MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
222
SHARQ UYG‘ONISH DAVRIDA PEDAGOGIK FANLARNING
RIVOJLANISHI
Suyunboyeva Shukrona – “University of Management and Future
Technologies” universiteti S550- guruh talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada Sharq uyg‘onish davrida pedagogik
fanlarning rivojlanishi va ularning hozirgi zamon ta’limiga ta’siri tahlil qilingan.
Sharq mutafakkirlarining pedagogik g‘oyalari, ayniqsa, ma’naviy, axloqiy va ijtimoiy
tarbiya masalalariga bo‘lgan e’tibor, bugungi ta’lim tizimlarida o‘quvchilarga ilmiy
bilimlar bilan birga, shaxsni to‘g‘ri va adolatli hayotga yo‘naltirishga xizmat
qilmoqda. O‘qitish metodologiyasidagi tizimli va bosqichma-bosqich yondashuvlar,
mustaqil fikr va kreativlikni rivojlantirishga bo‘lgan e’tibor hozirgi ta’lim jarayonida
keng qo‘llanilmoqda. Sharq pedagogikasining o‘quvchilarning rivojlanishiga ta’siri
shaxsga yo‘naltirilgan va madaniy, axloqiy jihatlarga hamda ijtimoiy mas’uliyatga
asoslangan pedagogik yondashuvlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu maqola Sharq
pedagogikasining ta’lim tizimlari rivojiga qo‘shgan hissasini va uning global
miqyosdagi ahamiyatini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: Sharq pedagogikasi, ta’lim tizimi, pedagogik g‘oyalar,
ma’naviy tarbiya, axloqiy ta’lim, mustaqil fikrlash, kreativlik, ijtimoiy mas’uliyat,
pedagogik metodologiya, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim.
Kirish
Sharq uyg‘onish davri insoniyat tarixining eng yorqin va muhim
bosqichlaridan biri bo‘lib, ilm-fan, madaniyat va ta’lim sohalarida sezilarli
o‘zgarishlar yuz berdi. Bu davr, ayniqsa, Islom olamining ilmiy markazlarida,
Buxoro, Samarqand, Bag‘dod, Damashq kabi shaharlarda ilm-fan rivojlanishining
poydevori bo‘lib, ko‘plab buyuk mutafakkirlar va olimlar o‘z asarlarini yaratganlar.
Pedagogika fani ham bu davrda jiddiy rivojlanib, ta’lim tizimining asosiy tamoyillari
shakllandi. O‘sha davrda nafaqat diniy va ilmiy bilimlar, balki axloqiy va ijtimoiy
tarbiya masalalari ham ta’lim jarayonining ajralmas qismi bo‘lib qoldi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
223
Sharq uyg‘onishining ilk bosqichlarida ta’lim jarayoni ko‘proq diniy ilm-
ma’rifatga asoslangan bo‘lsa-da, asta-sekin ilmiy tadqiqotlar va falsafiy tafakkur
kengayib, ilm-fanlarning turli yo‘nalishlari, jumladan, tibbiyot, astronomiya, mantiq,
matematika, va falsafa pedagogika bilan birga rivojlana boshladi. Ushbu rivojlanish
nafaqat Sharq olamida, balki butun dunyo ilm-faniga katta ta’sir ko‘rsatdi. Pedagogik
o‘qituvchilar va ilm-fan olimlari o‘z asarlarida ta’lim jarayonini nafaqat bilim berish,
balki shaxsni ma’naviy va axloqiy jihatdan shakllantirish yo‘li sifatida ko‘rib
chiqdilar. Bu davrda pedagogikaning asosiy yo‘nalishlari, metodlari va ta’lim
tamoyillari shakllanib, nafaqat o‘z zamonasida, balki keyingi asrlarda ham ta’lim
sohasiga katta ta’sir ko‘rsatdi.
Pedagogik yondashuvlarning shakllanishi
Sharq uyg‘onish davrida pedagogik yondashuvlarning shakllanishi ilm-fan,
falsafa va ma’naviyatning uyg‘unlashgan rivojlanishi bilan bog‘liq edi. Bu davrda
ta’limning asosiy maqsadi faqat bilim berish emas, balki shaxsni ma’naviy, axloqiy
va ijtimoiy jihatdan tarbiyalash edi. Pedagogika fani birinchi marta ilmiy asosda
rivojlanib, ta’lim tizimining tamoyillari va metodologiyasi shakllana boshladi. Ilmiy
markazlar va madrasalar orqali ta’limning an’anaviy usullari rivojlantirildi, ammo
shuningdek, yangi pedagogik yondashuvlar va metodlar ishlab chiqildi.
