻzining Mulk huquqini, kim tomonidan boʻlmasin,
har qanday buzishni bartaraf etishni talab qilish huquqidan iborat. Oʻzbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining 36-moddasiga binoan, „har bir shaxs mulkdor
boʻlishga haqli“. Oʻzbekiston iqtisodiyotining negizini xilma-xil shakllardagi mulk
tashkil etadi. Davlat barcha mulk shakllarining teng huquqliligini va huquqiy jihatdan
bab-baravar muhofaza etilishini kafolatlaydi. „O‘zbekiston Respublikasida
mulkchilik
toʻgʻrisida“gi
qonun
(1990-yil
31-oktabr)
asosida
bozor
munosabatlarining tashkil topishi uchun iqtisodiy manba hisoblangan xususiy
mulkchilikka yoʻl ochildi. Xususiy mulkchilikning rivojlanishida „Davlat
tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish toʻgʻrisida“gi qonun (1991-yil 19-noyabr)
muhim ahamiyat kasb etdi. Ushbu qonunga asosan shoʻrolar davridagi davlat
mulkining hukmronlik qilishiga barham berildi, xususiy mulkning tashkil topishi
uchun imkoniyat yaratildi. Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi FKda mulkni
oʻtmishda sotsialistik jamiyatning sinflarga boʻlinishiga asoslanib (davlat,
kolxozkooperativ, shaxsiy) shakllarga ajratilishiga va qaysi shaklda, kimga
tegishliligiga qarab oʻrnatilgan tengsizlikka barham berildi. Shoʻrolar davrida mulk
egalarining huquklari tegishli qoidalarda, shuningdek, amaliyotda ham doimo
cheklanib kelingan. Endilikda mulk egasiga tegishli boʻlgan mol-mulkni turli
sabablar va har xil yoʻl bilan davlat idoralari va mansabdor shaxslar tomonidan olib
qoʻyilishi, mulkdan erkin foydalanish uchun toʻsqinliklar vujudga keltirilishi
gʻayriqonuniy hisoblanadi. Mulk huquqi muddatsizdir. Mulk egasi oʻz mulkidan
abadiy foydalanish, uni xohlagan vaqtida tasarruf etish huquqiga ega.
Mulk huquqlari deganda, ne'matlarning mavjud bo‘lishi munosabati bilan
insonlar o‘rtasida yuzaga keladigan va ulardan foydalanishga taalluqli ruxsat etilgan
kundalik munosabatlar tushuniladi. Ushbu munosabatlar ne'matlar borasidagi xatti-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
64
harakatning istalgan shaxs boshqa insonlar bilan o‘zaro hamkorlik qilishda ularga
amal qilishi yoki ularga amal qilmaganlik uchun xarajatlar qilishi lozim bo‘lgan
normalarini belgilaydi. Quyida mulk huquqlari nazariyasining R.Kapelyushnikov
tomonidan sanab o‘tilgan asosiy qoidalarini ko‘rib chiqamiz:
•
mulkchilik munosabatlari “inson/ashyo” munosabatlari sifatida emas,
balki insonlar o‘rtasidagi munosabatlar sifatida talqin etiladi: mulk huquqlari atamasi
insonlar bilan ashyolar o‘rtasidagi munosabatlarni emas, balki insonlar o‘rtasidagi
noyob ashyolardan foydalanish borasidagi munosabatlarni yoritadi;
•
mulkchilik munosabatlari noyoblik muammosidan kelib chiqadi:
noyoblikning biror omilisiz mulkchilik va adolatlilik haqida gapirishdan ma'no yo‘q;
•
mulk huquqlarining talqini o‘ziga ham moddiy, ham jismsiz obyektlarni
(shaxsiy erkinlikkacha) o‘zlashtirgan holda, barcha narsalarni qamrab oluvchi
xususiyatga ega. Mulk huquqlari insonning istalgan turdagi noyob resurslardan
foydalanish bo‘yicha nuqtai nazarini qayd etadi;
•
mulkchilik munosabatlariga jamiyat tomonidan ruxsat etilgan
munosabatlar sifatida qaraladi (davlat tomonidan ruxsat etilgan munosabatlar bo‘lishi
shart emas). O‘z navbatida, ular nafaqat qonunlar va sud qarorlari ko‘rinishida, balki
yozilmagan qoidalar, an'analar, urf- odatlar, axloqiy normalar ko‘rinishida
mustahkamlanishi va himoya qilinishi mumkin;
•
mulk huquqlariga xatti-harakat ma'nosi beriladi – bir xatti-harakat
usullarini ular qo‘llab-quvvatlaydi, boshqalarini esa yo‘q qiladi.
Ruxsat etilmagan xatti-harakatlar ham mulk huquqlari nazariyasining diqqat
markazida turadi. U iqtisodiy jihatdan tushuniladi: ta'qiq va cheklovlar uni bartaraf
etmaydi, balki u bilan bog‘liq xarajatlarni (ehtimoliy jazo ko‘rinishida) oshirgan
holda salbiy omil sifatida ta'sir ko‘rsatadi. Ruxsat etilgan xatti-harakat normalariga
amal qilish ham, ularni buzish ham oqilona iqtisodiy tanlov harkatlariga aylanadi.