Al-Farobiy, o‘zining "Al-Madina al-Fazila" asarida, ta’lim jarayonining
maqsadini shaxsning ma’naviy yuksalishini ta’minlash deb belgilaydi. Uning fikriga
ko‘ra, ta’lim faqat materialistik bilimlar bilan cheklanmay, balki insonning ruhiy va
axloqiy sifatlarini ham rivojlantirishi kerak. Ibn Sina esa, o‘zining "Kitob al-Shifa"
asarida ta’limni ilmiy va ma’naviy jihatdan birlashtirib, o‘quvchilarga tasavvuf,
mantiq, tabiatshunoslik, va boshqa fanlar orqali insonning aqliy va ruhiy
imkoniyatlarini kengaytirish zarurligini ta’kidlagan.
1
Sharq uyg‘onish davrida pedagogik yondashuvlar va ta’lim metodlari ham
o‘zgardi. An’anaviy o‘qitish usullari, ya’ni muallimlar tomonidan ma’ruza qilish va
talabalar tomonidan eslab olish usuli keng tarqalgan bo‘lsa-da, asta-sekinroq ilmiy
1
Khojimatov, O. K., Bussmann, R. W., & Gafforov, Y. (2023). Uzbekistan–ecosystems, biodiversity, history and
culture. In
Ethnobiology of Uzbekistan: Ethnomedicinal Knowledge of Mountain Communities
(pp. 3-37). Cham:
Springer International Publishing;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
224
tadqiqotlar va eksperimental yondashuvlar ham ishlab chiqildi. Al-G‘azzoliy o‘z
asarlarida talabalarni mustaqil fikrlashga undagan, o‘quvchilarni faqat muallimning
fikriga amal qilishdan saqlanishga chaqirgan. Bu pedagogik yondashuv mustaqil
fikrlash va tanqidiy yondashuvni rivojlantirishga yordam berdi.
Ibn Sina va Al-Farobiy o‘zlarining pedagogik yondashuvlarida ilmiy
metodlarning hamda mantiqiy tafakkur asosida o‘qitishning ahamiyatini ta’kidladilar.
Masalan, Ibn Sina tibbiyot va falsafani o‘rgatishda mantiqiy tahlil va tajriba asosida
fikr yuritish usullarini qo‘llagan. Bu pedagogik yondashuvlar o‘qituvchining nafaqat
ma’lumot beruvchi, balki yo‘l ko‘rsatuvchi sifatida rolini kuchaytirgan.
Sharq uyg‘onish davrida ta’lim nafaqat individual shaxsni rivojlantirish, balki
jamiyatning ijtimoiy, axloqiy va ma’naviy hayotini yaxshilash vazifasini ham o‘z
zimmasiga oldi. Pedagogik yondashuvlarda ta’limning ijtimoiy funksiyasi, ya’ni
jamiyatda adolatli, axloqli va ilmli insonlarni tarbiyalashning ahamiyati ham
ta’kidlangan. Al-Farobiy, masalan, "madina al-fazila" (ideal shahar) g‘oyasida,
jamiyatdagi barcha a’zolarni ta’lim orqali ma’naviy jihatdan boyitish va ularni
jamiyatning to‘g‘ri va adolatli ishlashiga hissa qo‘shish zarurligini ifodalagan.
2
Sharq pedagogikasining hozirgi zamon ta’limiga ta’siri
Sharq uyg‘onish davrida shakllangan pedagogik yondashuvlar va ilmiy
g‘oyalar bugungi zamon ta’limiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Pedagogika sohasidagi
izlanishlar, ayniqsa, Sharq olamida olib borilgan ilmiy va falsafiy tadqiqotlar, hozirgi
ta’lim tizimlarida o‘qitish metodologiyasiga, o‘quvchilarning rivojlanishiga va
pedagogik tamoyillarga muhim ta’sir o‘tkazgan. Ushbu ta’sirlar nafaqat Sharq
mamlakatlarida, balki butun dunyo bo‘yicha ta’lim tizimlarini yangilash va
takomillashtirishga yordam berdi. Sharq pedagogikasining hozirgi zamon ta’limiga
ta’siri bir necha asosiy yo‘nalishlarda o‘z aksini topgan.
Sharq pedagogikasida ta’lim nafaqat bilim berish, balki shaxsni ma’naviy va
axloqiy jihatdan shakllantirish vazifasini ham bajaradi. Al-Farobiy, Ibn Sina, Al-
G‘azzoliy kabi mutafakkirlarning pedagogik g‘oyalari bugungi kunda ham ta’lim
tizimlarida keng qo‘llaniladi. Hozirgi ta’limda shaxsni faqat bilim bilan emas, balki
2
Al-Farobiy. Al-Madina al-Fazila;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
225
uning axloqiy tarbiyasi, ijtimoiy mas’uliyatini o‘rgatish ham zarur deb hisoblanadi.
Bu pedagogik yondashuvlar ta’lim jarayonining maqsadlarini kengaytirib,
o‘quvchilarga nafaqat ilmiy bilimlar, balki to‘g‘ri va adolatli hayot tarzini o‘rgatishni
ta’minlaydi. Pedagogikaning bu ma’naviy-o‘quv jihati hozirgi zamon ta’lim tizimida
shaxsga yo‘naltirilgan, hamda uning ijtimoiy va axloqiy javobgarligini oshiruvchi
tamoyillarga asoslanadi.
3
Sharq pedagogikasining yana bir muhim ta’siri, o‘quvchilarning mustaqil
fikrlashga va o‘z fikrini tahlil qilishga bo‘lgan yondashuvi bo‘lib, hozirgi ta’lim
tizimida ham keng qo‘llaniladi. Ibn Sina va Al-Farobiy o‘z asarlarida bilim olishning
faqat o‘rganish jarayoniga emas, balki o‘rganilayotgan ma’lumotlarni mustaqil
ravishda tahlil qilish, savol berish, mantiqiy tafakkur bilan yondashish zarurligini
ta’kidlaganlar. Bu pedagogik yondashuv hozirgi ta’lim tizimlarida ham amalda
bo‘lib, o‘quvchilarga faqat ma’lumotni yodlash emas, balki uni tahlil qilish,
izlanishlar olib borish, yangi bilimlarni o‘zlashtirishga undaydi. Bugungi ta’limda
o‘quvchilarning kreativlik va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga katta
e’tibor berilmoqda.
4
Xulosa
Sharq uyg‘onish davrida pedagogika sohasida shakllangan g‘oyalar va
yondashuvlar hozirgi zamon ta’limiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Pedagogik ilmning
rivojlanishi, ayniqsa, Sharqdagi mutafakkirlarning ilmiy va falsafiy ishlarining
samarasi sifatida ta’limni faqat bilim olish jarayoni emas, balki insonning ma’naviy,
axloqiy va ijtimoiy rivojlanishini ta’minlovchi tizim sifatida ko‘rish zarurligi qayd
etilgan. Sharq pedagogikasining hozirgi ta’limga ta’siri, o‘quvchilarni nafaqat ilmiy
jihatdan, balki ma’naviy va axloqiy jihatdan ham rivojlantirishga yo‘naltirilganligi
bilan ajralib turadi.
Bugungi kunda ta’lim tizimlarida o‘quvchilarga mustaqil fikrlash, tahliliy
yondashuv va ijtimoiy mas’uliyatni o‘rgatish, shuningdek, ta’limning madaniy va
3
Hasanboyev, J., To'raqulov, X. A., Alqarov, I. S., Usmonov, N. O., & Hasanova, M. T. (2011). „Pedagogika
(pedagogika nazaryasi va tarixi).
O'zR Oliy va o'rta ta'lim vazirligi Toshkent Nashir
;
4
Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация
современного образования: проблема и решение, 1(1), 64–67;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
226
axloqiy o‘lchamlariga e’tibor qaratish davom etmoqda. Sharq pedagogikasining
tizimli, bosqichma-bosqich va shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvi, bugungi ta’lim
tizimlarida o‘quvchilarning rivojlanish bosqichlari va ehtiyojlariga mos ravishda
qo‘llanilmoqda. Pedagogik ilmda mustaqil fikr, kreativlik va tanqidiy fikrlashni
]rivojlantirishga qaratilgan yondashuvlar ham Sharq pedagogikasining muhim ta’siri
sifatida ta’kidlanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2.
Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3.
Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ
АСАРЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4.
Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web
of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5.
Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир
ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6.
Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history
of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7.
Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