Mulk huquqlari nazariyasi doirasida “mulk” tushunchasi odatda turli shaxslar
o‘rtasida har xil ulushlarda taqsimlangan huquqlar to‘plami sifatida talqin etiladi.
Mulk huquqlarining ingliz huquqshunosi A.Onore tomonidan taklif etilgan (Onore
ro‘yxati) va quyidagi 11 ta unsurni o‘z ichiga olgan ta'rifi “to‘liq” hisoblanadi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
65
1)
egalik qilish, ya'ni ashyo ustidan mutlaq nazorat qilish huquqi;
2)
foydalanish, ya'ni ashyodan shaxsiy foydalanish huquqi;
3)
boshqarish, ya'ni ashyo kim tomonidan va qanday foydalanilishi
mumkinligini hal etish huquqi;
4)
daromad olish, ashyodan avvalgi shaxsiy foydalanishdan yoki bashqa
shaxslarga undan foydalanishga ruxsat etishdan kelib chiqadigan ne'matlarni olish
huquqi (boshqacha aytganda – o‘zlashtirish huquqi);
5)
ashyodan o‘zgalar foydasiga voz kechish, uni iste'mol qilish, o‘zgartirish
yoki yo‘q qilish huquqini nazarda tutuvchi “kapital qiymat” huquqi;
6)
xavfsizlik huquqi, ya'ni ekspropriasiyaga qarshi immunitet;
7)
ashyoning meros bo‘yicha yoki vasiyatnoma bo‘yicha o‘tishi huquqi;
8)
muddatsizlik;
9)
zararli foydalanishni ta'qiqlash, ya'ni ashyodan o‘zgalar uchun zararli
usul bilan foydalanishdan o‘zini tiyish;
10) undirish ko‘rinishidagi javobgarlik, ya'ni ashyoni qarzni to‘lash uchun
olib qo‘yish imkoniyati;
11) qoldiq xususiyat, ya'ni kimgadir o‘tkazilgan vakolatlarning ularning
o‘tkazish muddati tugagach yoki istalgan boshqa sababga ko‘ra ushbu o‘tkazish o‘z
kuchini yo‘qotgan hollarda, “tabiiy” ravishda qaytarilishini kutish.
Ushbu ta'riflar aniqdek tuyulganiga qaramay, bu 11 ta unsur L.Bekkerning
fikriga ko‘ra, “ko‘p sonli – taxminan 1,5 mingta kombinasiyani amalga oshirish
imkonini beradi, agar ularning huquq subyektlari va obyektlari bo‘yicha
variasiyalanishini hisobga olsak, u holda mulk shakllarining xilma-xilligi, haqiqiy
vahimali omilga aylanadi”.
Muhokama.
Mulk huquqlari nazariyotchilari nuqtai nazaridan, mulk huquqi
mavjud bo‘lgan va u mavjud bo‘lmagan vaziyatlar o‘rtasida qat'iy chegara
o‘tkaziladigan yondashuv unchalik ham to‘g‘ri emas. Mulk huquqi – bu qat'iy
belgilangan nuqta emas, balki uzluksiz qator. A.Alchiyan va G.Demsesning
ta'kidlashicha , ashyoga bo‘lgan biror-bir vakolat mulkdorga qay darajada tegishli
ekanligi haqida uning qarori ashyodan haqiqiy foydalanishni qanchalik belgilab
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
66
berishiga ko‘ra fikr yuritish mumkin. Mulk huquqlari nazariyasi har qanday almashuv
harakati aslida vakolatlar to‘plami bilan almashish ekanligi to‘g‘risidagi asosiy
tasavvurdan kelib chiqadi.
1. Mulk huquqlarining taqsimlanishi: Jamiyatda mulk huquqlari qanday
taqsimlanadi – davlat, xususiy shaxslar, yuridik shaxslar, va boshqalar. Bu
ma'lumotni jadvalda ko‘rsatish mumkin.
2. Mulk huquqlarining iqtisodiy ta'siri: Mulk huquqlari iqtisodiy o‘sishga
qanday ta'sir qiladi? Shu bilan bog‘liq statistikalar ham mavjud bo‘lishi mumkin.
3. Mulk huquqlari va jamiyatdagi tenglik: Mulk huquqlari taqsimlanishining
ijtimoiy tenglikka qanday ta'siri bor? Buni ko‘rsatish uchun ma'lumotlar kerak
bo‘ladi.
Mulk turi
Xususiy mulk
(%)
Davlat mulki
(%)
Yuridik shaxslar
(%)
Uy-joy
45%
35%
20%
Qishloq xo‘jaligi
30%
50%
20%
Sanoat va korxona 60%
20%
20%
Kompyuter
texnologiyalari
70%
10%
20%
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
67
Oʻzbekistonda mulkchilik shakllari boʻyicha ishlab chiqarishning tuzilishi iqtisodiy
tizim va mulk huquqlarining qanday taqsimlanganini ko‘rsatadi. O‘zbekiston
iqtisodiyotida bir necha turdagi mulkchilik shakllari mavjud bo‘lib, ularning har biri
ishlab chiqarish va resurslarni taqsimlashda o‘z o‘rniga ega.
Huquqshunosalar va iqtisodchilarning fikriga ko‘ra, “Onore ro‘yxati”dagi
unsurlardan eng zaifi – to‘qqizinchi unsur – zararli foydalanishni ta'qiqlash unsuri.
Zararli foydalanishni ta'qiqlash bilan bog‘liq muammo shundaki, boshqa shaxslarga
ziyon yetkazishning ko‘plab usullari nafaqat ta'qiqlanmagan, balki qonun bilan
himoyalanadi. Xususiy mulkchilik huquqiy holati sharoitida, odatda, begona mol-
mulkning iste'mol qiymatiga bevosita ta'sir etish yo‘li bilan jismoniy ziyon yetkazish
mamkin emas, lekin uning almashish qiymatini pasaytirgan holda bilvosita yo‘l bilan
ziyon yetkazish mumkin.
Tadbirkor raqobatchining firmasiga o‘t qo‘yib, uni xonavayron qilishga haqli
emas, lekin u o‘zining ishlab chiqarish samaradorligini keskin oshirgan holda, raqibni
xonavayron qilishga haqli. O‘rta asrlar sexlarida xatti-harakatning ushbu usuli ham
noqonuniy hisoblanar edi. Zararli foydalanishni ta'qiqlash bilan bog‘liq huquq
hajmini aniq belgilashning murakkabligi mulk huquqlarini cheklashning yo‘l
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
68
qo‘yiladigan chegaralari to‘g‘risidagi asosiy muammoni yuzaga chiqaradi. Ushbu
huquqning ma'nosi shundaki, hatto to‘plamga “to‘liq ta'rif”dagi barcha unsurlarni
kiritish ham mulk huquqini cheksiz qilmaydi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasidagi jamiyatning iqtisodiy
negizlariga oid XII-bobda quyidagilar bayon etilgan: “Bozor munosabatlarini
rivojlantirishga qaratilgan O‘zbekiston iqtisodiyotining negizini turli shakllardagi
mulk tashkil etadi. Davlat iste'molchilar huquqlarining ustunligini hisobga olib,
iqtisodiy faoliyat, tadbirkorlik va mehnat qilish erkinligini, barcha mulk shakllarining
teng huquqligi va huquqiy jihatdan teng muhofaza etilishini kafolatlaydi.
Xususiy mulk boshqa mulk shakllari kabi daxlsiz va davlat himoyasidadir.
Mulkdor faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibdagina mulkidan mahrum
etilishi mumkin (53-modda). Mulkdor mulkiga o‘z xohishicha egalik qiladi, undan
foydalanadi va uni tasarruf etadi. Mulkdan foydalanish ekologik muhitga zarar
yetkazmasligi, fuqarolar, yuridik shaxslar va davlatning huquqlari hamda qonun bilan
qo‘riqlanadigan manfaatlarini buzmasligi shart” (54-modda). O‘zbekiston
Respublikasining Fuqarolik Kodeksiga mulkchilikning egalik qilish, foydalanish va
tasarruf etish uchligi (164-modda) asos qilib olingan. Ushbu Kodeksda
mulkchilikning xususiy va ommaviy shakllari mavjudligi (167-modda) ta'kidlanadi.
Xulosa.
Iqtisodiyot va uni tashkil etishning bozor modeli uchun muayyan-
tarixiy shakldagi mulkchilik instituti talab etiladi. Mulkchilik institutining negizini
mulk tushunchasi tashkil etadi. Mulk – resurslar cheklanganligi sharoitining
oqibatidagi noyoblik muammosini hal etilishining yagona vositasi hisoblanadi. Bu
vosita mulkdorga huquqlar yig‘indisini taqdim etadi. Albatta, mulkiy huquqlar
yig‘indisi egalik qilish va boshqa huquqlarni (foydalanish, tasarruf etish va
boshqalarni) tashkil etadi. Huquqlar tizimi xo‘jaliklar va shaxslar o‘zaro
munosabatlarga kirishishi uchun ham mulkdorni, ham mulkni himoyalaydi.
Shaxsning jamiyatdagi erkinligi huquq bilan kafolatlanadi va chegaralanadi. Undagi
barcha mavjud huquqlardan eng to‘lig‘i mulkchilik huquqidir. Ushbu huquq shaxs va
jamiyat uchun o‘zaro qarama-qarshi bo‘lgan begonalashuv xususiyatini ham
namoyon etadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
69
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Ernest Joseph Schuster. The principles of German Civil law// Bibliolife,
2015, -754 p.
2. Bridge M. G. Personal Property Law. 3rd ed. London, 2002. P. 28 – 29
3. Joseph William Singer.Introduction to property. Aspen Publishers. -NY,
2005. -13-15,20-22 p.
4. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 1-qism Qonunchilik
ma’lumotlari milliy bazasi 30.06.2022 y., 03/22/782/0576-son.
